Chương 3: GIẢI PHÁP VÀ KHUYẾN NGHỊ VỀ VẤN ĐỀ QUẢN LÝ NGUỒN TIN CỦA CÁC CƠ QUAN BÁO CHÍ NGÀNH TƯ PHÁP VIỆT NAM
3.4. Một số đề xuất đối với việc quản lý nguồn tin của các cơ quan báo chí ngành Tư pháp Việt Nam hiện nay
3.4.1. Cần linh hoạt, chủ động trong việc chỉ đạo, triển khai thông tin từ Ban biên tập
Thay thế Quy chế phát ngôn và cung cấp thông tin cho báo chí của Bộ Tư pháp ban hành kèm theo Quyết định số 10/2007/QĐ-BTP (gọi tắt là Quy chế 10), Bộ trưởng Bộ Tư pháp đã ban hành Quy chế phát ngôn và cung cấp thông tin cho báo chí của Bộ Tư pháp và Hệ thống Thi hành án dân sự (kèm theo Quyết định số 1431/QĐ-BTP, gọi tắt là Quy chế số 1431) với nhiều sửa đổi, bổ sung. Những nội dung đáng chú ý của Quy chế 1431 là giao cho 5 đơn vị thuộc Bộ chủ động cung cấp thông tin cho báo chí trong phạm vi, nhiệm vụ được giao và ngành sẽ có trách nhiệm phát ngôn, cung cấp thông tin kịp thời, chính xác cho báo chí trong các trường hợp đột xuất.
Báo chí nhóm ngành Tư pháp trước hết phải thể hiện mình là những người thông tin chuyên sâu về luật pháp, am hiểu các vấn đề pháp luật liên quan đến nguồn tin, quy chế phát ngôn, và cách thức khai thác các nguồn tin hợp pháp của báo chí.
Với bất cứ một hoạt động nào của cơ quan báo chí, quan điểm của lãnh đạo tòa soạn, của ban biên tập chính là kim chỉ nam điều chỉnh hoạt động của các phòng ban liên quan và các phóng viên nhà báo trực thuộc cơ quan đó.
Việc quản lý, sử dụng nguồn tin của báo chí có thực sự hiệu quả hay không, điều đó phụ thuộc vào nhận thức, lãnh đạo điều hành của ban biên tập.
Trước hết là phải hoạt động thông tin đúng mục đích, tôn chỉ của tòa soạn. Nhiều cơ quan báo chí hiện nay đang chạy theo xu hướng: Đăng những tin giật gân câu khách. Bởi thông tin giật gân, câu khách thường đánh vào trí tò mò của con người. Đó là những thông tin đời tư, thông tin về giới tính, về các vụ phạm tội bệnh hoạn…
Theo tác giả Vĩnh Khang: “Một số tờ báo, trong đó có báo điện tử hiện nay có một nhóm nhóm này chạy theo mong muốn tăng số lượng người đọc thật nhanh chóng nên đã nhắm mắt đăng tải tất cả những thông tin nào mà họ cho là gây tò mò, gây sốc cho độc giả. Ngay cả những vấn đề kinh tế - xã hội, quốc tế quan trọng cũng được đưa tin một cách bát nháo đến kỳ lạ, người đọc nhiều khi không thể hiểu nổi quan điểm của tòa soạn đó là gì. Có những tờ báo đăng tải những bài viết hoàn toàn khác quan điểm, nhưng không phải vì lý do muốn có cái nhìn đa chiều mà đơn giản vì chúng… gây sốc. Cũng có tình trạng báo mẹ bênh vực một vấn đề, một nhân vật, thì báo con lại chỉ trích kịch liệt.
Làm báo đòi hỏi phải có định hướng, một bài báo phải phản ánh chính kiến của người viết và của tòa soạn, xa hơn là của đất nước. Nếu thiếu đi tính định hướng, tính công bằng và cân bằng của một tác phẩm báo chí thì nó chỉ còn là những bài viết tản mạn phục vụ mục đích cá nhân mà thôi...” [46].
Điều dễ hiểu, đó là một cơ quan báo chí, dù là báo in, báo hình hay báo điện tử thì cũng phải xây dựng uy tín bằng những bài viết của chính mình chứ không thể chỉ bằng những tác phẩm đi mượn. Bám sát tôn chỉ mục đích sẽ
giúp các cơ quan báo chí không sa đà vào các nguồn thông tin không đúng trọng tâm, chệch tôn chỉ mục đích của tòa soạn.
