Kỹ năng làm báo điều tra của phóng viên báo mạng điện tử ở nước ta hiện nay (khảo sát các báo vietnamnet net vn; tuoitre vn, dantri com vn, phapluatxahoi vn từ tháng 1 2013 đến 62014)

Chính vì lẽ đó, tác giả luận văn quyết định chọn thực hiện luận văn với về đề tài: “Kỹ năng làm báo điều tra của phóng viên báo mạng điện tử ở nước ta hiện nay”khảo sát các báo: Vietna

LUẬN VĂN THẠC SĨ BÁO CHÍ HỌC

Người hướng dẫn khoa học: PGS,TS Đinh Thị Thu Hằng

HÀ NỘI - 2017

CỦA HỘI ĐỒNG KHOA HỌC

CHỦ TỊCH HỘI ĐỒNG KHOA HỌC

PGS,TS NGUYỄN VĂN DỮNG

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu, kết quả nêu trong luận văn là trung thực, có xuất

xứ rõ ràng Những kết luận trong luận văn chưa từng được công

bố trong bất cứ công trình nào

TÁC GIẢ LUẬN VĂN

Nguyễn Thị Tâm

Để hoàn thiện luận văn với đề tài: Kỹ năng làm báo điều tra của phóng viên báo mạng điện tử ở nước ta hiện nay (khảo sát các báo: Vietnamnet.net.vn; Tuoitre.vn, dantri.com.vn, Phapluatxahoi.vn từ tháng 1-

2013 đến 6/2014)tác giảxin chân thành cảm ơn PGS,TS Đinh Thị Thu Hằng - người đã trực tiếp hướng dẫn nghiên cứu đề tài Xin chân thành cảm ơn các giảng viên Học viện Báo chí và Tuyên truyền, các bạn đồng nghiệp đã tạo điều kiện, giúp đỡ tôi trong quá trình nghiên cứu và hoàn thiện luận văn này

Quá trình thực hiện luận văn, do thời gian nghiên cứu hạn hẹp, luận văn chắc chắn không tránh khỏi những điểm còn hạn chế, thiếu sót Tác giả rất mong tiếp tục nhận được sự, hướng dẫn của thầy cô giáo và góp ý của bạn bè, đồng nghiệp để luận văn chất lượng hơn

Hà Nội, ngày tháng năm 2016

TÁC GIẢ LUẬN VĂN

Nguyễn Thị Tâm

MỞ ĐẦU 1Chương 1:NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ KỸ NĂNG LÀM BÁO

ĐIỀU TRA CỦA PHÓNG VIÊN BÁO ĐIỆN TỬ 101.1 Những khái niệm cơ bản 101.2 Những kỹ năng làm báo điều tra 181.3 Yêu cầu kỹ năng sáng tạo tác phẩm báo chí điều tra trong môi

trường báo điện tử 361.4 Vai trò của báo chí điều tra với chức năng giám sát, phản biện xã hội 39Chương 2:THỰC TRẠNG KỸ NĂNG LÀM BÁO ĐIỀU TRACỦA

PHÓNG VIÊN BÁO MẠNG ĐIỆN TỬ Ở NƯỚC TA HIỆN NAY 432.1 Kỹ năng thực hiện bài điều tra thông qua những loạt bài tiêu biểu

trên báo điện tử 432.2 Những ưu điểm về kỹ năng giúp phóng viên điều tra xây dựng

những loạt bài điều tra thành công 572.3 Những hạn chế về kỹ năng dẫn đến những bài điều tra chưa giải

quyết được tận gốc vấn đề 69Chương 3:PHẨM CHẤT, NĂNG LỰC ĐỐI VỚI PHÓNG VIÊNLÀM

BÁO ĐIỀU TRA 863.1 Giải pháp về cơ chế chính sách, Pháp luật liên quan đến nâng cao kỹ

năng làm báo điều tra cho phóng viên 863.2 Tăng cường công tác đào tạo kỹ năng nghiệp vụ đối với phóng viên

điều tra 1113.3 Đề xuất một vài kinh nghiệm về kỹ năng đối với phóng viên viết bài

điều tra 115KẾT LUẬN 124DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 126

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Cuộc sống xã hội luôn tồn tại hai mặt đối lập, bên cạnh những mặt tích cực của sự kiện, hiện tượng, vấn đề vẫn luôn tồn tại những mặt tiêu cực, gây ảnh hưởng không nhỏ đến đời sống của nhân dân Trong bối cảnh đó, báo chí

đã thể hiện vai trò tích cực trong giám sát và phản biện xã hội của mình, giúp ích không nhỏ trong việc cải biến xã hội và nâng cao chất lượng đời sống nhân dân Những vụ việc tiêu cực sẽ mãi mãi chìm trong bóng tối, gây ảnh hưởng lớn đến đời sống nhân dân và hình ảnh của đất nước nếu không có sự vào cuộc mạnh mẽ và hiệu quả của báo chí, đặc biệt là những bài điều tra

Báo chí điều tra là một hoạt động nghiệp vụ quan trọng, giúp cho công chúng tiếp cận được những sự kiện, hiện tượng có “tính vấn đề” nóng hổi, ảnh hưởng đến lợi ích của cộng đồng và đang bị giấu giếm một cách có chủ ý với nhiều thủ đoạn tinh vi không dễ phát hiện ra - điều mà những thể loại báo chí khác như tin, tường thuật, bài phản ánh hay phóng sự khó có khả năng làm được Điều ấy không có nghĩa rằng chúng ta xem nhẹ vai trò đấu tranh phòng chống tiêu cực của những thể loại báo chí khác nhưng quả thật không quá khi nói rằng, bài điều tra đã thể hiện rõ nhất “tâm” và “tầm” của nhà báo trong việc phát hiện và đấu tranh với những hiện tượng tiêu cực, bảo vệ lợi ích của nhân dân và mang lại hiệu ứng xã hội to lớn nhất

