Vấn đề quản lý nguồn tin của cơ quan báo chí ngành tư pháp việt nam hiện nay (khảo sát các cơ quan báo chí pháp luật việt nam, bảo vệ pháp luật, pháp luật và xã hội, năm 2018)

Với vai trò đã từng là phóng viên trực tiếp sản xuất tin bài, hiện tại đang đảm nhiệm công tác quản lý chuyên môn của báo Pháp luật và Xã hội – tờ báo có 12 năm hình thành và phát triển

HỌC VIỆN BÁO CHÍ VÀ TUYÊN TRUYỀN

Pháp luật và Xã hội, năm 2018)

LUẬN VĂN THẠC SĨ BÁO CHÍ HỌC

HÀ NỘI - 2019

HỌC VIỆN BÁO CHÍ VÀ TUYÊN TRUYỀN

Pháp luật và Xã hội, năm 2018)

Chuyên ngành: Quản lý Báo chí - Truyền thông

luận văn thạc sĩ

Hà Nội, ngày tháng năm 2019

CHỦ TỊCH HỘI ĐỒNG

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu, kết quả nêu trong luận văn là trung thực, có xuất xứ rõ ràng Những kết luận trong luận văn chưa từng được công bố trong bất cứ công trình nào

TÁC GIẢ LUẬN VĂN

Nguyễn Xuân Khánh

Để hoàn thiện luận văn với đề tài: VẤN ĐỀ QUẢN LÝ NGUỒN TIN CỦA CƠ QUAN BÁO CHÍ NGÀNH TƯ PHÁP VIỆT NAM HIỆN NAY (Khảo sát các cơ quan báo chí: Pháp luật Việt Nam, Bảo vệ pháp luật, Pháp luật và Xã hội, năm 2018), tác giả xin trân trọng cảm ơn các thầy cô giáo Học viện Báo chí và Tuyên truyền, các đồng nghiệp Báo Bảo vệ Pháp luật đã tạo điều kiện, giúp đỡ tác giả trong suốt quá trình nghiên cứu và hoàn thiện luận văn này Đặc biệt, tác giả xin chân thành cảm ơn PGS,TS Hà Huy Phượng - người đã trực tiếp hướng dẫn nghiên cứu, hoàn thành Luận văn

Quá trình thực hiện luận văn, do thời gian nghiên cứu hạn hẹp, chắc chắn không tránh khỏi những điểm còn hạn chế, thiếu sót Tác giả rất mong tiếp tục nhận được sự, hướng dẫn của thầy cô giáo và góp ý của bạn bè, đồng nghiệp để luận văn đạt chất lượng cao hơn

Hà Nội, ngày 12 tháng 4 năm 2011

TÁC GIẢ LUẬN VĂN

Nguyễn Xuân Khánh

Biểu đồ 2.1: Thống kê số lượng tin bài lấy lại trên hai loại hình báo chícủa ba

tờ báo được khảo sát 43 Biểu đồ 2.2: Biểu đồ thể hiện tỷ công chúng đọc về chính sách mới trên ba tờ

báo được khảo sát 59 Biểu đồ 2.3: Cơ cấu nguồn tin trên chuyên mục Pháp luật của báo Pháp luật

Việt Nam 63 Biểu đồ 2.4: Cơ cấu nguồn tin trên chuyên mục Pháp luật của báo Bảo vệ

Pháp luật 63 Biểu đồ 2.5: Cơ cấu nguồn tin trên chuyên mục Pháp luật của báo Bảo vệ

Pháp luật 64

HÌNH

Hình 2.1: Ảnh chụp thông tin trên báo Pháp luật và Xã hội 45 Hình 2.2: Ảnh chụp thông tin đăng trên Báo Bảo vệ pháp luật 46 Hình 2.3: Ảnh chụp thông tin đăng trên báo Pháp luật Việt Nam 46 Hình 2.4: Tin tức khai thác từ TAND Hà Nội đăng trên báo Pháp luật Việt Nam 47 Hình 2.5: Tin tức khai thác từ TAND Hà Nội đăng trên Bảo vệ pháp luật 48 Hình 2.6: Tin tức khai thác từ TAND TP Hà Nội đăng trên Pháp luật và Xã hội 48 Hình 2.7: Báo Pháp luật và Xã hội khai thác nguồn tin từ mạng xã hội 51 Hình 2.8: Từ thông tin trên mạng xã hội, Báo Bảo vệ pháp luật khai thác để

triển khai thành thông tin báo chí 51 Hình 2.9: Giao diện trang chủ của Báo điện tử Pháp luật & Xã hội 77

Chương 1: NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ QUẢN LÝ NGUỒN TIN

CỦA CƠ QUAN BÁO CHÍ 9

1.1 Các khái niệm cơ bản 9

1.2 Đặc điểm và vai trò của quản lý nguồn tin tại cơ quan báo chí 19

1.3 Cơ sở chính trị, pháp lý của vấn đề quản lý nguồn tin của cơ quan báo chí 27

1.4 Những yêu cầu đối với vấn đề quản lý nguồn tin của cơ quan báo chí 31

Chương 2: THỰC TRẠNG VẤN ĐỀ QUẢN LÝ NGUỒN TIN CỦA BÁO PHÁP LUẬT VIỆT NAM, BẢO VỆ PHÁP LUẬT, PHÁP LUẬT VÀ XÃ HỘI 40

2.1 Tổng quan về báo Pháp luật Việt Nam, Bảo vệ pháp luật, Pháp luật và Xã hội 40

2.2 Dữ liệu khảo sát vấn đề quản lý nguồn tin của báo Pháp luật Việt Nam, Bảo vệ pháp luật, Pháp luật và Xã hội 52

2.3 Đánh giá kết quả quản lý nguồn tin của báo Pháp luật Việt Nam, Bảo vệ pháp luật, Pháp luật và Xã hội 64

2.4 Nguyên nhân ảnh hưởng đến vấn đề quản lý nguồn tin của báo Pháp luật Việt Nam, Bảo vệ pháp luật, Pháp luật và Xã hội 73

Chương 3: GIẢI PHÁP VÀ KHUYẾN NGHỊ VỀ VẤN ĐỀ QUẢN LÝ NGUỒN TIN CỦA CÁC CƠ QUAN BÁO CHÍ NGÀNH TƯ PHÁP VIỆT NAM 91

3.1 Những vấn đề đặt ra đối với việc quản lý nguồn tin của cơ quan báo chí hiện nay 91

3.2 Giải pháp quản lý nguồn tin của báo Pháp luật Việt Nam, Bảo vệ pháp luật, Pháp luật và Xã hội 97

3.3 Một số khuyến nghị 101

3.4 Một số đề xuất đối với việc quản lý nguồn tin của các cơ quan báo chí ngành Tư pháp Việt Nam hiện nay 111

KẾT LUẬN 122

TÀI LIỆU THAM KHẢO 124

PHỤ LỤC 129

TÓM TẮT LUẬN VĂN 148

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Báo chí thực hiện quyền thông tin của nhân dân và thông tin là nguyên liệu quan trọng để nhà báo xử lý làm nên tác phẩm báo chí Để đảm bảo việc đưa thông tin ra công luận một cách khách quan trung thực, tôn trọng sự thật

là một việc không dễ dàng đối với các nhà báo và với các cơ quan báo chí Bởi thực tế, công việc vất vả nhọc nhằn nhất của nhà báo chính là việc tìm kiếm và xử lý thông tin Để xác định sự thật của thông tin, nhà báo phải tham gia vào quá trình tự điều tra, tự học tập để nâng tầm hiểu biết về lĩnh vực mình theo dõi nhằm gỡ bỏ các tín hiệu nhiễu lẫn trong thông tin Không phải nguồn cấp thông tin nào cũng chính xác, nhất là những thông tin mang tính tố cáo có khi sai sự thật hoặc bị trộn lẫn thông tin đúng, sai nhằm phục vụ cho một mục đích cá nhân nào đó Thông tin chính xác chính là vấn đề “sống còn” của các cơ quan báo chí hiện nay

Thêm vào đó, tốc độ phát triển của báo mạng điện tử ở nước ta hiện nay rất nhanh Giống như mọi loại hình báo chí khác, trên báo điện tử cũng

có đầy đủ các thể loại báo chí Sự ra đời của báo điện tử dẫn đến việc nhiều

cơ quan báo chí truyền thống (tức là cơ quan một loại hình) phải tính đến việc

đa loại hình báo chí, dẫn đến nhiều thay đổi trong tổ chức quản lý và sử dụng nguồn tin ở một cơ quan cho nhiều loại hình

Không những thế, sự phát triển của công nghệ thông tin đưa tới sự phổ cập của mạng xã hội trên phạm vi toàn cầu cũng như ở nước ta, báo chí truyền thống và báo chí điện tử không còn là phương tiện thông tin đại chúng “độc quyền” nữa Nếu không nâng cao chất lượng thông tin, không cải cách phương thức, kỹ thuật truyền tải, không tổ chức và quản lý nguồn tin hiệu quả thì báo chí rất khó có thể cạnh tranh với thông tin được lan truyền cực kỳ nhanh chóng trên các mạng xã hội Đáng mừng trong dòng tin tức cuồn cuộn

hàng giờ, hàng phút, báo chí vẫn là nơi tin cậy nhất với người dân, bằng chứng là truyền hình và phát thanh vẫn là những người bạn không thể thiếu trong mỗi gia đình, báo in vẫn duy trì lượng phát hành cao, báo điện tử vẫn có lượng độc giả đông đảo

Trên thực tế, hiện nay, mô hình “tòa soạn hội tụ” đang là xu thế tất yếu của mọi cơ quan báo chí, nơi mà cùng một số lượng người như trước, nhưng loại hình báo chí đa dạng hơn, ranh giới giữa các loại hình gần như bị “xóa bỏ” Chính vì thế, ở cấp độ quản lý một cơ quan thông tin trực tiếp làm nghề,

rõ ràng, vấn để chia sẻ, sử dụng nguồn tin chung, giữ nguồn tin riêng hết sức quan trọng

Với vai trò đã từng là phóng viên trực tiếp sản xuất tin bài, hiện tại đang đảm nhiệm công tác quản lý chuyên môn của báo Pháp luật và Xã hội –

tờ báo có 12 năm hình thành và phát triển với sự thay đổi không ngừng theo tốc độ của báo chí Việt Nam nói chung, tác giả luận văn nhận thấy vai trò cần thiết của việc tổ chức và quản lý nguồn tin đối với một cơ quan báo chí độc lập rất quan trọng, nhất là trong bối cảnh đời sống báo chí nhiều thay đổi, mô hình các tòa soạn nhiều đổi mới và ranh giới các loại hình báo chí đang dần

xóa nhòa Đây là lý do để tác giả luận văn lựa chọn đề tài “Vấn đề quản lý

nguồn tin của các cơ quan báo chí ngành Tư pháp Việt Nam hiện nay”

Luận văn nghiên cứu thành công sẽ góp phần cho các cơ quan báo chí quản lý nguôn tin hiệu quả, chuyên nghiệp