Ban Biên tập các báo chính là những người quyết định hướng quản lý nguồn tin tại tòa soạn. Ví dụ, Báo Pháp luật Việt Nam, Báo Bảo vệ Pháp luật yêu cầu với những nguồn tin riêng, tất cả cán bộ phóng viên, nhân viên phải đảm bảo bí mật, nếu để lộ có thể xử lý trách nhiệm tùy hậu quả, thậm chí buộc thôi việc người làm lộ nguồn tin của báo.
Báo Pháp luật và Xã hội yêu cầu từ Ban Biên tập hết sức khắt khe:
Không đạo nhái, sao chép thông tin từ các báo khác, nếu phát hiện bài viết giống 2/3 thông tin từ báo khác, phóng viên có thể sẽ phải thôi việc.
Sự nghiêm túc của ban biên tập trong việc đặt ra quy chế sử dụng và khai thác nguồn tin, sẽ điều chỉnh hoạt động khai thác nguồn tin của phóng viên. Báo chí ngành Tư pháp, trước tiên phải đặt trọng số thông tin tư pháp nhiều hơn, đậm hơn các hoạt động khác, khai thác nguồn tin theo hướng nhìn từ các vấn đề pháp lý.
Ban Biên tập cũng có thể đưa ra những yêu cầu nghiêm ngặt về việc thẩm định nguồn tin của phóng viên. Tránh tình trạng phóng viên báo cáo đề tài nhưng thực hiện láo nháo, cắt ghép, thiếu thẩm định tính chính xác của nguồn tin, bị dẫn dắt bởi các yếu tố ngoài thông tin, và các nhóm lợi ích.
Định hướng tổ chức quản lý nguồn tin của ban biên tập có tốt, thì phóng viên nhà báo, biên tập viên của các cơ quan báo chí mới có hệ quy chiếu để ngiêm túc thực hiện các hoạt động nghiệp vụ được.
3.4.2. Cần khuyến khích phóng viên có nhiều nguồn tin độc quyền Dù khó, nhưng có thể nói trong cơ chế chia sẻ hội tụ thông tin, các cơ quan báo chí vẫn có thể thực hiện được những tin bài độc quyền, nhất là nhóm báo chí ngành Tư pháp.
Bởi với các vấn đề pháp luật, bạn đọc thường có xu hướng cần đến sự giúp đỡ thông tin của các cơ quan báo chí ngành tư pháp. Tin từ đơn thư bạn đọc cơ bản là nguồn tin riêng, do bạn đọc tin tưởng cơ quan báo chí nào đó để gửi đến, vừa cung cấp thông tin và vừa cần sự trợ giúp thông tin của báo chí.
Chỉ có tự mình tìm hiểu nguồn tin, tự mình tham gia thực hiện điều tra và bảo mật nguồn tin trong suốt quá trình thực hiện các loạt bài, thì phóng viên và cơ quan báo chí ấy mới có tin bài độc quyền được.
Để thực hiện một bài độc quyền, nhất là về đề tài pháp luật, phóng viên cần những kỹ năng như sau:
Chọn vấn đề, sự kiện để viết bài, đưa tin: Đó phải là những vấn đề, sự kiện xảy ra trong đời sống chính trị pháp lý có tính chất tiêu biểu, có ý nghĩa quan trọng trong từng phạm vi, từng thời điểm, đồng thời vấn đề, sự kiện đó phải luôn mới mẻ, nóng hổi tính thời sự, ví dụ: giới thiệu Luật phòng, chống tham nhũng trong điều kiện đang đấu tranh quyết liệt với những hành vi tội phạm kinh tế trong thời gian qua. Cần tránh xu hướng viết tin, bài dựa trên báo cáo tổng kết công tác tháng, quý, năm, không có sự chọn lọc sự kiện, vấn đề nổi bật.