Hệ thống tài liệu lý thuyết về thể loại điều tra ở các trường đào tạo, các

cơ quan báo chí vẫn còn ít trong khi nhu cầu học cũng như kỹ năng điều tra của sinh viên, của các nhà báo là không hề nhỏ Bên cạnh đó, thực trạng làm điều tra phòng chống tiêu cực ở Việt Nam vẫn còn nảy sinh nhiều vấn đề (ở nhiều tòa soạn, số lượng phóng viên chuyên viết điều tra ít, kỹ năng nghề nghiệp của phóng viên khi tác nghiệp điều tra còn yếu, chất lượng bài điều tra

chưa cao ) cần được giải quyết Chính vì lẽ đó, tác giả luận văn quyết định

chọn thực hiện luận văn với về đề tài: “Kỹ năng làm báo điều tra của phóng

viên báo mạng điện tử ở nước ta hiện nay”(khảo sát các báo:

Vietnamnet.net.vn; Tuoitre.vn, dantri.com.vn, Phapluatxahoi.vn từ tháng

1-2013 đến 6/2014)

Tác giả hy vọng, luận văn với đề tài này sẽ giúp những sinh viên báo chí cũng như nhà báo viết về phóng sự điều tra có được một bộ tài liệu tham khảo thiết thực liên quan đến các kỹ năng viết bài điều tra –những hoạt động nghiệp vụ quan trọng trong quá trình tác nghiệp, cũng như đóng góp vào hệ thống báo chí những lý thuyết về kỹ năng làm báo, đồng thời giúp những người yêu thích thể loại điều tra hình dung được những khó khăn, vất vả, thậm chí là hiểm nguy của người phóng viên phải trải qua khi đi tác nghiệp viết: Bài điều tra về những sự kiện, hiện tượng, vấn đề gai góc, nhằm cung cấp thông tin và mang lại cái nhìn chân thực, sâu sắc cho độc giả về những góc khuất, những mảng tối của đời sống xã hội hiện nay (cụ thể là những vụ việc tiêu cực đã được báo chí nói chung và thể loại báo điều tra nói riêng đưa

ra ngoài ánh sáng trong thời gian khảo sát)

Thêm vào đó, tốc độ phát triển của báo mạng điện tử ở nước ta hiện nay rất nhanh Giống như mọi loại hình báo chí khác, trên báo điện tử cũng có đầy đủ các thể loại báo chí Đòi hỏi của báo điện tử đối với một bài điều tra đôi khi có những mâu thuẫn: Nóng, độc, đi sâu vấn đề nhưng lại phải nhanh, phải thời sự, phải cạnh tranh thông tin với các báo khác Vì thế, đòi hỏi này dẫn đến nhiều khó khăn trong quá trình tác nghiệp nếu nhà báo không có đủ

kỹ năng Điện tử là loại hình báo chí tương lai, điều tra là thể loại báo chí quan trọng trong giám sát, phản biện xã hội Để kết hợp được vấn đề này rất cần kỹ năng của người làm báo

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Qua quá trình tìm hiểu, thu thập thông tin, tác giả nhận thấy: Mảng đề tài liên quan đến làm báo điều tra cũng đã được một số nhà báo, nhà nghiên cứu trên thế giới và ở Việt Nam đề cập đến Tuy nhiên, các nghiên cứu về kỹ năng báo điều tra còn rất ít, đa phần, các tác giả thường nghiên cứu về điều tra theo hướng tiếp cận thể loại thay vì tiếp cận về kỹ năng Nghiên cứu về vấn

đề này đã có một số công trình sách, luận văn khoa học và báo cáo khoa học liên quan có thể để đến như:

A.A Chertưchơnưi (2004), “Báo chí điều tra”, NXB Thông tấn; Tại cuốn sách nghiệp vụ này, tác giả đã giới thiệu rõ mục tiêu và các phương pháp, loại hình cơ bản của báo chí điều tra, những đặc điểm của công việc và khó khăn, trở ngại trong hoạt động điều tra, nhưng hạn chế về pháp luật và Với bốn chương: Lý luận chung về các yếu tố hình thành thể lại trong báo chí;

ba chương còn lại trình bày các bài điều tra theo từng thể loại Mỗi thể loại được minh họa bằng nhiều bài viết hấp dẫn đã được đăng tải trên các báo và tạp chí

PGS, TS Nguyễn Văn Dững (chủ biên), (2006) “Tác phẩm báo chí” (Tập II), Phần thứ năm: Thể loại điều tra, Khoa Báo chí - Học viện Báo chí và Tuyên truyền, NXB Lý luận chính trị; phần này, tác giả đã trình bày lý thuyết

về thể loại điều tra, cùng với các yêu cầu về bài điều tra

Trần Quang (2000), “Các thể loại chính luận báo chí”, NXB Chính trị Quốc gia; Đây là một tác phẩm khá dày công về thể loại báo chí chính luận trong đó, tác giả xếp bài điều tra vào nhóm báo chí chính luận, trình bày khái niệm cũng nhưng những đặc điểm nổi bật về bài điều tra Tác giả Trần Quang cũng đã điển hình hóa các bài điều tra tiêu biểu và hướng dẫn kỹ năng viết bào điều tra