2 Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài

Qua quá trình tìm hiểu, thu thập thông tin, tác giả nhận thấy: Mảng đề tài liên quan đến tổ chức và quản lý nguồn tin đã được nhiều nhà nghiên cứu trên thế giới và ở Việt Nam đề cập đến Đây là những công trình có tính chất khoa học đại cương về các vấn đề tổ chức quản lý của tòa soạn, cơ quan báo chí nói chung và quản lý nguồn tin trên báo chí Một số nhà báo khác cũng đã nghiên cứu trường hợp về tổ chức quản lý nguồn tin trên các cơ quan báo chí

nơi mình làm việc Tuy nhiên, nghiên cứu riêng về quản lý nguồn tin của các

cơ quan báo chí ngành Tư pháp Việt Nam thì đây là công trình đầu tiên

Liên quan đến nghiên cứu này, có nhiều công trình sách đại cương về nguồn tin và tổ chức tòa soạn, có thể dẫn ra như:

Đinh Văn Hường (2007, tái bản), Tổ chức và hoạt động của tòa soạn,

NXB Đại học Quốc gia Hà Nội Đây là những kiến thức cơ bản về bộ máy toà soạn báo chí, gồm: cơ cấu tổ chức; chức năng, nhiệm vụ; công tác phóng viên; biên tập viên; cộng tác viên; tổ chức phát hành; lập kế hoạch; đặc điểm lao động nghề nghiệp, phương tiện làm việc và nguồn tin của phóng viên …

Lê Thanh Bình, Phí Thị Thanh Tâm: Quản lý Nhà nước và pháp luật về

báo chí (sách chuyên khảo dành cho học viên ngành báo chí truyền thông) -

NXB Văn Hóa Thông Tin, 2009, cung cấp những vấn đề ở cấp độ quản lý báo chí, trong đó có quản lý nguồn tin trên báo chí

Về các nghiên cứu trường hợp riêng, phải kể đến các công trình nghiên

cứu của: Nguyễn Quý Hoài (2012), Đổi mới mô hình tổ chức hoạt động của

tòa soạn báo in trong cơ quan báo chí đa loại hình (từ thực tiễn ở Đài Tiếng nói Việt Nam), luận văn thạc sĩ Nghiên cứu này dánh giá thực trạng các mô

hình tòa soạn báo in ở Việt Nam Nâng cao hiệu quả truyền thông của loại hình tòa soạn báo in không hoạt động độc lập mà tồn tại và phát triển song song với nhiều loại hình báo chí khác trong cùng một cơ quan truyền thông

Hoàng Trung Hiếu (2011), Mô hình tổ chức tòa soạn báo in đối ngoại

ở nước ta hiện nay, luận văn thạc sĩ Hệ thống hóa những vấn đề lý luận và

thực tiễn về mô hình tổ chức tòa soạn báo in nói chung và tòa soạn báo in đối ngoại nói riêng, và những kiến thức, kỹ năng cần thiết để làm một tờ báo in đối ngoại cụ thể; phân tích để xác định những yêu cầu, điều kiện cơ bản nhất cho việc tổ chức thực hiện các hoạt động thông tin đối ngoại của một tờ báo

in đối ngoại Trên cơ sở đó xác định mô hình tổ chức tòa soạn báo in đối ngoại ở nước ta hiện nay

Nguyễn Thị Minh Thơm (2012), Mối quan hệ giữa nhà báo với nguôn

tin trong hoạt động báo chí ở đài phát thanh truyền hình Hà Nội, luận văn

thạc sĩ Trên cơ sở phân tích mối quan hệ giữa nhà báo với nguồn tin, nghiên cứu này mong muốn rút ra được những bài học kinh nghiệm và nêu lên một

số giải pháp kiến nghị nhằm nâng cao chất lượng, hiệu quả của mối quan hệ nhà báo với nguồn tin Luận văn đã nêu ra một số nguyên tắc có tính gợi mở cho các nhà báo trong việc xử lý mối quan hệ này trong điều kiện hiện nay

Trần Thị Thùy Liên (2013), Tổ chức hoạt động cơ quan báo chí đa

phương tiện tại Đài Phát thành - Truyền hình Quảng Ninh hiện nay, luận văn

thạc sĩ Luận văn hệ thống hóa những vấn đề lý luận, lý thuyết, kỹ năng liên quan đến xây dựng, tổ chức hoạt động cơ quan báo chí đa phương tiện; Khảo sát thực trạng về việc tổ chức hoạt động cơ quan báo chí đa phương tiện tại Đài PTTH Quảng Ninh; Đưa ra hệ thống các giải pháp và khuyến nghị nhằm nâng cao chất lượng xây dựng, tổ chức hoạt động cơ quan báo chí đa phương tiện nói chung cũng như Đài PTTH Quảng Ninh nói riêng

Hoàng Tú Anh (2012), Mô hình tổ chức tòa soạn đa loại hình của báo

An ninh Thủ đô - Thực trạng và vấn đề đặt ra, luận văn thạc sĩ Trên cơ sở

nền tảng kiến thức đã có, tác giả nhận diện mô hình, cơ cấu tổ chức tòa soạn hiện hành của báo An ninh Thủ đô và nêu ra những tồn tại, những vấn đề cần sửa đổi đối với mô hình tòa soạn báo này; đề xuất ý kiến để sự phát triển này hiệu quả, đúng định hướng

Nghiên cứu về đề tài này cũng đã có hai đề tài liên quan, tuy nhiên chỉ dừng ở mức độ khảo sát các khía cạnh thể loại báo chí, kỹ năng xử lý tin sai

Đó là trường hợp của Nguyễn Thị Phương Tâm (2016), Kỹ năng làm báo điều

tra của báo mạng điện tử ở nước ta hiện nay (Qua khảo sát báo Vietnamnet.vn Tuoitre.vn, dantri.com.vn và Phapluatxahoi.vn), luận văn thạc

sĩ Luận văn tập trung nghiên cứu riêng kỹ năng làm báo điều tra, trong đó có khảo sát riêng về kỹ năng làm điều tra cũng như bài điều tra đăng trên báo của

các nhà báo Báo Pháp luật và Xã hội Vũ Văn Giang (2015), Thể loại điều tra

báo chí và ảnh hưởng từ thông tin tương tác trên mạng xã hội, luận văn thạc

sĩ Luận văn này cũng có khảo sát các bài điều tra trên báo Pháp luật và Xã hội trong hai năm từ 2013 đến 2015

Tuy nhiên, như đã nói, đó là những nghiên cứu trường hợp riêng, và nghiên cứu thiên về thể loại, kỹ năng, thay vì nghiên cứu ở mảng nguồn tin ở góc độ quản lý và tổ chức

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu

Thông qua khảo sát cách tổ chức và quản lý nguồn tin của các cơ quan báo chí ngành Tư pháp Việt Nam, chỉ ra thành công, hạn chế của công tác này tại các cơ quan báo chí ngành Tư pháp Việt Nam Luận văn đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao kỹ năng tổ chức và quản lý nguồn tin cho các cơ quan báo chí ngành Tư pháp Việt Nam, các cơ quan báo chí đa loại hình nói chung

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Luận văn xác lập cơ sở lý luận về nguồn tin và tổ chức quản lý nguồn tin tại cơ quan báo chí;

- Khảo sát thực trạng quản lý nguồn tin tại các cơ quan báo chí: Pháp luật Việt Nam, Bảo vệ pháp luật, Pháp luật và Xã hội năm 2018;

- Đề xuất các giải pháp và khuyến nghị nhằm thực hiện có hiệu quả việc tổ chức và quản lý nguồn tin ở các cơ quan báo chí ngành Tư pháp trong bối cảnh cạnh tranh thông tin từ nhiều nguồn khác

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Luận văn nghiên cứu vấn đề quản lý nguồn tin của cơ quan báo chí

4.2 Phạm vi nghiên cứu

Luận văn khảo sát vấn đề quản lý nguồn tin của các cơ quan báo chí ngành Tư pháp Việt Nam, bao gồm: Báo Pháp luật Việt Nam, Báo Bảo vệ pháp luật, Báo Pháp luật và Xã hội

Thời gian khảo sát: Từ tháng 6/2017 đến tháng 6/2018

5 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

5.1 Cơ sở lý luận

Luận văn nghiên cứu dựa trên cơ sở nhận thức luận các vấn đề lý luận của Chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, quan điểm của Đảng, chủ trương chính sách của Nhà nước về báo chí và quản lý báo chí, quản lý nguồn tin trên báo chí

Luận văn nghiên cứu dựa trên cơ sở các lý thuyết liên ngành như:

- Lý thuyết truyền thông;

5.2 Phương pháp nghiên cứu

Đẻ thực hiện luận văn, tác giả sử dụng các phương pháp nghiên cứu công cụ sau:

- Phương pháp nghiên cứu tài liệu thứ cấp: Tác giả sưu tầm tài liệu,

thống kê, phân loại tổng hợp, so sánh đánh giá thông tin và đưa ra nhận xét

- Phương pháp phỏng vấn sâu (phỏng vấn chuyên gia): Tác giả xây

dựng nội dung, câu hỏi, lựa chọn đối tượng trả lời phỏng vấn… Cụ thể, phỏng

vấn hai nhóm đối tượng là: 1) Người làm nghiệp vụ trực tiếp thu thập xử lý

thông tin, viết bài, biên tập trên các cơ quan báo chí: Pháp luật Việt Nam, Bảo

vệ pháp luật, Pháp luật và Xã hội, làm rõ cách thức xử lý thông tin, cách đưa tin, từ đó rút ra những ưu điểm, hạn chế trong kỹ năng thực hiện tổ chức quản

lý nguồn tin ở tòa soạn báo chí 2) Những người lãnh đạo cơ quan báo chí về

tầm quan trọng, vai trò của việc giữ và phát triển nguồn tin độc quyền của tòa soạn Từ đó rút ra nhận xét ở cấp độ quản lý thông tin

- Phương pháp phân tích nội dung: Thông qua những loạt bài độc

quyền nguồn tin của các báo khảo sát, có chất lượng và đạt các giải báo chí của phóng viên, nhà báo tại các cơ quan báo chí: Pháp luật Việt Nam, Bảo vệ pháp luật, Pháp luật và Xã hội để xem xét cách thức tổ chức quản lý, sử dụng nguồn đạt hiệu quả cao

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận văn

6.1 Ý nghĩa lý luận

Luận văn này được thực hiện hy vọng sẽ đem đến cho những người quan tâm đến công tác tổ chức quản lý nguồn tin, tổ chức thông tin của tòa soạn những lý thuyết cơ bản, và chuyên sâu kỹ năng tổ chức thông tin - vấn

đề sống còn của bất cứ một cơ quan báo chí nào, nhất là trong khi thông tin báo chí đang bị cạnh tranh bởi nhiều loại hình thông tin khác Thông qua lăng kính tổng hợp, đánh giá và phân tích của tác giả, luận văn này được kỳ vọng

sẽ giúp mọi người hiểu hơn về quy trình tổ chức thông tin ở cấp độ một người làm báo, và quản lý thông tin, ở cấp độ người đứng đầu, quản lý một cơ quan báo chí cụ thể