Lựa chọn cách thể hiện: Khi một vấn đề, sự kiện được thể hiện dưới một hình thức tin, bài phù hợp sẽ làm tăng tính hiệu quả của thông tin. Đối với những vấn đề cần thông tin nhanh nhạy, kịp thời, ngắn gọn thì lựa chọn thể loại tin. Đối với những vấn đề cần trình bày một cách chi tiết, phân tích, nhìn nhận, đánh giá vấn đề từ nhiều góc độ khác nhau thì lựa chọn thể loại bài. Tiếp đó, cần phải căn cứ vào mục đích thông tin để lựa chọn thể loại tin, bài cho phù hợp.
Xác định đối tượng thông tin: Thông thường tin bài về đời sống pháp luật có đối tượng thông tin rộng rãi. Tuy nhiên để tin, bài phát huy hiệu quả, cần xác định cụ thể đối tượng chủ yếu cần được thông tin. Từ đó căn cứ vào trình độ nhận thức, thị hiếu, sở thích nói chung của đối tượng đó mà chọn lọc thông tin, lựa chọn cách thể hiện, ngôn ngữ phù hợp.
Thu thập thông tin từ các nguồn tin: Tin, bài viết về pháp luật không thể thiếu số liệu, sự kiện. Vì vậy, phải thu thập đầy đủ số liệu, sự kiện chủ yếu, phản ánh được, bao quát được vấn đề định nêu. Có những sự kiện, số liệu chính và sự kiện, số liệu phụ. Tùy theo tính chất của vấn đề cần thông tin, phải thu thập được những sự kiện, số liệu chính mà thiếu nó thì tin, bài không
thể đứng vững được. Tuy vậy, bên cạnh đó, cũng cần thu thập các số liệu, sự kiện phụ giúp làm sáng tỏ, làm “nặng” thêm sự kiện, số liệu chính.
Việc xử lý nguồn thông tin bao gồm các khâu kiểm tra và nắm vững thông tin. Bên cạnh việc đưa tin nhanh, một trong những nhiệm vụ quan trọng của báo chí là phải đưa tin chính xác. Vì vậy, sau khi thu thập thông tin, cần kiểm tra tính chính xác, khách quan của thông tin. Nếu còn nghi ngờ, phân vân về thông tin nào đó mà chưa có điều kiện kiểm tra, xác minh thì kiên quyết không sử dụng. Việc kiểm tra thông tin được thực hiện bằng nhiều cách: thông qua tư liệu, thông qua nhân chứng…
Để có các bài độc quyền không dễ dàng gì, nó đòi hỏi phóng viên phải có kỹ năng tổ chức quản lý, thẩm định và xây dựng cơ chế nguồn cung cấp thông tin, phát triển nguồn tin… có như thế bài báo độc quyền mới hấp dẫn và góp phần nâng cao uy tín của cơ quan báo chí được.
3.4.3. Xây dựng chuẩn mực các kỹ năng tác nghiệp trong triển khai thông tin trên các sản phẩm báo chí để không bị trùng lặp thông tin
Nhìn từ đời sống báo chí truyền thông nước ta có thể thấy, về cơ bản các tòa soạn (báo in) “ra đời” các ấn phẩm phụ (phụ trương, phụ bản, chuyên san…) đa ấn phẩm, tiếp theo đó, xây dựng và phát triển tờ báo mạng điện tử (trang điện tử) cơ quan báo chí đa phương tiện.
Điều đó đặt ra thách thức rằng phải triển khai các nguồn thông tin như thế nào để không bị trùng lắp. Nhân lực của một cơ quan báo chí có hạn, trong khi nhiều loại hình, nhiều ấn bản đồng nghĩa với việc thông tin nguồn càng đòi hỏi nhiều hơn nữa.
Thông thường, sau khi có tin, bài do phóng viên (cộng tác viên) khai thác theo từng loại hình báo chí sẽ chuyển về phòng tin hội tụ (đầu vào). Khi tin, bài tập trung ở trung tâm tin của tòa soạn, các biên tập viên hội tụ (ban thư ký) tiến hành lọc bước 1 rồi chuyển đến bàn siêu biên tập. Đây là chiếc bàn đặt ở giữa trung tâm tin của tòa soạn hoặc ở nơi các biên tập viên cao cấp có thể nắm bắt một cách nhanh nhất và đầy đủ nhất các thông tin, sự kiện được gửi về, thậm chí họ cũng được nghe các cú điện thoại của phóng viên tác nghiệp tại hiện trường gọi về xin ý kiến chỉ đạo.