Trần Thế Phiệt (2014), “Chính luận báo chí”, NXB chính trị quốc gia,

Hà Nội, tương tự tác giả Trần Quang, công trình của Trần Thế Phiệt thiên về

lý thuyết thể loại bài điều tra với những đặc trưng, đặc điểm của thể loại điều tra Tác giả cũng đã phần nào đề cập đến những kỹ năng thực hiện một bài điều tra

Lưu Huyền - Lại Hoa, VOV Online, bài viết “Chúng tôi viết điều tra” đề cập đến nghề báo được coi là một nghề nguy hiểm và đưa ra nhiều dẫn chứng cũng như tác phẩm báo chí đã đem lại tiếng vang lớn, tạo ra hiệu ứng xã hội cao…

Phạm Văn Đức (2013), “Thể loại điều tra phòng chống tiêu cực trên báo chí hiện nay” khảo sát tác phẩm điều tra trên báo Thanh niên, báo Tuổi trẻ, báo điện tử Dân trí năm 2012, khóa luận tốt nghiệp đại học Học viện Báo chí và Tuyên truyền, đã có khảo sát gần sát với đề tài tác giả luận văn Đề tài

đề cập đến cách phòng trống tiêu cực các cách phân tích cũng như chỉ ra rõ các vấn đề tiêu cực hiện nay trong quá trình điều tra của nhà báo và cách thức cần phải tránh

Tuy nhiên, đa số những tác phẩm này mới chỉ đề cập đến những kiến thức lý luận căn bản khi tác nghiệp với thể loại bài điều tra chứ chưa đi sâu vào phân tích những kỹ năng, kinh nghiệm và bài học mà nhà báo đã trải qua trong khi đi thực tế viết bài điều tra, đặc biệt đối với những vụ việc lớn mà nhà báo phải đối diện với nhiều mối hiểm nguy, đe dọa và áp lực từ nhiều phía Và cơ bản nhất, các công trình trên thiên về thể loại điều tra cho báo chí nói chung chứ không chuyên biệt loại hình báo chí

Những năm gần đây, sự phát triển mạnh mẽ của báo điện tử cũng khiến cho rất nhiều tác giả nghiên cứu loại hình này Tuy nhiên, công trình riêng biệt về bài điều tra trên báo điện tử vẫn còn ít Có thể nói đến một vài nghiên cứu trước đó như:

TS Nguyễn Thành Lợi, Tác nghiệp báo chí trong môi trường truyền thông hiện đại, Nhà xuất bản Thông tin và Truyền thông, 2014 Trong đó, tác giả có đề cập đến phương thức tác nghiệp của nhà báo trong môi trường internet phát triển

Káp Thành Long, Kỹ năng xử lý đề tài pháp luật trên báo in hiện nay (Luận văn thạc sĩ Truyền thông đại chúng, ĐH Khoa học Xã hội và Nhân văn) Luận văn trình bày về đề tài pháp luật và kỹ năng xử lý đề tài pháp luật trên báo in hiện nay; công việc của một phóng viên theo dõi mảng đề tài pháp luật; các vấn đề đặt ra đối với phóng viên khi xử lý thông tin về đề tài pháp luật; các cơ sở pháp lý ràng buộc và có ảnh hưởng đến công việc của phóng viên

Ngoài ra tác giả còn bàn về công việc của phóng viên săn tin hình sự, các tiêu chí để có được tin sớm nhất, chính xác nhất Tìm hiểu công việc của phóng viên điều tra từ khi phát hiện vấn đề, thu thập chứng cứ, đến việc đánh giá chứng cứ và thể hiện thành bài viết Tổng kết kinh nghiệm của phóng viên theo dõi mảng pháp luật, đưa ra một số kinh nghiệm để tham khảo Đưa ra một số kiến nghị, đề xuất về những bất cập trong việc bảo vệ phóng viên khi tác nghiệp, các vấn đề cần thay đổi trong việc quản lý, điều động phóng viên khi theo dõi mảng đề tài pháp luật nói chung và phóng viên làm điều tra nói riêng

- Sầm Vũ Thắng, Phương hướng thực hiện đề tài pháp luật trên báo mạng điện tử, Luận văn thạc sĩ, 2010, ĐH Khoa học Xã hội và Nhân văn, ĐH Quốc gia Hà Nội Luận văn này bước đầu kiến giải những vấn đề mang tính chất cơ sở lí luận về việc thực hiện đề tài pháp luật trên báo mạng điện tử như: Các thuật ngữ, khái niệm liên quan đến đề tài, vai trò và tầm quan trọng của thông tin pháp luật trên báo mạng điện tử, cơ sở thực hiện đề tài pháp luật trên báo mạng điện tử…

Mặc dù nghiên cứu về báo điện tử và những vấn đề thể loại điều tra đã

có những đề tài tiền nhiệm, nhưng đây là công trình khoa học đầu tiên nghiên cứu kỹ lưỡng, cụ thể riêng về kỹ năng thực hiện bài điều tra trên báo điện tử hiện nay Do đó, luận văn có tính riêng biệt và thời sự nhất định

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu

Qua nghiên cứu các bài, loạt bài điều tra trên một số báo điện tử, tác giả sẽ làm rõ các kỹ năng để thực hiện một bài điều tra từ lúc phát hiện đề tài đến lúc chính thức xuất bản trên trang điện tử