6.2 Ý nghĩa thực tiễn

Luận văn này hoàn thành sẽ có thể giúp nhà báo, những người đứng đầu cơ quan báo chí, những sinh viên, học viên chuyên ngành báo chí hay những người dân có sự quan tâm và niềm yêu thích với nguồn tin, cách triển khai thông tin của báo chí hiểu rõ hơn về kỹ năng và tình huống thực tiễn khi phát triển nguồn tin thành bài báo và phát triển nguồn tin riêng độc quyền

Bên cạnh đó, luận văn cũng sẽ là công trình chân thực nhất về các cơ quan báo chí ngành Tư pháp Việt Nam Cung cấp kỹ năng về việc quản lý nguồn tin ở một cơ quan báo chí có nhiều loại hình báo chí, tránh trùng lặp, tạo bản sắc riêng

Luận văn cũng sẽ cũng cấp bài học thực tiễn từ các cơ quan báo chí ngành Tư pháp trong việc thay đổi các phương thức tổ chức và quản lý nguồn

tin như thế nào cho phù hợp với bối cảnh mô hình tòa soạn hội tụ được áp dụng thay cho tòa soạn báo chí truyền thống

7 Kết cấu của luận văn

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận và Tài liệu tham khảo, Phụ lục, bản Tóm

tắt, luận văn gồm 3 chương:

- Chương 1: Những vấn đề chung về tổ chức và quản lý nguồn tin tại

cơ quan báo chí

- Chương 2: Thực trạng vấn đề tổ chức và quản lý nguồn tin tại báo

Pháp luật Việt Nam, Bảo vệ Pháp luật, Pháp luật và Xã hội

- Chương 3: Giải pháp, khuyến nghị về vấn đề tổ chức và quản lý

nguồn tin tại các cơ quan báo chí ngành Tư pháp Việt Nam

Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ QUẢN LÝ NGUỒN TIN

CỦA CƠ QUAN BÁO CHÍ

1.1 Các khái niệm cơ bản

1.1.1 Khái niệm “nguồn tin”

Báo chí là nghề thông tin Cuốn “Cơ sở lý luận của báo chí” của E.P Prôkhôrốp chỉ rằng, thông tin trong báo chí từ lâu thường được dùng trong ba nghĩa có quan hệ mật thiết với nhau: Đó là các thông báo ngắn không bình chú về các tin tức nóng hổi của đời sống trong nước và quốc tế; Là danh mục nhóm các thể loại tin tức (các loại hình thông tin: tin ngắn, báo cáo, tường thuật, phỏng vấn); cuối cùng thông tin đôi khi được hiểu là thể loại tin ngắn

Trong cuốn “Cơ sở lý luận báo chí truyền thông” cho rằng thông tin trong báo chí đang tồn tại hai cách hiểu: Một là, tri thức, tư tưởng do nhà báo tái tạo và sáng tạo từ hiện thực cuộc sống Hai là, sự loan báo cho mọi người biết [33 tr55]

Trong hoạt động báo chí, thông tin là công cụ chủ yếu để nhà báo thực hiện mục đích của mình Thông tin trở thành cầu nối giữa báo chí và công chúng Nó là dụng cụ làm việc của nhà báo, với sự giúp đỡ của dụng cụ đó, những công việc đa dạng và quan trọng được thực hiện

Muốn có thông tin, nhà báo cần có nguồn tin Nguồn tin theo cách hiểu thông thường trên thế giới là nơi xuất phát, cung cấp thông tin Tiếng Anh nguồn tin xuất phát từ chữ source (nguồn, nguồn gốc) Reliable source of information - nguồn tin đáng tin cậy Có nguồn tin tốt thì bài viết của phóng viên sẽ tốt Các nguồn thạo tin sẽ giúp cho nhà báo củng cố khả năng thu thập tin tức và giúp họ công bố được nhiều thông tin hơn

Nguồn (Source), hoặc người gửi cung cấp (sender) đó là yếu tố khởi xướng

việc thực hiện truyền thông, đó có thể là một cá nhân nói, viết, vẽ hay làm động

tác Yếu tố khởi xướng có thể là một nhóm người, một tổ chức truyền thông như

cơ quan đài phát thanh truyền hình, báo chí, thông tấn… [33,tr14]

Nguồn tin ngày nay của báo chí không chỉ dừng ở thông tin từ trên xuống, mà còn thông tin từ đời sống thường ngày vọng lên, dội vào tai mắt nhà báo, thôi thúc họ hành động Nguồn tin có thể từ thế giới thực mà cũng có thể từ thế giới ảo Thông tin đa chiều của sự việc, nhu cầu đa dạng của công chúng khiến mối quan hệ nhà báo với nguồn tin cũng đổi thay đáng kể Những nhà báo chuyên tâm và những tòa soạn chuyên nghiệp đều khẳng định rằng, có trách nhiệm với nguồn tin chính là bí quyết của thành công

Các nguồn tin của nhà báo thì vô cùng: Tin từ hãng thông tấn, báo chí, thông cáo, các phương tiện truyền thông đại chúng khác, truyền hình hay phát thanh, và ngày nay, tất cả mọi thứ trên mạng Internet: blog, mạng xã hội, các trang thông tin Ta có thể bổ sung vào danh sách này những nguồn tin riêng của nhà báo, các cú điện thoại từ thính giả, nhân chứng, thông tin từ các nhà báo khác, tư liệu của tòa soạn, thông tin mà ta nghe được từ đâu đó Nhưng trong tất cả nguồn thông tin ấy, cơ quan báo chí, nhà báo, cần phải biết chọn lọc và, trên hết, phải biết kiểm chứng để trả lời cho câu hỏi: Thông tin có đúng hay sai?

Các loại nguồn tin của báo chí, gồm:

- Nguồn tin chính thống Đó là tất cả những nguồn tin do một cơ quan

công quyền nắm giữ: Chính phủ, các cơ quan bộ, cơ quan hành chính, Các nguồn tin này có lợi là được ghi vào danh mục, có cấu trúc, cung cấp những tin tức chính thức Nhà báo phải có trong sổ địa chỉ của mình, những liên lạc đầy đủ tên của cán bộ được quyền phát ngôn thay mặt cho các cơ quan công quyền này (phát ngôn viên, cán bộ phụ trách báo chí, ) Lên danh sách những người này và liên lạc ngay khi họ bắt đầu nhận nhiệm vụ, khi ấy họ cảm thấy

vinh dự được báo chí công nhận (đường dây trực tiếp, địa chỉ cá nhân…)

- Nguồn tin trung gian Đó là tất cả những nguồn tin do một tổ chức xã

hội hợp pháp nắm giữ: Các hiệp hội, các tổ chức chuyên ngành, các đảng phái

chính trị, các công đoàn, v.v Các nguồn tin này có lợi là thường hoạt động như những đối trọng cung cấp tin tức không chính thức Nếu nhà báo dành thời gian gây dựng quan hệ thẳng thắn với những đồng minh tự nhiên này thì anh ta thu được những thông tin bổ sung và chi tiết rất quý giá Lập danh sách

những người đối thoại tiềm năng và tiếp cận để “thuần hóa” họ

- Nguồn tin cá nhân Đây là những nguồn tin kín, thậm chí là bí mật,

mà nhà báo thu được trong nội bộ các hội chính quyền và hiệp hội chuyên ngành Nhờ công việc và đạo đức nghề nghiệp của mình, nhà báo thu được nguồn tin bằng cách giành sự tin cậy của những người sở hữu thông tin bị bỏ qua hoặc bị che giấu bớt Nhà báo không được tiết lộ danh tính của họ cho bất

cứ ai, kể cả cho cấp trên trực tiếp của anh ta trong tòa soạn; anh ta đương

nhiên chịu trách nhiệm về những đóng góp của họ

Các nguồn tin chính thống + các nguồn tin trung gian + các nguồn tin

cá nhân = mạng lưới đông đảo các nhà cung cấp thông tin

- Nguồn tin ngẫu nhiên Đó là các nguồn tin tự phát, các nhân chứng

được đưa ra hay được yêu cầu tình cờ theo hoàn cảnh Phải thận trọng: xác định nguồn tin, kiểm tra những động cơ của họ, tìm hiểu sâu những chỉ dẫn

họ đưa ra, đề nghị họ nói ra ngoài những điều họ muốn nói, khớp những lời nói của họ với các nguồn tin độc lập khác Trường hợp nghi ngờ, phải đưa vấn đề có thể đăng thông tin hay không để cùng hội ý

- Nguồn tin từ internet, mạng xã hội Đây là một dạng nguồn tin rất mới

mẻ gắn liền với sự phát triển của internet toàn cầu và sự ra đời của hàng loạt ứng dụng mạng xã hội trên thế giới Trước kia, người ta sẽ chỉ biết đến các nguồn tin truyền thống, có tính chính thức, được đăng phát bởi một tổ chức cá nhân nào đó, ngày nay, tin trên internet và mạng xã hội như (twitter, facebook, webro…) trở thành một kênh không kém phần quan trọng đối với độc giả toàn thế giới Theo Cục Phát thanh - Truyền hình và Thông tin điện tử (Bộ Thông tin và Truyền thông), công cụ tìm kiếm và mạng xã hộ là hai dịch

vụ được hàng chục triệu người dùng Internet sử dụng trộng rãi nhất Trong đó 100% sử dụng tìm kiếm, 80% sử dụng mạng xã hội Trong số những người sử

dụng dưới 18 tuổi thì 43% có một tài khoản, 25% có 2 tài khoản và 13% có 4 tài khoản mạng xã hội trở lên Đây rõ ràng là nguồn tin dồi dào cho báo chí nhưng cũng tiềm ẩn trong đó nhiều rủi ro: tin bịa đặt, thiếu kiểm chứng, tin làm giả… nên nhất thiết, người làm báo, cơ quan báo chí phải có sự chọn lọc

và kiểm chứng kỹ càng thông tin từ nguồn tin này

Giữa nhà báo và nguồn tin của mình, dù là nguồn tin nào, luôn có mối quan hệ quyền lực Có một người “thống trị” – người đưa thông tin - và một người “chịu thống trị” - người cần thông tin Một bên là cung cấp, một bên là yêu cầu… Việc quản lý được mối quan hệ quyền lực này đòi hỏi phải khéo léo và thành thạo Một nguồn tin luôn có mong muốn thu được lợi ích - cá nhân hay chuyên môn - từ việc cung cấp tin tức; với nhà báo, luôn có nguy cơ

bị điều khiển Vì thế, cơ quan báo chí nói chung, nhà báo nói riêng phải tìm

ra một điểm cân bằng trong việc tiếp nhận và xử lý nguồn tin

1.1.2 Khái niệm “vấn đề quản lý nguồn tin của cơ quan báo chí”

Nguồn tin là yếu tố đầu tiên, cơ bản nhất để tạo nên thông tin trên báo chí, nếu không có nguồn tin, báo chí không thể hoạt động được