Tại phòng “siêu biên tập”, các biên tập viên cao cấp tiến hành trao đổi, phân loại, điều phối và đưa ra quyết định nên sử dụng tin, bài đó ở loại hình truyền thông nào. Đây là cách cung cấp gói thông tin một cách nhất quán về mặt nội dung cho các phương tiện truyền thông (báo in, báo mạng, phát thanh, truyền hình hay điện thoại di động...). Sau khi các biên tập viên ở bàn siêu biên tập xử lý và phân loại, tin, bài sẽ được đẩy lên hệ thống để tổng biên tập hoặc phó tổng biên tập phụ trách nội dung duyệt, xuất bản. Đối với các sản phẩm của phát thanh hay truyền hình, cần đến sự trợ giúp của đội ngũ kỹ thuật viên…
Để làm được điều này cần phân loại nguồn tin hết sức nhanh nhay.
Thường thì các báo sẽ phân loại nguồn tin như sau:
Tin lấy từ các cơ quan báo chí khác dùng cho ấn phẩm điện tử. Tin tự sản xuất, bài điều tra riêng biệt, độc quyền dùng cho ấn phẩm báo giấy. Các chuyên trang có thể đăng lại các tuyến bài độc quyền.
Tin thời sự trong ngày ưu tiên dùng cho ấn phẩm điện tử, tin cần phân tích chuyên sâu, tham khảo ý kiến từ các chuyên gia, loạt bài dài kỳ, dùng cho báo giấy.
Nguồn tin đang được dư luận hết sức quan tâm đẩy trang đầu, vị trí trung tâm. Các nguồn tin khác “nguội” hơn để trong trang.
Thực tế cho thấy, tòa soạn hội tụ cần phải có một trung tâm sản xuất tin bài và một hệ thống quản lý nội dung dựa trên nền tảng của web. Ngoài ra, kỹ thuật giải mã đa phương tiện nhanh chóng, dễ sử dụng được cài đặt sẽ giúp truyền đi âm thanh và hình ảnh tới các thiết bị xem tin đa phương tiện theo yêu cầu. Đồng thời, đảm bảo tin bài được truyền tải đến nhiều loại hình báo chí và được khai thác trên tất cả các loại thiết bị.
Mặt khác, tòa soạn cũng phải bảo đảm tờ báo mạng điện tử có chức năng nhúng với các mạng xã hội, cho phép người đọc lưu trữ, chia sẻ, tái sử dụng và bình luận hay công cụ khác tương tự cho tất cả các máy tính. Điều cũng rất quan trọng là tòa soạn cần xây dựng hệ thống bảo mật mạnh nguồn tin và hiện đại để tránh tin tặc.
Dù là mô hình tòa soạn nào, ban biên tập vẫn là người có thẩm quyền và trách nhiệm cao nhất. Tuy nhiên, trong mô hình tọa soạn hội tụ, mối quan hệ đa chiều và tính tương tác giữa các bộ phận trong tòa soạn thể hiện rất rõ ràng, bởi những người làm việc trong tòa soạn hội tụ phải vừa linh hoạt, sáng tạo, song phải phát huy tối đa tinh thần cộng tác, làm việc theo nhóm…Sử dụng và quản lý nguồn tin theo nhóm.
3.4.4. Tăng cường nghiệp vụ pháp luật về tiếp cận nguồn tin với phóng viên báo chí ngành Tư pháp
Lĩnh vực Tư pháp với thông tin Pháp luật là lĩnh vực có khá nhiều việc, trong đó một nhiệm vụ "dài hơi” của mỗi phóng viên lao vào điểm nóng pháp luật và điều tra qua đơn thư bạn đọc…Phóng viên làm mảng này thường xuyên được gần gũi với độc giả, được tiếp cận với nhiều thông tin nóng, thông tin chống tiêu cực nhưng đi kèm với nó là muôn vàn áp lực, mối nguy hiểm bủa vây.