Thông qua đó, tác giả đánh giá thực trạng và các kỹ năng làm báo điều tra của phóng viên thể hiện qua các tác phẩm điều tra trên nhằm giúp những người quan tâm đến thể loại điều tra hiểu được những nét cơ bản trong quy trình sáng tạo tác phẩm điều tra, phong cách viết điều tra đặc trưng giữa các

tờ báo mạng với nhau và báo mạng điện tử so với báo in trong cuộc cạnh tranh thông tin rất nóng bỏng như hiện nay Chỉ ra những ưu điểm và hạn chế

về mặt kỹ năng còn tồn tại

Đồng thời, tác giả luận văn muốn hướng đến một mục đích khác là nhấn mạnh tính chiến đấu và hiệu ứng xã hội của các tác phẩm điều tra chống tiêu cực, kỹ năng sử lý thông tin trên các tờ báo thuộc diện khảo sát, hoàn thành tốt nhiệm vụ giám sát và phản biện xã hội của báo chí

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Luận văn tập trung nghiên cứu những kỹ năng (cả lý thuyết và thực tế)

về đề tài pháp luật trên các báo điện tử hiện nay chủ yếu trên bốn tờ báo được khảo sát là Vietnamnet.net.vn; Tuoitre.vn, dantri.com.vn, Phapluatxahoi.vncó đối chiếu, so sánh, mở rộng ở với một vài tờ báo điện tử khác Từ đó chỉ ra nguyên nhân hạn chế và khuyến nghị một vài giải pháp khắc phục về kỹ năng

làm báo điều tra

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Những đối tượng chính mà luận văn này hướng đến nghiên cứu là các

kỹ năng thực hiện bài điều tra về những vụ tiêu cực tiêu biểu trên bốn tờ báo là: báo Vietnamnet.net, tuoitre.vn, dantri.com.vn, phapluatxahoi.vn

Luận văn cũng sẽ hướng đến đối tượng nghiên cứu là một số phóng viên chuyên viết điều tra ở những cơ quan báo chí trong diện báo được khảo sát nói trên để khai thác, học hỏi những bài học nghiệp vụ hay những kinh nghiệm khi tác nghiệp thực tế viết bài điều tra

4.2 Phạm vi nghiên cứu

Luận văn nghiên cứu các tin, bài, loạt bài điều tra trong thời gian 01/2013 đến 06/2014

5 Phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý luận căn bản của luận văn này được căn cứ vào Chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, quan điểm của Đảng, chủ trương chính sách của Nhà nước về báo chí và quản lý báo chí

Tác giả sử dụng thao tác nghiên cứu như sau:

- Phương pháp nghiên cứu tài liệu thứ cấp: Tác giả sưu tầm tài liệu, thống kê, phân loại tổng hợp, so sánh đánh giá thông tin và đưa ra nhận xét

- Phương pháp phỏng vấn sâu: Trực tiếp và gián tiếp một số nhà báo là những người thực hiện, phụ trách thông tin liên quan đến viết các bài điều tra

để làm rõ cách thức xử lý thông tin, cách đưa tin, từ đó rút ra những ưu điểm, hạn chế trong kỹ năng thực hiện bài điều tra trên báo chí nói chung, báo điện

tử nói riêng

Phỏng vấn biên tập viên và những người lãnh đạo cơ quan báo chí về tầm quan trọng, vai trò của bài điều tra trong báo chí nói chung, báo điện tử nói riêng Từ đó rút ra nhận xét ở cấp độ quản lý thông tin

Phương pháp phân tích thông điệp báo chí và phương pháp nghiên cứu trường hợp (qua đối tượng khảo sát chính)

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận văn

6.1 Ý nghĩa lý luận

Luận văn này được thực hiện hy vọng sẽ đem đến cho sinh viên, học viên chuyên ngành báo chí hay những người quan tâm đến thể loại điều tra những lý thuyết cơ bản, và chuyên sâu kỹ năng làm báo điều tra - một trong những thể loại báo chí mang lại nhiều tiếng vang nhất, có hiệu ứng xã hội lớn nhất nhưng cũng khó khăn vất vả nhất, đòi hỏi người phóng viên phải tốn nhiều thời gian, công sức nhất để hoàn thành tác phẩm Thông qua lăng kính tổng hợp, đánh giá và phân tích của tác giả, luận văn này được kỳ vọng sẽ giúp mọi người hiểu hơn về quy trình sáng tạo tác phẩm điều tra và kỹ năng làm báo điều tra của báo chí Việt Nam hiện nay

6.2 Ý nghĩa thực tiễn

Luận văn này được hoàn thành sẽ có thể giúp những sinh viên, học viên chuyên ngành báo chí hay những người dân có sự quan tâm và niềm yêu thích với thể loại điều tra hiểu rõ hơn về kỹ năng và tình huống thực tiễn khi viết bài điều tra

Bên cạnh đó, luận văn sẽ cho thấy những nét tương đồng và khác biệt khi viết điều tra liên quan đến mảng đề tài phòng chống tiêu cực vốn rất vẻ vang nhưng cũng rất gian khổ, đầy cạm bẫy và nhạy cảm của những phóng viên điều tra ở 04 trang báo điển hình, có lượng độc giả lớn ở Việt Nam là báo báo Vietnamnet.net, tuoitre.vn, dantri.com.vn, phapluatxahoi.vn Qua đó, những đối tượng quan tâm đến thể loại điều tra phòng chống tiêu cực có thể hình dung được phần nào bức tranh sinh động về báo chí Việt Nam thể hiện những kỹ năng làm báo điều tra của phóng viên cũng như quyền thông tin

giữa chính những tờ báo này trong một xã hội bùng nổ thông tin rất mạnh mẽ như hiện nay