Đối với mỗi tờ báo, việc có tin nóng, tin nhanh, tin chính xác là một trong những yếu tố quan hàng đầu Nhưng việc có tin “độc quyền”, bài vở hay lại càng quan trọng hơn vì nó tạo ra uy tín, vị thế và thương hiệu cho tờ báo

Và điều đó chỉ có được khi tờ báo nắm được trong tay các nguồn tin độc đáo,

đa dạng và có chất lượng

Một tác phẩm báo chí sâu sắc, đa chiều đôi khi được hình thành từ hàng chục, hàng trăm nguồn tin khác nhau Chính vì thế, để có được những tác phẩm báo chí có chất lượng, các tờ báo, các cơ quan báo chí ngày càng có ý thức xây dựng các nguồn tin riêng, kênh tin riêng và uy tín cho mình Bên cạnh đó, tùy vào định hướng, tôn chỉ mục đích của tờ báo mà tập trung xây dựng các nguồn cộng tác viên, kênh thông tin riêng phục vụ cho mục đích đó

Ví dụ các báo về mảng đề tài Tư pháp, sẽ tập trung xây dựng các nguồn tin về toàn bộ các vấn đề pháp luật liên quan (văn bản, cơ quan nhà nước, chuyên gia về pháp luật, các cơ quan liên quan đến việc thực thi pháp luật…)

Việc phân loại nguồn tin cũng có nhiều cách khác nhau Nếu xét ở góc

độ tính chủ động về nguồn tin của cơ quan báo chí thì có hai dạng: Nguồn tin

do tờ báo tự khai thác và nguôn tin lấy lại từ các báo khác Trên báo in, do tính chất lâu đời của loại hình báo chí cũng như diện tích mặt báo có hạn và thời gian xuất bản theo chu kỳ nhất định nên đa phần là nguồn tin báo tự khai thác Rất ít khi có trường hợp sử dụng lại tin bài của báo khác Nhưng với báo mạng điện tử lại khác Đây là loại hình tồn tại trực tuyến 24/7 có dung lượng đăng tải bài không hạn chế với yêu cầu cập nhật tin mới liên tục, vì thế sẽ có

cả nguồn tin chủ động và nguồn tin sử dụng lại của các báo khác (đăng lại bài

Việc có nguồn tin tốt, dồi dào sẽ giúp tờ báo tự chủ trong việc sản xuất tin bài, hạn chế tối đa việc phải lấy lại, dẫn lại từ các báo khác Thông tin tự khai thác cũng góp phần khẳng định thêm uy tín, thương hiệu và chất lượng của tờ báo ấy

Xét ở khía cạnh khác, có thể phân chia nguồn tin thành các dạng chính theo nguồn cung cấp như: nguồn tin từ nhân vật, chuyên gia; nguồn tin từ các

tổ chức, đơn vị, doanh nghiệp; nguồn tin từ sự kiện; nguồn tin từ cộng tác viên, bạn đọc; nguồn tin từ báo chí, thông tin trên các phương tiện thông tin đại chúng Trong đó, nguồn tin từ nhân vật, chuyên gia… là thông tin phóng viên có được do phỏng vấn, trao đổi với những nhân vật (con người) cụ thể; nguồn tin từ các tổ chức, doanh nghiệp là tông tin do những đơn vị cơ sở ấy chủ động cung cấp hoặc được khai thác để hình thành bài báo Dạng thông tin

từ cộng tác viên, bạn đọc là những thông tin do bạn đọc cung cấp hoặc là những ý kiến phản hồi dưới các bài viết Nếu là thông tin đầy đủ thì sau khi kiểm chứng, thông tin ấy có thể được đăng tải trực tiếp trên báo Còn nếu là

những thông tin “thô”, sơ bộ ban đầu thì cơ quan báo chí có thể trực tiếp chỉ đạo phóng viên tiếp tục khai thác hoàn thiện bài viết Dạng thông tin từ báo chí, và các phương tiện truyền thông đại chúng cũng là một nguồn thông tin hết sức quan trọng

Nguồn tin từ sự kiện là dạng tin do chính phóng viên thâm nhập, thu thập và xử lý Đây là dạng thông tin phổ biến của báo chí hiện nay, bởi nghề báo là phải “lăn” mình vào thực tế, phải trực tiếp thâm nhập sự kiện để khai thác và xử lý thông tin Thông tin từ sự kiện cũng được cia làm hai dạng: Dự báo trước và không dự báo trước

Còn những thông tin sự kiện không được báo trước, chính là những sự việc xảy đến hàng ngày, hàng giờ trong đời sống xã hội Đây là nguồn tin phong phú, đa dạng, sinh động và cũng được độc giả quan tâm nhiều nhất Bởi bất cứ một độc giả nào cũng hỏi: Điều gì đang diễn ra? Để khai thác được thối đa những nguồn thông tin kiểu này, quan trọng là tờ báo phải có một lực lượng phóng viên, biên tập viên, cộng tác viên dày dặn ở nhiều nơi Mỗi ngày

có hàng trăm sự kiện lớn nhỏ diễn ra ở khắp các vùng miền trong nước và quốc tế, một phóng viên, một cơ quan báo chí không thể bao quát được hết các thông tin sự kiện đang diễn ra mà cần có sự cung cấp tin của các cộng tác viên Trong những thông tin sự kiện không được dự báo từ trước thì thông tin mang tính phát hiện của nhà báo là những thông tin quý giá nhất Những thông tin này cho thấy rõ ràng nhất sự dấn thân của nhà báo vào cuộc sống

Trong quá trình chuyên nghiệp hóa báo chí hiện nay, các phóng viên, nhà báo có xu hướng tập trung theo dõi, chuyên môn hóa trong các nội dung, lĩnh vực nhất định, do đó, họ phải thiết lập cho mình nguồn tin và các mối quan hệ riêng để đảm bảo thông tin nhanh, chính xác, đa dạng, có chất lượng

Thông tin từ các cơ quan, tổ chức đơn vị, từ các báo và phương tiện truyền thông khác cũng là nguồn “đầu vào” rất quan trong của các cơ quan báo chí Bản thân mỗi bài báo, tờ báo đều có thể trở thành nguồn tin của báo khác Ví dụ, vụ tìm lại con sau khi bác sĩ trao nhầm hai đứa trẻ tại Hà Nội là

nguồn tin khởi phát từ Báo Pháp luật và Xã hội, đã trở thành nguồn tin đầu vào cho rất nhiều tờ báo khác

Một loại nguồn tin quan trọng đối với báo chí là thông tin từ bạn đọc Trên hầu hết tất cả các loại hình báo chí, và các cơ quan báo chí đều có các chuyên mục chương trình dành cho bạn đọc, nơi tiếp nhận xử lý đơn thư, phản hồi của bạn đọc

Tóm lại, vấn đề quản lý nguồn tin tại cơ quan báo chí là toàn bộ các

hoạt động của cơ quan báo chí ấy để xây dựng, tiếp nhận, phân loại, quản lý

và tổ chức phát triển các nguồn tin thành bài viết có thông tin hữu ích phục vụ nhu cầu thông tin của độc giả (dù ở loại hình báo chí nào và ở bất cứ một chuyên ngành thông tin nào) Quản lý nguồn tin được ví như cách vận hành tổng thể để báo chí duy trì thông tin - hoạt động sống của tòa soạn đó

1.1.3 Các yếu tố căn bản của của trình quản lý nguồn tin

Trên cơ sở mô hình truyền thông: của C Shannon & Weaver [33]

Mô hình này được đưa ra vào năm 1949 Đây là một mô hình cơ bản, được sử dụng hết sức rộng rãi và được coi là một trong những mô hình truyền thông phổ biến nhất Mô hình này cho thấy, thông tin được bắt đầu từ nguồn phát (chủ thể truyền thông), sau khi thông điệp được mã hóa sẽ truyền tải các kênh truyền thông, thông điệp sẽ được giải mã và đến với người tiếp nhận thông điệp Ngoài những đặc điểm chung kế thừa từ mô hình truyền thông của Lasswell, mô hình Shannon còn bổ sung thêm yếu tố nhiễu có thể gây ảnh

hưởng tới tính rõ ràng, sự chính xác của thông điệp hay làm giảm khả năng tiếp nhận thông điệp của người nhận Mô hình này chỉ là chủ thể truyền thông

là nguồn phát Khách thể là nguồn tiếp nhận Nhưng đối với tổ chức và quản

lý nguồn tin thì chủ thể khách thể của vấn đề này có sự khác biệt

Có thể cụ thể như sau: Chủ thể của phương thức quản lý nguồn tin tại

ba tờ báo được khảo sát chính là toàn bộ những người sẽ quản lý nguồn tin ấy tại cơ quan báo chí:

Thứ nhất, Ban biên tập được coi là đầu não quản lý mọi hoạt động

của tòa soạn trong đó, quan trọng nhất là hoạt động thông tin Ban Biên tập

có nhiệm vụ xây dựng, thực hiện kế hoạch hoạt động của cơ quan báo chí, theo sự chỉ đạo của cơ quan chủ quản, và thực hiện đúng tôn chỉ mục đích của tòa soạn

Điều hành hoạt động của cơ quan báo, chịu trách về các vấn đề nội dung thông tin, đảm bảo tờ báo hoạt động thường xuyên, liên tục và an toàn, cũng như khả năng phát triển mở rộng của các ấn phẩm báo chí mà mình phụ trách

Tiếp nhận các thông tin, dữ liệu do các phòng ban liên quan, các nhà báo, phóng viên thuộc cơ quan, cho các nguồn tin gửi thông tin đến báo, và phân công xử lý, biên tập, soát xét bản thảo các ấn phẩm trước khi xuất bản

Hướng dẫn và phối hợp với cán bộ nhà báo, phóng viên của đơn vị trong việc thu thập thông tin, biên tập và cung cấp thông tin, dữ liệu từ các đơn vị

Tổng hợp ý kiến của người truy cập; báo cáo và đề xuất biện pháp xử lý kịp thời Quản lý các tài liệu có liên quan đến công tác thông tin và xuất bản

Ban biên tập là chủ thể quản lý, tổ chức nguồn tin chung của cả tòa soạn, vừa là nơi tổng hợp ý kiến tiếp nhận từ các nguồn tin khác Việc tổ chức quản lý nguồn tin của cơ quan báo chí có tốt hay không, chính là do chỉ sắp xếp, phân phối thông tin, tổ chức các mạng lưới nguồn tin của ban biên tập

Thứ hai, các nhà báo là chủ thể quản lý nguồn tin Nguồn tin của các

cơ quan báo chí có đa dạng hay không chính là phụ thuộc vào sự đóng góp

của các nhà báo Ở các cơ quan Báo Pháp luật Việt Nam, Bảo vệ Pháp luật, Pháp luật và Xã hội, mỗi nhà báo có mạng lưới nguồn tin tương đối đầy đủ và phong phú: Từ các Bộ, ngành, cơ quan, đơn vị, từ chuyên gia, từ nhân vật, tấm gương tiêu biểu trong đời sống xã hội, từ các cá nhân, độc giả thường xuyên tương tác với báo và từ các nguồn tin khác do nhà báo cùng tham gia tương tác trên một diễn đàn mạng xã hội nào đó