Tuy nhiên, với nhóm báo chí Tư pháp, có những “lỗi” mà người phóng viên thường mắc. Vì không được đào tạo cơ bản về pháp luật, nhất là hiểu biết sâu về từng ngành luật, và chưa thật hiểu biết về phương thức khai thác, sử dụng thông tin từ nguồn tin nên phóng viên, nhìn chung, trong bài viết hoặc bài nói hay mắc những lỗi cụ thể như:
- Không thực sự nắm vững về trình tự tố tụng trong điều tra, truy tố, xét xử một vụ án hình sự như: khởi tố bị can, khởi tố vụ án; sơ thẩm, phúc thẩm, giám đốc thẩm, tái thẩm, hoặc là các thuật ngữ pháp lý như: kháng cáo kháng nghị, đương sự, bị can, bị cáo, bị hại, người có quyền lợi và nghĩa vụ liên quan... ;
- Nhầm lẫn trong khi sử dụng ngôn ngữ luật pháp trong bài viết, hay bài nói, ví dụ như viện kiểm sát = viện kiếm soát; nhân thân = thân nhân; pháp nhân = con người, trong đó pháp nhân là một tổ chức phải thoả mãn những điều kiện luật định; chế tài = nhầm lẫn với nhiều cái khác, như đồng nghĩa chế tài với quy phạm pháp luật "thiếu chế tài chưa có chế tài"...;
- Nhầm lẫn trong khi viết về tội danh, chẳng hạn như "Tội tham nhũng": trong Bộ luật hình sự không có tội cụ thể này, mà chỉ có nhóm "các
tội phạm về tham nhũng", cụ thể gồm các Tội "tham ô tài sản" (Điều 278);
"nhận hối lộ" (Điều 279); "lạm dụng chức vụ quyền hạn chiếm đoạt tài sản (Điều 280); "lợi dụng chức vụ, quyền hạn trong khi thi hành công vui (Điều 281 )... "Tội trấn lột": trong Bộ luật Hình sự không có tội này, mà chỉ có tội
"cướp tài sản" (Điều 133); "bắt cóc nhằm chiếm đoạt tài sản" (Điều 134):
"cưỡng đoạt tài sản" (Điều 135); "cướp giật tài sản" (Điều 136) hoặc "ngang nhiên chiếm đoạt tài sản" (Điều 137)... ;
- Một số phóng viên khi viết về các vụ việc nhất là chống tiêu cực có hiện tượng quy kết tội danh". Chẳng hạn, khi viết một vụ tiêu cực cụ thể nào đấy, thì thường hoặc trích ngay điều luật quy định về tội danh và khung hình phạt trong luật Hình sự để phân tích 'hoặc bình luận, như là buộc tội, khép tội. Trong khi đó, một nguyên tắc quan trọng của Luật Hình sự là: không một ai bị coi là tội phạm khi chưa bị kết tội bằng một bản án hình sự do Toà án tuyên;
- Một số phóng viên khi viết về vụ án, trong đó đã miêu tả những hành động chém giết rùng rợn, hoặc hành vi dâm ô trụy lạc gây dư luận và tâm lý không tốt trong nhân dân, nhưng báo vẫn đăng tải vì mục đích thương mại, vi phạm khoản 1 Điều 5 Nghị định 51 ;
- Có những bài viết vi phạm những quy định về đăng, phát ảnh người thật hoặc có quan hệ đến đời tư (Điều 5 khoản 3, 4 Nghị định 51 );
- Có những bài viết vi phạm những quy định về không được đăng, phát tin bài truyền bá hủ tục, mê tín, dị đoan, thần bí... (Điều 5 khoản 4 Nghị định 51 ) ;
- Có những bài viết vi phạm những quy định trong Pháp lệnh Bảo vệ bí mật Nhà nước ngày 28/1 0/1 99 1 (Điều 5 khoản Nghị định 51 ),
- Có bài viết có tính chất "hình sự hoá" những quan hệ dân sự, hoặc
"dân sự hoá" các quan hệ nhẽ ra thuộc về hình sự... ;
Bên cạnh những "lỗi" thường mắc trong bài viết, bài nói, một số những phóng viên không chuyên về luật pháp; tư pháp cũng còn để mắc những "lỗi"
về hành vi trong khi tác nghiệp cũng như trong đời sống. Chẳng hạn như, có phóng viên đến dự và đưa tin về phiên toà nhưng lại có thái độ thiếu tôn trọng chủ tọa phiên toà, vi phạm. các quy định về nội quy phiên toà; có phóng viên