7 Kết cấu của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận và tài liệu tham khảo, luận văn có 3 chương như sau:

Chương 1: Những vấn đề lý luận về kỹ năng làm báo điều tra của phóng viên báo điện tử

Chương 2: Thực trạng, kỹ năng làm báo điều tra của phóng viên báo mạng điện tử ở nước ra hiện nay

Chương 3: Những khuyến nghị nhằm nâng cao kỹ năng, phẩm chất, năng lực đối với phóng viên điều tra trên báo điện tử

Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ KỸ NĂNG LÀM BÁO ĐIỀU TRA

CỦA PHÓNG VIÊN BÁO ĐIỆN TỬ

1.1 Những khái niệm cơ bản

1.1.1 Kỹ năng

Thuật ngữ “kỹ năng” được sử dụng thường xuyên, không chỉ ở các lĩnh vực khoa học mà còn ở các lĩnh vực hoạt động của cuộc sống Ngày nay, người ta thường nói nhiều đến “kỹ năng”, bất cứ những hoạt động nào của con người, người ta cũng yêu cầu cần có kỹ năng Vậy, kỹ năng là gì?

Theo từ điển tiếng Việt thì Kỹ năng được hiểu theo hai ý: Một là một tài năng gì đó đặc biệt Hai là: Khả năng ứng dụng tri thức khoa học vào thực tiễn1

Các đơn vị tuyển dụng việc làm cho rằng: Kỹ năng là năng lực (khả năng) của chủ thể thực hiện thuần thục một hay một chuỗi hành động trên cơ sở hiểu biết (kiến thức hoặc kinh nghiệm) nhằm tạo ra kết quả mong đợi Phản xạ là phản ứng của cơ thể với môi trường Phản xạ mang tính thụ động Kỹ năngngược lại là phản ứng có ý thức và hoàn toàn mang tính chủ động

Có nhiều cách định nghĩa khác nhau về kỹ năng Những định nghĩa này thường bắt nguồn từ góc nhìn chuyên môn và quan niệm cá nhân của người viết Tuy nhiên hầu hết chúng ta đều thừa nhận rằng kỹ năng được hình thành khi chúng ta áp dụng kiến thức vào thực tiễn Kỹ năng học được do quá trình lặp đi lặp lại một hoặc một nhóm hành động nhất định nào đó Kỹ năng luôn có chủ đích và định hướng rõ ràng Vậy, kỹ năng là năng lực hay khả năng của chủ thể thực hiện thuần thục một hay một chuỗi hành động trên cơ

sở hiểu biết (kiến thức hoặc kinh nghiệm) nhằm tạo ra kết quả mong đợi

1

Hồ Ngọc Đức, Dự án Từ điển tiếng Việt miễn phí

Kỹ năng được hình thành ra sao?

Bất cứ một kỹ năng nào được hình thành nhanh hay chậm, bền vững hay lỏng lẻo đều phụ thuộc vào khát khao, quyết tâm, năng lực tiếp nhận của chủ thể, cách luyện tập, tính phức tạp của chính kỹ năng đó Dù hình thành nhanh hay chậm thì kỹ năng cũng đều trải qua những bước sau đây:

- Hình thành mục đích Lúc này thường thì chủ thể tự mình trả lời câu hỏi “Tại sao tôi phải sở hữu kỹ năng đó?”; “Sở hữu kỹ năng đó tôi có lợi gì?”

- Lên kế hoạch để có kỹ năng đó Thường cũng là tự làm Cũng có những kế hoạch chi tiết và cũng có những kế hoạch đơn giản như là “ngày mai tôi bắt đầu luyện kỹ năng đó”

- Cập nhật kiến thức / lý thuyết liên quan đến kỹ năng đó Thông qua tài liệu, báo chí hoặc buổi thuyết trình nào đó Phần lớn thì những kiến thức này chúng ta được học từ trường và từ thày của mình

- Luyện tập kỹ năng Bạn có thể luyện tập ngay trong công việc, luyện với thày hoặc tự mình luyện tập

- Ứng dụng và hiệu chỉnh Để sở hữu thực sự một kỹ năng chúng ta phải ứng dụng nó trong cuộc sống và công việc

Từ những kiến thức chung về kỹ năng đó, tác giả cho cho rằng, kỹ năng viết bài báo điều tra đó trước hết là năng lực (khả năng) của nhà báo, phóng viên trong việc thực hiện một chuỗi hành động, công việc nhằm tạo ra một tác phẩm báo chí điều tra để xuất bản trên các loại hình náo chí

1.1.2 Báo mạng điện tử

Khi internet ra đời và phát triển, báo chí đã biết tận dụng cơ hội này để làm kinh tế Bởi vậy sự xuất hiện của báo mạng điện tử là xu thế tất yếu của thời đại

Hiện nay, việc sử dụng thuật ngữ định danh loại hình báo chí mà thông tin được truyền tải và tiếp nhận qua mạng internet vẫn chưa thống nhất và là

vấn đề đang được tranh cãi Trên thế giới loại hình này có nhiều tên gọi khác nhau như online newpaper (báo chí trên mạng/ trực tuyến), e- journal (electronic journal- báo chí điện tử), e-zine ( electronic magazine- tạp chí điện tử)…