Uy tín của nhà báo chính là cách để họ xây dựng mạng lưới nguồn tin

đa dạng và hiệu quả hơn Nhà báo có năng lực ngoài khả năng viết, tổ chức sắp xếp bài viết còn ở khả năng có mạng lưới nguồn tin đa dạng, biết tổ chức quản lý nguồn tin ấy cho phù hợp và sử dụng lâu dài

Thứ ba, đội ngũ biên tập viên, thư ký tòa soạn là những người quan

trong “gác cổng” đảm bảo nguồn tin chính xác, bí mật Biên tập viên là

những nhà báo làm nhiệm vụ biên tập, nâng cao chất lượng, đảm bảo tính tư tưởng, nghệ thuật, khoa học của các bản thảo, tin, bài của phóng viên và cộng tác viên Biên tập viên khai thác, tổ chức các nguồn tư liệu, tài liệu, tin, bài,

đề tài theo định hướng, kế hoạch của đơn vị: nhận xét, biên tập nâng cao chất lượng và chịu trách nhiệm về nội dung bản thảo; thuyết minh về chủ đề

tư tưởng, chỉ dẫn các yêu cầu trình bày kỹ thuật, mỹ thuật, theo dõi quá trình dàn dựng, sản xuất; tham gia tổng kết chuyên môn nghiệp vụ

Công việc của biên tập viên thường tĩnh hơn phóng viên Họ dành nhiều thời gian ở tòa soạn hơn Tuy nhiên, xu hướng khá phổ biến hiện nay là biên tập viên cũng trực tiếp đi viết bài, lấy tin Qua khảo sát ở 3 tòa soạn báo nêu trên cho thấy, có sự phân biệt rõ ràng giữa công việc của biên tập viên và phóng viên Phóng viên viết bài, biên tập viên tổ chức, biên tập lại thông tin

từ bài viết của phóng viên

Thư ký tòa soạn được coi là cánh tay phải của tổng biên tập, chỉ đứng sau tổng biên tập và phó tổng biên tập Đó là nguời có nghiệp vụ báo chí giỏi, dày dạn kinh nghiệm, nhạy cảm chính trị, có khả năng thẩm định thông tin,

đánh giá tin bài, ảnh về mặt thời sự, chính trị, hiệu quả Bên cạnh đó, họ đồng thời phải nắm rõ quy trình ra báo, thông hiểu cả lỗi kỹ thuật in, làm ma két, sửa chữa và đính chính các lỗi trên mặt báo

Những người này công việc không chỉ ở chỗ biên tập thông tin bài viết Qua công việc của mình họ cũng chính là chủ thể nguồn tin Ví dụ như với những thông tin độc quyền của toàn soạn, trách nhiệm giữ bí mật thông tin không chỉ của riêng ban biên tập và phóng viên, nhà báo, mà là toàn bộ cán

bộ, biên tập viên, phóng viên, nhân viên của tòa soạn Biên tập viên và thư ký

từ chỗ tổ chức, sắp xếp thông tin phù hợp chính là chủ thể điều tiết nguồn tin của cơ quan báo chí Nhà báo Phương Hoa - Trưởng phòng Thư ký tòa soạn Báo Pháp luật vã Xã hội cho biết: “Nhiệm vụ của thư ký, của biên tập viên là điều tiết thông tin của tờ báo: Ví dụ thông tin nào lên trang trước, thông tin nào lên sau Ngay cả đối với báo điện tử, tin nóng, tin mới rất quan trọng, nhưng không có nghĩa là cùng một lúc dồn dập rất nhiều tin, nhưng sau đó, lại không có thể tin mới nào trong ngày nữa Đó chính là cách phân bổ để tổ chức

quản lý thông tin trên báo sao cho phù hợp nhất” [Phỏng vấn sâu]

Nhóm khách thể của phương thức tổ chức quản lý thông tin đối với một tòa soạn đó chính là các nguồn tin cung cấp thông tin cho cơ quan báo chí nói chung, nhà báo nói riêng của cơ quan báo chí ấy

Một là, các nguồn tin chính thức từ bộ ban ngành Đa phần đó là

những tin từ người phát ngôn theo quý chế phát ngôn của cơ quan, tổ chức cá nhân đó Ví dụ, các báo dẫn lời của “người phát ngôn Bộ ngoại giao”, người phát ngôn Bộ Công thương, người phát ngôn của Công an tỉnh A, tỉnh B…

Hai là, hệ thống Luật, văn bản chính thống ban hành kèm theo các

quyết định của cơ quan, tổ chức nào đó (Xin nhấn mạnh tính chính thống vì

có một số trường hợp có những văn bản giả mạo Ví dụ văn bản giả mạo công văn của Bộ trưởng Bộ GD&ĐT cho học sinh nghỉ học để xem bóng đá)

Ba là, mguồn tin từ chuyên gia Chuyên gia được xem là đội ngũ vừa

là nguồn tin vừa là khách thể tổ chức quản lý thông tin của tòa soạn báo ấy

Thường thì đội ngũ chuyên gia này rất đa dạng, phân theo ngành nghề, lĩnh vực mà họ phụ trách, hoặc chuyên môn, nghiệp vụ của họ

Bốn là, nguồn tin từ phía bạn đọc Bạn đọc tất nhiên vừa được xem là

khách thể của quá trình truyền thông, vừa được xem là khách thể tổ chức quản

lý thông tin của cơ quan báo chí Bởi bạn đọc cung cấp thông tin, bạn đọc tham gia vào phản biện thông tin (một phần của quá trình phản hồi, tạo ra hiệu quả thông tin) và bạn đọc có thể chỉ dẫn thông tin trong phạm vi liên quan mà họ biết

Năm là, nguồn tin từ các đối tượng khác Nhóm khách thể này rất đa

dạng, họ có thể là người dân bình thường mà nhà báo gặp trong quá trình tác nghiệp, có thể là một cá nhân trên mạng xã hội, một thành viên của tổ chức, nhóm diễn đàn nào đó, và có thể là nguồn tin hết sức bí mật mà nhà báo không muốn tiết lộ thông tin đời tư (điển hình là những nhân vật giấu mặt, giấu tên trong hồ sơ vụ án nào đó - phần này thường được chuyên trang Hồ sơ

vụ án của Báo Pháp luật Việt Nam và Báo pháp luật và Xã hội thực hiện rất hiệu quả)

1.2 Đặc điểm và vai trò của quản lý nguồn tin tại cơ quan báo chí

1.2.1 Đặc điểm của quản lý nguồn tin tại cơ quan báo chí

Báo chí thực hiện quyền thông tin của nhân dân và thông tin là nguyên liệu quan trọng để nhà báo xử lý làm nên tác phẩm báo chí Nhà báo vừa là nguồn cung cấp thông tin nhưng đồng thời cũng là người thu nhận thông tin

và họ rất cần quyền bảo vệ nguồn tin Vấn đề tổ chức quản lý nguồn tin tại cơ quan báo chí hết sức quan trọng, nó đảm bảo hoạt động thông tin thông suốt của tòa soạn

Bà Nguyễn Thị Thanh Huyền (Trường Đại học KHXH và Nhân văn Hà Nội) đánh giá: “Nguồn tin được coi là “huyết mạch” của hoạt động báo chí

“Huyết mạch” này được tạo ra từ nhiều nguồn, trong đó báo chí có các nguồn tin chính gồm: nhà báo, nhân vật, nhân chứng, các văn bản, công chúng Dù

bằng nguồn tin nào thì việc tạo dựng, nuôi dưỡng, phát triển để khai thác nguồn tin luôn là một trong những nhiệm vụ mà bất cứ nhà báo hay tòa soạn báo nào cũng phải lưu tâm Việc quản trị nguồn tin của báo chí trở thành vấn

đề bức thiết với các tòa soạn báo” [46]

Các đặc điểm cụ thể của quản lý nguồn tin tại cơ quan báo chí gồm:

Thứ nhất, nhận diện nguồn tin cụ thể để có biện pháp quản lý phù

hợp Các nguồn tin của từng nhà báo riêng biệt, cơ quan báo chí cần có những

bước phân loại nguồn tin để quản lý hiệu quả

Từ các dạng nguồn tin đó, sẽ phân công người theo dõi, thu thập, xử lý thông tin để sáng tạo tác phẩm Ví dụ, phóng viên theo dõi lĩnh vực pháp luật,

y tế, giáo dục… sẽ thực hiện quản lý nguồn tin riêng của mình, liên quan đến mảng nội dung pháp luật, y tế, giáo dục

Hoặc cũng có thể phân loại nguồn tin dựa trên những mối quan hệ cá nhân của nhà báo với thực tiễn Đó là nguồn tin được nhận từ các chuyên gia,

từ các bạn đọc đó là những người có mối liên hệ mật thiết, gắn bó với toà soạn và các nhà báo

Việc phân loại nguồn tin cũng có thể được căn cứ vào các “tin nóng” và

“tin nguội” Tức là tính chất tiếp cận, giải quyết nhanh, tức thì thông tin của nhà báo Có những nguồn cung cấp thông tin có thể thực hiện được tác phẩm báo chí ngay, nhất là việc tổ chức đảm bảo tính cân đối các thông tin, đặc biệt

là ư tiên các thông tin có khả năng cạnh tranh về công chúng Có những nguồn tin cần được kiểm chứng kỹ lưỡng, cần thời gian nghiên cứu để thực hiện bài viết chuyên sâu hơn

Việc phân loại nguồn tin cho phép cơ quan báo chí có thể xây dựng dữ liệu nguồn tin thành một hệ thống đồng bộ, đủ các lĩnh vực, đa dạng các nguồn cấp tin để từ đó có thể xây dựng những tuyến bài thông tin đa chiều, sâu sắc hơn Ví dụ, thông tin về một chính sách mới, sẽ có ý kiến từ chuyên gia, người làm luật, phản hồi từ nhân dân, từ bạn đọc, và thậm chí, trả lời của chính cơ quan ban hành văn bản pháp luật đó

Thứ hai, quản lý nguồn tin độc quyền Bất cứ một cơ quan báo chí nào

cũng cần các nguồn tin độc quyền - tạm hiểu là tin riêng của tờ báo ấy Tại thời điểm thông tin ấy đăng tải, chỉ có duy nhất một cơ quan phát ra thông tin

ấy mà thôi Tin độc quyền làm nên thương hiệu và uy tín của tờ báo Ví dụ, Báo Tuổi trẻ (TP Hồ Chí Minh) đăng video clip độc quyền về bảo mẫu bạo hành trẻ em trong nhà trẻ tư thục Hoặc Báo Pháp luật và Xã hội độc quyền nguồn tin và đăng bài về việc hai gia đình ở Ba Vì, Hà Nội bị bệnh viện trao nhầm con Sau 6 năm sau mới phát hiện sự nhầm lẫn đáng tiếc này