Ở Việt Nam, thuật ngữ báo điện tử được sử dụng khá phổ biến, chẳng

hạn báo Nhân dân điện tử, Lao động điện tử… ngoài ra còn nhiều người gọi

chúng bằng cái tên khác như: Báo mạng, báo chí internet, báo trực tuyến…

Điều 3, Luật Báo chí (Luật báo chí năm 1989 được sửa đổi, bổ sung tại kỳ họp thứ 5 Quốc hội khoá X) quy định: “Báo điện tử là loại hình báo chí được thực hiện trên mạng thông tin máy tính” Cách hiểu này đã dẫn đến

sự xuất hiện các báo điện tử khi đưa thông tin lên mạng internet như Nhân

dân, Lao động, Thời báo kinh tế Sài Gòn…hay các trang thông tin của các

nhà cung cấp thông tin trên mạng internet như Tin nhanh Việt Nam (VnExpress) của FPT, Vietnamnetcủa Công ty Phát triển phần mềm VASC,

VnMediacủa VDC…

Và cũng từ cách gọi này mà văn bản pháp lý của Bộ Văn hoá - Thông tin cấp cho các báo trực tuyến đầu tiên ở Việt Nam gọi là “Giấy phép hoạt động báo điện tử”

Với sự ra đời và phát triển của công nghệ thông tin và mạng internet, báo điện tử là loại hình ra đời sau nhưng có những bước phát triển vượt bậc

và nhanh chóng Thực tế, tên gọi về loại hình báo điện tử đến nay vẫn chưa thống nhất

Theo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Báo chí năm 1999 do Quốc hội ban hành trong đó Điều 3, Chương 1 quy định rõ: “Báo chí nói trong luật này là báo chí Việt Nam bao gồm: Báo in (báo, tạp chí, bản tin thời sự, bản tin thông tấn), báo nói (chương trình phát thanh), báo hình (chương trình truyền hình, chương trình nghe - nhìn thời sự được thực hiện bằng các biện pháp khác

nhau), báo điện tử (được thực hiện trên mạng thông tin máy tính) bằng tiếng Việt, tiếng các dân tộc thiểu số Việt Nam, tiếng nước ngoài” [19]

Tiếp đó, Nghị định số 51/2002/NĐ-CP, Nghị định của Chính phủ quy định chi tiết thi hành Luật Báo chí, Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật báo chí cũng đã nêu rõ tại: “Điều 1: Giải thích từ ngữ: “Mục 1 Báo chí

là tên gọi chung đối với các loại hình báo in, báo hình, báo nói, báo điện tử”; Mục 5 Báo điện tử là tên gọi loại hình báo chí thực hiện trên mạng thông tin máy tính (internet, intranet)”

Ngoài thuật ngữ “online newpaper” được sử dụng rộng rãi trên trong các công trình nghiên cứu báo chí học, nhất là trong lĩnh vực truyền thông mới để chỉ các khái niệm cùng đặc tính như: online publishing (xuất bản trực tuyến), online media (phương tiện truyền thông trực tuyến), online journalist (nhà báo trực tuyến), online radio (phát thanh trực tuyến), online television (truyền hình trực tuyến)

Tại Việt Nam, tờ báo điện tử đầu tiên là tờ tạp chí Quê hương điện tử

ra đời vào năm 1997 Đây là tờ tạp chí của Ủy ban về người Việt Nam ở nước ngoài trực thuộc Bộ Ngoại giao, phát hành số đầu tiên vào ngày 6/2/1997,

chính thức khai trương ngày 3/12/1997 Năm 1998, báo điện tử Vietnamnetra đời; năm 1999, báo Nhân dân điện tử ra đời…

Trong đề tài khoa học cấp cơ sở trọng điểm mang tên “Tổ chức và quán lý báo mạng điện tử ở Việt Nam năm 2007” của Khoa Phát thanh – Truyền hình, Học viện Báo chí và Tuyên truyền do T.S Nguyễn Thị Thoa làm chủ nhiệm đề tài cho biết: Học viện Báo chí và Tuyên truyền sử dụng thuật ngữ “báo mạng điện tử” để định danh loại hình báo chí này

Trên thực tế sự ra đời của loại hình báo chí này phụ thuộc vào sự ra đời của một loạt những phát minh từ công nghệ và mạng internet Nói đến báo điện tử là phải có máy tính, các thiết bị kết nối và mạng internet Vì vậy,

chúng tôi thống nhất dùng thuật ngữ báo điện tử như một số công trình nghiên cứu khác

Ở Việt Nam, kể từ 2005 – thời gian mà internet băng thông rộng được triển khai mạnh và xã hội internet Việt Nam phát triển bùng nổ thì báo chí cũng có những thay đổi mạnh mẽ Sự ra đời của hàng loạt báo mạng và các trang tin điện tử đã phần nào làm thay đổi cách thức thông tin truyền thống của các loại hình báo chí cũ

Cả nước hiện có 857 cơ quan báo chí in Chỉ trong 5 năm (2011-2015)

đã có thêm 5 báo và 66 tạp chí Trong 5 năm qua cũng đã có thêm 44 báo điện

tử, đưa tổng số báo điện tử cả nước lên 105 67 đài phát thanh truyền hình quốc gia và địa phương đã phát triển thêm nhiều kênh, tiến bộ về hình thức và

kỹ thuật1

Như vậy đủ để thấy tốc độ phát triển hết sức mạnh mẽ của báo điện tử

ở nước ra Dù là thể loại ra đời sau cùng nhưng báo điện tử đang thể hiện rất nhiều thế mạnh vượt trội so với các loại hình báo chí ra đời trước đó như tính nhanh, cập nhật, tính tương tác, tính đa phương tiện, khả năng liên kết lớn…

Và trên báo điện tử cũng có đầy đủ các thể loại của báo chí truyền thống như: Tin, bài, phóng sự, điều tra, tường thuật, đồng thời có bài kết hợp của nhiều thể thoại, nhiều loại hình, như: Tường thuật hiện trường có ghi hình… Báo điện tử đang trở thành xu hướng của báo chí tương lai và nắm vai trò của báo chí Việt Nam hiện nay

1.1.3 Báo chí điều tra

Ở phương diện lý thuyết thể loại thì: Điều tra là một thể loại báo chí nằm trong nhóm các thể thông tấn báo chí Nó có mục đích và có nhiệm vụ đem lại những câu trả lời trước những sự thật chứa đựng mâu thuẫn nổi bật trong đời sống

1

Báo cáo tại Hội nghị báo chí Trung ương năm 2015 của Bộ TT&TT

Bằng việc nêu lên vấn đề, phân tích những khả năng và nhân tố mới, phân tích mối quan hệ giữa nguyên nhân và kết quả, người viết điều tra rút ra những kết luận cần thiết, chỉ ra bản chất của sự vật và hiện tượng, đem lại câu trả cho công chúng

Luận văn này tiếp cận báo điều tra theo hướng kỹ năng chứ không tiếp cận về thể loại, nên có sự phân biệt giữaphương pháp điều tra và thể loại điều tra

Điều tra trước hết là phương pháp cơ bản của nghề báo, trong đó bao gồm các thao tác như: phỏng vấn, nghiên cứu tâm lý, quan sát, phân tích, tổng hợp, thống kê, so sánh… Dù nhà báo viết tin, phóng sự, bài thông tấn hay ghi nhanh, bình luận, điều tra thì cũng đều phải sử dụng phương pháp điều tra nhằm xác minh tính xác thực của thông tin, tạo căn cứ để xem xét, nhìn nhận

sự kiện, vấn đề, từ đó tìm ra được bản chất của sự thật để phản ánh nó trong tác phẩm báo chí của mình

Điều tra là “tìm hiểu, xem xét để biết rõ sự thật” Điều tra đặt ra vấn

đề, đặt ra câu hỏi, khám phái sự vật, hiện tượng và đi tìm lời giải đáp Có thể nói, xét đến cùng, bất cứ hoạt động có mục đích nào của con người đều trải qua quá trình điều tra Xem xét, đánh giá, rút kinh nghiệm nhằm đạt được sự hoàn thiện nhất định Với nghĩa rộng đó, điều tra là quá trình tự nhận thức của con người trong tất cả các hoạt động nhằm phản ánh, tìm tòi, đánh giá sự vật, hiện tượng để đưa ra một tri thức, khái niệm, phương pháp… phù hợp với hoạt động thực tiễn [10, tr9]

Tác phẩm điều tra có nhiều khác biệt với cách hiểu về phương pháp điều tra như trên Với tư cách là một thể loại trong nhóm các thể thông tấn báo chí, điều tra có mục đích thông qua trình bày sự thật để giải thích và giải đáp những vấn đề, câu hỏi mà cuộc sống đang đặt ra, góp phần vào giải quyết mâu thuẫn trong cuộc sống, thúc đẩy cuộc sống phát triển

“Báo chí điều tra đáp ứng nhu cầu thông tin minh bạch, khách quan của công chúng, tiềm ẩn sức mạnh có thể tạo nên sự tác động mạnh mẽ nhiều mặt đến đời sống xã hội Hoạt động báo chí điều tra được coi là một

bộ phận cấu thành những nỗ lực chung của báo chí và toàn xã hội chống tham nhũng, lãng phí, gian lận thương mại, ngăn ngừa các loại tội phạm Mọi hành vi phạm pháp được công khai hóa, giúp cho việc xử lý nghiêm khắc, khách quan, công bằng, làm trong sạch và lành mạnh môi trường xã hội Hoạt động báo chí điều tra là hoạt động nghiệp vụ đặc thù được quan tâm đặc biệt trong hệ thống thông tin báo chí hiện nay Một thực trạng về báo chí Việt Nam hiện nay, một số nhà báo đối mặt với nguy hiểm, chịu áp lực để viết bài điều tra Họ cần được pháp luật bảo vệ khi tác nghiệp, vì lợi ích công Họ cần được sự hỗ trợ từ các cơ quan chức năng, từ ban biên tập, được đầu tư nghiệp vụ tốt hơn để bảo đảm sự chính xác, khách quan trong bài viết, tránh sai sót đáng tiếc”1

Hoàn cảnh xuất hiện tác phẩm điều tra:

Tác phẩm điều tra thường xuất hiện khi cần câu trả lời cho một câu hỏi nào đó Nhiệm vụ của bài điều tra là giải thích, làm sáng tỏ những vấn đề đang có nhiều ý kiến tranh luận, nhiều quan điểm khác nhau; bám sát những mâu thuẫn tồn tại trong cuộc sống, tái hiện lại, tìm ra bản chất, xu hướng vận động phát triển và đôi khi là hướng giải quyết mâu thuẫn đó Tuy nhiên, không giống với cách trả lời bằng nghệ thuật lập luận (như tác phẩm bình luận) hay thông qua một bức tranh toàn cảnh vừa khái quát, vừa chi tiết, sống động (như trong phóng sự), thể loại điều tra trả lời những câu hỏi trên cơ sở của một logic chặt chẽ, thông qua một hệ thống các bằng chứng được bố trí hợp lý nhằm làm sáng tỏ bản chất của các sự vật, hiện tượng