Thứ ba, quản lý việc bảo vệ nguồn tin độc quyền Luật Báo chí quy

định: “Cơ quan báo chí và nhà báo có quyền và nghĩa vụ không tiết lộ người cung cấp thông tin, trừ trường hợp có yêu cầu bằng văn bản của Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân, Chánh án Tòa án nhân dân cấp tỉnh và tương đương trở lên cần thiết cho việc điều tra, truy tố, xét xử tội phạm rất nghiêm trọng (mức án từ trên 7 năm đến 15 năm tù), đặc biệt nghiêm trọng (mức án từ trên

15 năm đến 20 năm tù, tù chung thân hoặc tử hình” [Luật Báo chí 2016]

Như vậy, bảo vệ nguồn tin là nguyên tắc của báo chí, không những thế, điều này còn là đạo đức trách nhiệm của người làm báo với người cung cấp thông tin cho mình

Nguồn tin là hạt nhân của báo chí, quyết định sự thành bại và tạo nên bí quyết thành công của cá nhân mỗi người làm báo cũng như của một tòa soạn báo chí Người làm báo trân trọng nguồn tin, bảo vệ nguồn tin như bảo vệ chính con ngươi của mình Trong đấu tranh chống tiêu cực, chống cái xấu, cái

ác thì nguồn tin không chỉ tạo ra sức mạnh của báo chí mà còn góp phần giúp các cơ quan chức năng đấu tranh loại bỏ cái tiêu cực ra khỏi đời sống xã hội

Và các cơ quan báo chí, trước hết là phải bảo vệ được nguồn tin của mình

Nhà báo nên làm hết sức để mang đến thông tin chính xác nhất về nguồn tin cho độc giả và nhà báo phải đảm bảo nguồn thông tin là chính xác Nguồn tin ẩn danh có thể sử dụng tùy từng hoàn cảnh, nhưng một nguồn tin

có danh tính luôn tốt hơn cho độc giả khi tiếp cận và đánh giá tính trung thực của thông tin Các chuyên gia, học giả truyền thông cho rằng, nhà báo không bao giờ nên tiết lộ danh tính nguồn tin, chỉ khi điều đó cần thiết cho việc điều tra tội phạm hoặc để bảo vệ một người vô tội bị nghi ngờ có tội trước tòa [43]

Thứ tư, quản lý việc tổ chức nguồn tin thành bài viết Tùy từng loại nguồn

tin, sẽ được xử lý theo một quy trình khác nhau với các ấn phẩm khác nhau

Với báo in, các nguồn tin xã hội, đời sống hoặc ít nhạy cảm thì khi phát hiện, phóng viên xử lý thành thành bài viết, gửi cho lãnh đạo Ban phụ trách phê duyệt Lãnh đạo Ban thẩm tra, xử lý bước 1, sau đó chuyển cho Ban Thư

ký xử lý bước 2 Phó Tổng Biên tập phụ trách nội dung duyệt in Cùng thời điểm này, Tổng Biên tập cũng có thể duyệt song song

Với báo mạng điện tử, nguồn tin xã hội, đời sống hoặc ít nhạy cảm thì khi phát hiện nguồn tin, phóng viên có thể xử lý thành thành bài sau đó gửi cho Thư ký các ẩn phẩm vào email hoặc đẩy lên CMS; Các thư ký có trách nhiệm biên tập, thẩm định nội dung, sau đó đẩy vào phần bài chờ xuất bản; nội dung này sau đó được Tổng Thư ký hoặc Trưởng ban phụ trách ấn phẩm xuất bản

Đối với các thể loại tin chính trị, chống tiêu cực, liên quan đến đời tư cá nhân, uy tín của doanh nghiệp thì cách thức xử lý từ nguồn tin lên bài viết lại theo các bước cụ thể

Với báo in, phóng viên phải báo cáo lãnh đạo Ban xin ý kiến; lãnh đạo Ban trong thẩm quyền có thể đồng ý hoặc có thể báo cáo Phó Tổng biên tập phụ trách hoặc Tổng biên tập để xin ý kiến Khi được đồng ý, nguồn tin được

xử lý theo quy trình: Phóng viên có thể xử lý thành thành bài sau đó gửi cho lãnh đạo Ban phụ trách; lãnh đạo Ban thẩm tra, xử lý bước 1, sau đó chuyển Ban Thư ký xử lý bước 2; Phó Tổng Biên tập phụ trách duyệt bài đó khi duyệt báo trước khi đi nhà in (với báo in) Cùng thời điểm này, Tổng Biên tập cũng duyệt song song

Với báo mạng điện tử, phóng viên có thể xử lý thành thành bài sau đó gửi cho Thư ký các ẩn phẩm vào email hoặc đẩy lên CMS; Các thư ký có trách nhiệm biên tập, thẩm định nội dung, sau đó đẩy vào phần bài chờ xuất bản; Nội dung thông tin này phải báo cáo và được sự đồng ý của Phó Tổng Biên tập phụ trách hoặc Tổng biên tập thì lãnh đạo Ban hoặc Tổng thư ký ấn phẩm mới được xuất bản

Thứ năm, quản lý việc xây dựng cơ chế duy trì và phát triển nguồn

tin Tất nhiên, dù nguồn tin nào thì cơ quan báo chí cũng cần có cơ chế duy trì

phát triển nguồn tin để các nguồn tin đó lâu dài và ngày càng mở rộng hơn

Mạng xã hội đã trở thành kênh giao tiếp quan trọng của các nhà báo với nguồn tin của họ Rất nhiều nhà báo sử dụng Facebook, Twitter để tìm kiếm

và tương tác với nguồn tin của mình một cách không chính thức nhằm tìm kiếm những vấn đề mà họ quan tâm, chia sẻ

Nhà báo cũng nên tôn trọng nguồn tin, đừng trở thành một nhà báo

“nuốt lời” khi được yêu cầu và khuyến cáo từ nguồn tin đối với những thông tin “không nên đăng tải”

Đối với nhiều nguồn tin, việc khuyến cáo hay yêu cầu nhà báo về những “thông tin không chính thống” này nhằm để thử thách nhà báo Nguồn tin thường muốn đảm bảo yêu cầu “không trích dẫn” của mình được các nhà báo thực sự tôn trọng Trong một số trường hợp nhà báo vẫn có thể đăng tải những thông tin dạng này với điều kiện là phải bảo đảm tuyệt đối sự an toàn,

bí mật của nguồn tin và đồng thời đảm bảo sự tin cậy từ nguồn tin của mình

Khi nhà báo tuân thủ nguyên tắc này sẽ xây dựng, củng cố sự tin cậy qua đó tạo ra những cơ hội nhận được những “thông tin chất lượng” hơn từ nguồn tin của mình trong tương lai

Sau khi kết thúc phỏng vấn, các nhà báo nên tham khảo ý kiến nguồn tin của mình, đề nghị giới thiệu đến những người khác để phỏng vấn về cùng chủ đề Thông thường, các nguồn tin sẽ giới thiệu thêm các nguồn tin khác

Khi mở rộng nguồn tin về một vấn đề thì khả năng đưa thông tin khách quan

sẽ được đảm bảo (trong trường hợp nguồn tin có thể thiên lệch ý kiến về một vấn đề/chủ đề khi cung cấp thông tin)

Cũng có lưu ý cho rằng nhà báo, cơ quan báo chí nên tránh việc trở nên quá gần gũi với nguồn tin của mình vì điều này sẽ ảnh hưởng tới tính khách quan của nhà báo Ranh giới giữa việc duy trì sự quan tâm, mối liên hệ với nguồn tin và “trở thành bạn tri kỷ” với nguồn tin là rất mong manh Một nhà báo chuyên nghiệp cần nhận định rõ việc này để tuyệt đối tránh việc đưa tin thiếu khách quan và thiên lệch

1.2.2 Vai trò của việc quản lý nguồn tin tại cơ quan báo chí

Nguồn tin đóng vai trò quan trọng làm nên giá trị của tác phẩm báo chí Trong thời đại bùng nổ thông tin hiện nay, cạnh tranh giữa các tờ báo thực chất là cạnh tranh về nguồn tin Tổ chức quản lý nguồn tin chính là đảm bảo hoạt động sống của tòa soạn, cơ quan báo chí đó

Việc quản lý nguồn tin tốt sẽ đem lại giá trị rất nhiều mặt đối với cơ quan báo chí và công chúng

Quản lý nguồn tin tốt sẽ tạo ra sự đaa dạng hóa nguồn tin cho cơ quan báo chí Một cơ quan báo chí, dù thông tin chung hay chuyên biệt, đều cần đa dạng hóa nguồn tin Báo chí ngành Tư pháp trước tiên phải ưu tiên nguồn tin các vấn đề pháp luật liên quan như: tư pháp, hành pháp và các vấn đề pháp lý liên quan đến đời sống của nhân dân Nhưng điều đó không có nghĩa là một tờ báo chỉ đưa tin về pháp luật thuần túy Với xu hướng đa dạng hóa thông tin hiện nay, một ấn phẩm đến tay độc giả thông tin phải đa dạng Tờ báo thông tin về lĩnh vực tư pháp có thể các câu chuyện pháp đình, các vấn đề bạn đọc, văn hóa giải trí liên quan, có sự gắn bó mật thiết với quy định khác nhau của pháp luật Quản lý nguồn tin tốt giúp cho thông tin được đa dạng hóa, phục vụ nhu cầu của bạn đọc tốt hơn

Quản lý nguồn tin tốt sẽ tạo ra được những tuyến bài dài kỳ có chất lượng Với sự cạnh tranh của mạng xã hội và nhiều kênh thông tin tương tác,

hiện nay, báo chí đang bị cạnh tranh thông tin rất mạnh mẽ Nếu chỉ thông tin

sơ bộ ban đầu, rõ ràng trong nhiều trường hợp báo chí không thể theo kịp mạng xã hội khi người chứng kiến đứng gần ngay sự vật, sự việc vừa xảy ra Điểm khác biệt của báo chí hiện nay là chú trọng những loạt bài phân tích sâu hơn đưa tin thông thường Nhất là với báo chí ngành Tư pháp, câu chuyện về Luật pháp, sự đúng sai cần phân tích có tầm trong những loạt bài dài kỳ, chứ không thể chỉ qua một cái tin đã đáp ứng được toàn bộ nhu cầu thông tin của độc giả Nếu muốn thông tin dài kỳ, có chất lượng, phóng viên và cơ quan báo chí phải quản lý nguồn tin riêng để có đủ thông tin, tư liệu, viết sâu sắc và lớp lang hơn

Quản lý nguồn tin tốt cũng tạo ra được những loạt bài độc quyền làm lên uy tín của tòa soạn Trong thời đại thông tin chia sẻ, rõ ràng, chuyện cùng một sự kiện nhiều báo đưa tin là đương nhiên Nhưng sẽ có những trường hợp, chỉ một cơ quan báo chí có thông tin về vụ việc mà thôi Bởi vì, họ được nguồn tin tin tưởng để chia sẻ, cung cấp thông tin, hoặc là do sự tìm tòi, chịu khó dấn thân riêng của phóng viên tại cơ quan đó Quản lý nguồn tin chính là

sự “bí mật” tuyệt đối nguồn tin riêng để tạo ra những tin độc quyền, nâng cao

vị thế và uy tín của tờ báo ấy Nếu có nguồn tin, mà cơ chế quản lý nguồn tin lỏng lẻo, điều đó đồng nghĩa với việc có thể thông tin sẽ không còn là tin riêng nữa

Quản lý nguồn tin tốt cũng giống như việc duy trì hoạt động sống hàng ngày của cơ quan báo chí Vì rõ ràng, không phải ngày nào cũng có tin đặc biệt, tin độc quyền, không phải ngày nào cũng có những tin thu hút sự chú ý Trong khi báo chí xuất bản hàng ngày Không thể để tờ báo đến tay độc giả, hay một giao diện điện tử mở ra trong ngày mới không có tin gì mới với người đọc được Quản lý nguồn tin chính là sắp xếp để sử dụng thông tin hợp

lý Có thể nay dùng tin này, ngày mai sẽ dùng tin khác Nhân một sự kiện quan trọng, cần có sự chuẩn bị thông tin từ trước Nhưng ngay cả những ngày bình thường nhất cũng cần chuẩn bị những thông tin nào sẽ lên trang Trong

trường hợp không thực sự có tin nổi bật, cần khai thác sử thông tin từ các cơ quan báo chí khác Đó chính là hoạt động sống còn của cơ quan báo chí ấy

Tổ chức quản lý nguồn tin cũng chính là cách để các cơ quan báo chí gạn bỏ thông tin sai Sai sót trong tác nghiệp báo chí thời nào cũng có Câu chuyện về thông tin “ăn bưởi gây ung thư” hay thông tin “nước mắm nhiễm asen” cách nhau 9 năm (2007 và 2016) là một ví dụ Và đây hoàn toàn là do nguồn cung cấp thông tin sai, dẫn đến việc hàng loạt báo chí, do chưa kiểm chứng đã thông tin Nhìn lại những quyết định xử phạt báo chí thời gian gần đây cho thấy báo chí không chỉ bị xử phạt những sai sót về chính trị, mà còn

bị phạt những hành vi tác nghiệp không đúng quy chuẩn đạo đức nghề báo, hoặc đưa thông tin sai sự thật, vô trách nhiệm, vi phạm các quyền nhân thân, hoặc chưa có kiểm chứng nguồn tin cụ thể… Cách làm báo có phần cẩu thả, vội vàng đã và đang gây tác hại đối với xã hội, với tòa soạn và chính bản thân phóng viên

Vì vậy, quản lý tổ chức nguồn tin cũng chính là một biện pháp để đảm bảo tính chính xác của nguồn tin Để đảm bảo việc đưa thông tin ra công luận một cách khách quan trung thực, tôn trọng sự thật là một việc không dễ dàng đối với các nhà báo Bởi thực tế, công việc vất vả nhọc nhằn nhất của nhà báo chính là việc tìm kiếm và xử lý thông tin Để xác định sự thật của thông tin, nhà báo phải tham gia vào quá trình tự điều tra, tự học tập để nâng tầm hiểu biết về lĩnh vực mình theo dõi nhằm gỡ bỏ các tín hiệu nhiễu lẫn trong thông tin Bởi không phải nguồn cấp thông tin nào cũng chính xác, nhất là những thông tin mang tính tố cáo có khi sai sự thật hoặc bị trộn lẫn thông tin đúng, sai nhằm phục vụ cho một mục đích cá nhân nào đó

Điều này đòi hỏi mỗi phóng viên khi tác nghiệp phải biết lựa chọn, chắt lọc và kiểm chứng thông tin Hiện nay những thông tin từ mạng xã hội, thậm chí có thể được cung cấp từ một cơ quan, tổ chức…vẫn có thể là những cái

“bẫy thông tin” sai sự thật phục vụ cho một chủ đích nào đó

1.3 Cơ sở chính trị, pháp lý của vấn đề quản lý nguồn tin của cơ quan báo chí

1.3.1 Cơ sở chính trị

Trong bối cảnh tình hình quốc tế và khu vực có những diễn biến phức tạp, nền kinh tế trong nước còn nhiều khó khăn, nhưng báo chí ở nước ta đã hoàn thành tốt nhiệm vụ chính trị, thực hiện đúng sự lãnh đạo của Đảng, phảan ánh nhanh nhạy, đầy đủ, toàn diện về mọi diễn biến của đời sống chính trị, kinh tế - xã hội ở trong nước và quốc tế; là diễn đàn tin cậy của nhân dân

Trên cơ sở những văn kiện của Đảng ta, có thể thấy quan điểm của Đảng, Nhà nước về quản lý báo chí - truyền thông thể hiện qua mấy điểm:

Một là, công tác báo chí là một bộ phận cấu thành hữu cơ trong bộ máy

hoạt động của Đảng ta, là yếu tố cầu thành hoạt động tư tưởng, lý luận Không chỉ là yếu tố cấu thành hữu cơ, báo chí là vũ khí xung kích trên mặt trận tư tưởng, lý luận Báo chí có vai trò quan trọng đối với công tác tư tưởng,

lý luận và tổ chức Quan điểm này đã được thể hiện xuyên suốt trong hoạt động của Mác-Ănghen, Lênin và Chủ tịch Hồ Chí Minh cũng như trong lịch

sử đấu tranh cách mạng của Đảng ta Báo chí là bộ phận hữu cơ và đặt dưới

sự lãnh đạo toàn diện và trực tiếp của Đảng

Hai là, báo chí nước ta phải góp phần tích cực vào tuyên truyền lý luận

Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và đường lối, quan điểm, chính sách của Đảng và pháp luật của Nhà nước Báo chí phải góp phần tích cực xây dựng lý tưởng xã hội vì mục tiêu “dân giàu, nước mạnh, xã hội dân chủ, công bằng, văn minh”, góp phần ổn định chính trị tư tưởng, bình ổn đời sống tinh thần để huy động nguồn lực phát triển kinh tế-xã hội, nâng cao chất lượng cuộc sống Xây dựng lý tưởng xã hội, tuyên truyền tư tưởng của Đảng là một công việc lâu dài, khó khăn, phức tạp, nhất là trong tình hình hiện nay, cho nên đòi hỏi phải kiên trì, sự nhiệt thành, trung thành, hiểu biết và tính chuyên nghiệp cao

Ba là, báo chí là tiếng nói của Đảng, Nhà nước, của tổ chức chính trị -

xã hội và là diễn đàn của nhân dân, đặt dưới sự lãnh đạo trực tiếp của Đảng,

sự quản lý của Nhà nước và hoạt động trong khuôn khổ pháp luật; phải bảo đảm tính tư tưởng, tính chân thật, tính nhân dân, tính chiến đấu và tính đa dạng của hoạt động báo chí Báo chí của ta là cơ quan của Đảng, Nhà nước, các tổ chức chính trị - xã hội - nghề nghiệp đặt dưới sự lãnh đạo toàn diện, triệt để của Đảng và quản lý của Nhà nước

Bốn là, Đảng lãnh đạo báo chí bằng việc định hướng chính trị, bằng và

thông qua nhà nước, thông qua công tác tổ chức - cán bộ, thông qua giám sát, kiểm tra hoạt động thường xuyên trong thực tiễn Quản lý nhà nước về báo chí còn bằng sức mạnh của cả hệ thống chính trị dưới sự lãnh đạo của Đảng

Năm là, “Cán bộ báo chí cũng là chiến sĩ cách mạng Cây bút, trang

giấy là vũ khí sắc bén của họ” [3, tr144] Mỗi nhà báo là một cán bộ hoạt động trong lĩnh vực công tác tư tưởng - văn hóa của Đảng, là nhà truyền thong - vận động xã hội dưới sự lãnh đạo của Đảng và quản lý của nhà nước Nhà báo là chủ thể tích cực trong quá trình họat động báo chí cũng như quản

lý nhà nước về báo chí

Xác định báo chí có vai trò rất quan trọng, thông tin trên báo chí chính

là một yếu tố góp phần vào thành công của các công tác tuyên truyền đường lối, chính sách, pháp luật của Nhà nước, Đảng và Nhà nước ta cũng nhấn mạnh đến các vấn đề về quy chế cung cấp thông tin, đảm bảo nguồn thông tin cho báo chí hoạt động Khẳng định quyền tự do báo chí và quyền tự do của công dân khi ngôn luận trên báo chí

1.3.2 Cơ sở pháp lý

Luật Báo chí năm 1989 và bản Sửa đổi, bổ sung năm 1999 quy định rõ:

“*Cung cấp thông tin cho báo chí:

Trong nhiệm vụ và quyền hạn của mình, các tổ chức có quyền và nghĩa

vụ cung cấp thông tin cho báo chí, giúp cho báo chí thông tin nhanh và chính xác Khi cung cấp thông tin cho báo chí, tổ chức chịu trách nhiệm trước pháp luật về nội dung thông tin do mình cung cấp

* Bảo vệ nguồn tin

- Báo chí có quyền và nghĩa vụ không tiết lộ người cung cấp thông tin nếu xét thấy có hại cho người đó, trừ trường hợp có yêu cầu của viện trưởng VKSND, chánh án tòa án nhân dân cấp tỉnh, thành phố hoặc tương đương trở lên (bằng văn bản) cần thiết cho việc xét xử, điều tra tội phạm nghiêm trọng

- Bảo vệ bí mật nguồn tin là quy ước đạo đức nghề nghiệp báo chí,

được pháp luật bảo vệ

* Trả lời trên báo chí

- Người đứng đầu cơ quan báo chí có quyền yêu cầu tổ chức, người có chức vụ trả lời những vấn đề công dân đã nêu ra trên báo chí

- Tổ chức, công dân có quyền yêu cầu cơ quan báo chí trả lời về vấn đề

mà báo chí đã thông tin; cơ quan báo chí có trách nhiệm trả lời

- Cơ quan báo chí phát hiện hoặc nhận được khiếu nại, tố cáo của công dân về những việc có dấu hiệu phạm tội thì phải thông báo ngay cho cơ quan điều tra hoặc viện kiểm sát bằng văn bản; cơ quan điều tra, viện kiểm sát phải thụ lý và trả lời cho cơ quan báo chí cách giải quyết” [Luật Báo chí 1989, Bản Sửa đổi bổ sung năm 1999]

Luật Báo chí 2016 gồm 6 chương, 61 điều, trong đó có 32 điều xây dựng mới và 29 điều sửa đổi bổ sung so với luật hiện hành chính thức có hiệu lực từ ngày 1/1/2017

Luật báo chí mới sẽ là hành lang pháp lý quan trọng với nhiều quy định tiến bộ, phù hợp với thực tiễn đời sống báo chí và công tác báo chí, mang tính thời đại và xây dựng nền pháp lý vững chắc và cụ thể trong việc phát triển báo chí giai đoạn mới Điều này được thể hiện trong các quy định cụ thể trong luật như: quyền tự do báo chí và quyền tự do ngôn luận trên báo chí của công dân; đối tượng thành lập cơ quan báo chí; liên kết trong hoạt động báo chí; quyền tác nghiệp của báo chí; quyền hạn và nghĩa vụ của nhà báo; loại hình kinh doanh, dịch vụ của cơ quan báo chí; những hành vi bị cấm trong hoạt động báo chí; cải cách và xử lỷ vi phạm,…

Theo đó, quyền tự do báo chí, quyền tự do ngôn luận trên báo chí của công dân được quy định cụ thể trong Luật báo chí 2016 Cụ thể, công dân có quyền sáng tạo tác phẩm báo chí, cung cấp thông tin cho báo chí, phản hồi thông tin trên báo chí, tiếp cận thông tin báo chí, liên kết với cơ quan báo chí thực hiện sản phẩm báo chí, in và phát hành báo in…

Bên cạnh đó, Điều 6 của quy định về đạo đức nghề nghiệp người làm báo Việt Nam cũng đã nêu rõ bảo vệ bí mật quốc gia, nguồn tin và giữ bí mật cho người cung cấp thông tin Trong Luật Phòng chống tham nhũng bổ sung, sửa đổi năm 2012 thì điều 86 nói về vai trò trách nhiệm của báo chí cũng quy định Nhà nước khuyến khích các cơ quan báo chí, phóng viên đưa tin, phản ánh về vụ việc tham nhũng và hoạt động phòng chống tham nhũng… Tổng biên tập, phóng viên phải chịu trách nhiệm cao về việc đưa tin, chấp hành pháp luật về báo chí” [15]

Ngày 02/12/2008, Bộ Thông tin và Truyền thông ban hành Quy chế xác định nguồn tin trên báo chí Quy chế nêu rõ trách nhiệm cũng cấp thông tin cho báo chí, phương thức viện dẫn nguồn tin của báo chí, đảm bảo tính nguyên vẹn, chính xác của thông tin được cung cấp; cách thức khai thác các nguồn tin từ văn kiện tài liệu của tổ chức, tài liệu, thư riêng của cá nhân có liên quan đến các vụ án đang được điều tra hoặc chưa xét xử… và trách nhiệm của người đứng đầu cơ quan báo chí trong việc sử dụng nguồn tin và tính chính xác của nguồn tin [31]

Đó là cơ sở pháp lý cụ thể điều chỉnh việc tổ chức quản lý và xác định nguồn tin của các cơ quan báo chí hiện nay Về cơ bản, những cơ sở pháp lý này đã bao quát toàn bộ vấn đề về quy định nguồn tin, quản lý nguồn tin của

cơ quan báo chí, đồng thời khẳng định báo chí có trách nhiệm bảo vệ nguồn tin của mình, tuy nhiên, cũng còn gây đôi chút tranh cãi khi yêu cầu báo chí phải cung cấp thông tin nguồn tin theo yêu cầu của Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân, Chánh án Tòa án nhân dân cấp tỉnh và tương đương trở lên cần thiết cho việc điều tra, truy tố, xét xử tội phạm rất nghiêm trọng, đặc biệt nghiêm trọng

1.4 Những yêu cầu đối với vấn đề quản lý nguồn tin của cơ quan báo chí

1.4.1 Những yêu cầu chung

Hội Nhà báo Việt Nam công bố “10 điều quy định đạo đức nghề nghiệp

người làm báo” Đây là những quy tắc, chuẩn mực quy định thái độ và hành

vi ứng xử của nhà báo trong các mối quan hệ nghề nghiệp Tại Điều 3 quy định “Hành nghề trung thực, khách quan, công tâm, không vụ lợi Bảo vệ công lý và lẽ phải Không làm sai lệch, xuyên tạc, che giấu sự thật, gây chia

rẽ, kích động xã hội, phá hoại khối đại đoàn kết toàn dân tộc và tình đoàn kết, hữu nghị giữa các quốc gia, dân tộc” [15]

Như vậy, với việc tổ chức quản lý nguồn tin của bất cứ cơ quan báo chí nào, cũng cần những yêu cầu chung như sau: Đa dạng hóa nguồn tin, xác định thông tin trung thực, xây dựng mạng lưới nguồn tin ngày càng mở rộng, có kế hoạch hợp lý trong việc tổ chức thông tin từ nguồn tin thành thông tin báo chí, duy trì các nguồn tin riêng, tin độc quyền, khai thác hợp lý nguồn tin từ các

cơ quan thông tấn báo chí khác, cơ cấu nguồn tin phù hợp với tôn chỉ, mục đích của tòa soạn

1.4.2 Những yêu cầu cụ thể đối với vấn đề quản lý nguồn tin của cơ quan báo chí

- Một là, cần kiểm tra, xác định nguồn tin đảm bảo tính trung thực

Nhiều trường hợp nhà báo không chịu đi thực tế mà dựa vào những thông tin trên Internet hay được đồng nghiệp chia sẻ để viết bài, đưa tin, tùy tiện bịa đặt hoặc hư cấu chi tiết trong tác phẩm Những “nhà báo salon”, những “phóng viên trong phòng lạnh” như thế này hiện nay không ít Ngồi một chỗ để tìm kiếm thông tin, thậm chí “cóp” và “dán”, thiếu những chuyến đi thực tế, những trải nghiệm bản thân, thiếu kiểm chứng nguồn tin thì chắc chắn không có được những tin, bài chính xác, trung thực! Đáng lo ngại, thực trạng này lại đang có xu hướng phổ biến, nhất là đối với các tờ báo mạng điện tử

Từ sự thiếu trung trực trong khai thác nguồn tin dẫn tới vi phạm đạo đức nghề

nghiệp và đánh mất mình của một số nhà báo

Hiện tượng thông tin thiếu trung thực, thiếu chính xác, không đúng sự thật, thiếu toàn diện, thiếu cân nhắc sự lợi hại, đưa đậm các mặt trái, mặt yếu kém, các vụ án và các tệ nạn xã hội trên trang nhất; thông tin dễ dãi, xa rời tôn chỉ mục đích, bình luận một chiều, lên án thái quá, thậm chí quy chụp, coi nhẹ chức năng chính trị, tư tưởng của báo chí cách mạng, gây tổn hại nghiêm trọng tới lòng tin của nhân dân đối với các cơ quan báo chí xuất hiện ngày càng nhiều trên báo chí, nhất là báo điện tử và trang thông tin điện tử Có nhiều nguyên nhân dẫn đến thực trạng này, nhưng nguyên nhân sâu xa và mang tính bản chất là sự thiếu đạo đức, thiếu trung thực của nhà báo, của phóng viên; trong đó có việc thiếu trung thực trong khai thác và trích dẫn nguồn tin Thậm chí, có trường hợp biết rõ nguồn tin không chính xác, không chắc chắn nhưng có nhà báo vẫn cố tình viết và được đăng tải Có những nhà báo nhận thông tin từ các doanh nghiệp để viết báo với mục đích trục lợi

Từ tình hình trên, mỗi tờ báo cần xây dựng chuẩn mực hoạt động của tòa soạn, quy định đạo đức nghề nghiệp của người làm báo Việt Nam, hướng dẫn cho các phóng viên, biên tập viên của mình trong các hoạt động nghề nghiệp, trong đó quy định những yêu cầu cần có đối với phóng viên, biên tập viên của tòa soạn; những việc phóng viên, biên tập viên cần làm và những việc không được làm trong quá trình tác nghiệp; những yêu cầu cụ thể đối với các mục cần kiểm tra trong tin, bài trước khi xuất bản

Trách nhiệm của người làm báo là phải đi đến cùng của sự thật, phải thông tin một cách khách quan, trung thực, không thiên vị và không bị chi phối bởi các lợi ích nhóm cũng như lợi ích bên ngoài hay bất cứ một áp lực hoặc thế lực nào Như vậy, báo chí mới thực hiện được chức năng định hướng, giúp bạn đọc có suy nghĩ, hành động đúng để bảo vệ cái tốt, cái đẹp, loại trừ được cái ác, cái xấu trong xã hội

Muốn làm được điều đó, đòi hỏi người làm báo phải có đạo đức, lương tâm nghề nghiệp đối với báo chí nói chung, đặc biệt trong kỹ năng tác nghiệp

mà khâu đầu tiên là chọn nguồn tin như thế nào và khai thác tư liệu ra sao để tiếp cận gần nhất đến bản chất của sự thật Khi chọn nguồn tin, trước hết cần

chọn những nguồn tin nào có lợi cho bạn đọc, cho người dân, cho chính đối tượng được phản ánh Cao hơn, đó là cần chọn nguồn tin có lợi cho cái chung, cho sự nghiệp xây dựng, phát triển của thành phố, cho quốc gia, dân tộc

Chủ tịch Hồ Chí Minh là một nhà báo chân chính Người coi sự trung thực là một tiêu chuẩn đạo đức rất quan trọng trong hoạt động nghề nghiệp Đồng thời, Người cũng đòi hỏi các nhà báo trong mọi trường hợp khen cũng như chê đều với động cơ trong sáng, khách quan, không thể viết báo vì mục đích vụ lợi, cá nhân, ích kỷ

Người làm báo nói riêng và báo chí nói chung cần thấy rõ trách nhiệm không chỉ với bản thân mình mà còn là trách nhiệm nghề nghiệp, trách nhiệm với toàn xã hội Đạo đức nghề nghiệp là một bộ phận của đạo đức xã hội Đạo đức của người làm báo lại chính là nền tảng của hoạt động báo chí Sự trung thực, khách quan và tôn trọng sự thật lại là cái cốt lõi, cái cơ bản để làm nên một nhà báo chân chính

Hai là, đảm bảo đa dạng hóa, xây dựng mạng lới nguồn tin ngày

càng mở rộng Ngày nay, ngoài các nguồn tin truyền thống của báo chí, mạng

xã hội cũng tham gia trở thành một kênh thông tin, nguồn tin quan trọng cho nhà báo, cơ quan báo chí Thậm chí, còn có cả những thông tin viết theo … tin đồn

Điều đó không có nghĩa là mạng xã hội hay tin đồn không thể trở thành một nguồn tin của báo chí được Quan trọng là nguồn tin đó có đúng hay không? Theo TS Lê Văn Hảo - Viện Tâm lý học (Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam): “Trong tâm lý học xã hội, truyền thông báo chí thường đóng vai trò quan trọng trong kiểm soát, xử lý tin đồn, bởi truyền thông có thể chỉnh sửa lại các thông tin sai lệch và công bố các thông tin có cơ sở xác thực, đáng tin cậy” [59]

Mở rộng nguồn tin rất kỹ năng rất quan trọng đối với nhà báo Nguồn tin từ cơ quan, tổ chức cá nhân, cộng tác viên thường xuyên và không chuyên, bạn đọc mạng xã hội, tin đồn… Việc chọn lựa sử dụng nguồn tin như thế nào