1

Ngọc Đức, Tạp chí người làm báo (bài đăng số tháng 2/2014)

Hàng ngày, trong cuộc sống của chúng ta thường xuyên xuất hiện rất nhiều mâu thuẫn, nhưng không phải mâu thuẫn nào cũng là đối tượng của tác phẩm điều tra Để trở thành đối tượng phản ánh trong một tác phẩm điều tra, mâu thuẫn đó phải tồn tại trong một vấn đề, trong một hoàn cảnh tiêu biểu, có

có ý nghĩa

Trong lý luận báo chí nước ta, trong một “hoàn cảnh có vấn đề” phải xuất hiện những tình huống, sự việc không bình thường, trái với quy luật vận động của đời sống hoặc cách ứng xử thông thường trong xã hội, có nhiều dữ kiện tạo nên nhiều cách hiểu khác nhau cho công chúng

Mặt khác, hoàn cảnh đó phải có liên quan đến những vấn đề cơ bản trong xã hội, gắn liền với những vấn đề thời sự nóng bỏng; liên quan đến những lĩnh vực quan trọng của đất nước; có tác động, ảnh hưởng đến nhiều người, đang cần có lời giải thích hợp lý, chỉ ra bản chất bên trong của sự vật, giải tỏa thắc mắc cho công chúng

Đặc điểm nội dung của tác phẩm điều tra:

Trên phương diện nội dung, thể loại điều tra trên báo hiện nay có những đặc điểm cơ bản như sau:

Đối tượng phản ánh của điều tra là những sự thật chứa đựng mâu thuẫn đang cần có câu trả lời hoặc đã có nhiều cách giải đáp khác nhau nhưng chưa có một cách đúng đắn nhất Như vậy, điều tra có nhiệm vụ trả lời những câu hỏi mà cuộc sống đặt ra, làm sáng tỏ những vấn đề đang gây ra nhiều ý kiến, nhiều cách hiểu khác nhau để giúp cho độc giả có câu trả lời đúng nhất, cách nhìn xác thực nhất

Tác phẩm điều tra phải làm rõ những thông tin còn chứa nhiều uẩn khúc, nhiều mâu thuẫn, thường không có sẵn lời giải đáp từ các cơ quan công quyền hoặc các cơ quan chuyên môn Cũng có thể câu trả lời đang nằm đâu

đó, nhưng để đến được với nó, phóng viên phải bỏ nhiều công sức

Bài điều tra có nhiệm vụ nêu vấn đề, trình bày vấn đề, phân tích vấn

đề, và cuối cùng phải kết luận Kết luận của điều tra có sức thuyết phục, chính

vì các bằng chứng được trình bày một cách thuyết phục và sự phân tích với lý

lẽ thuyết phục

Bài điều tra cần phải có một kết luận rõ ràng, dứt khoát để giúp độc giả có được câu trả lời cuối cùng, chính xác nhất về vấn đề được đề cập Kết luận thường nhấn mạnh đến điều quan trọng nhất, có ý nghĩa quyết định nhất đến vấn đề đó Kết luận phải rõ ràng, dứt khoát và có sức thuyết phục Trong thực tế, tác phẩm điều tra có thể trả lời với những cấp độ khác nhau: vạch trần

sự thật; nêu bài học kinh nghiệm và giải pháp; nêu ý kiến, kiến nghị giải quyết

Như vậy, báo chí điều tra không phải chỉ riêng là thể loại bài điều tra,

mà là cách gọi chung cho các thể loại báo chí tham gia vào quá trình điều tra, với mục đích đưa sự thật đến bạn đọc và sự thật thông tin đó có ý nghĩa chính trị xã hội nhất định

1.2 Những kỹ năng làm báo điều tra

Nghiên cứu về kỹ năng thực hiện bài điều tra đã chỉ ra rằng, để thực hiện bài điều tra, nhà báo cần có nhiều kỹ năng Bài báo là kết quả của việc vận dụng nhiều kỹ năng, với tầm quan trọng như nhau để tìm ra sự thật đằng sau thông tin ban đầu Ở luận văn này, chúng tôi xin đưa ra những kỹ năng làm báo điều tra như sau, dựa trên sự tham khảo, đối chiếu nhiều giáo trình, công trình nghiên cứu về kỹ năng, và những kỹ năng này, có phù hợp với nhiều loại hình báo chí, trong đó có cả báo điện tử

1.2.1 Kỹ năng chọn đề tài

Khả năng tác nghiệp như nhau nhưng ai có đề tài hay sẽ thành công hơn trong nghề Kỹ năng tìm đề tài, góc tiếp cận cho một tác phẩm báo chí gắn liền với nghề báo ở mọi lứa tuổi Làm báo lâu năm cũng đau đáu đề tài

Sinh viên mới ra trường cũng trắng đêm trăn trở, suy nghĩ về đề tài Làm biên tập cũng suy tư về đề tài để có thể tư vấn cho phóng viên, làm lãnh đạo báo chí cũng phải nghĩ đề tài để chỉ đạo “lính”, làm phóng viên thì hằng ngày, hằng giờ đều nung nấu tìm góc tiếp cận hay, mới, độc đáo để có tác phẩm

Đề tài hay có được nhiều khi do may mắn Nhưng cuộc đời làm báo cũng giúp cho nhiều người kỹ năng thu thập và tìm góc tiếp cận đề tài Cùng

dự một hội nghị, cùng dự một cuộc họp báo, nếu hàng trăm nhà báo đều tường thuật như nhau thì còn gì để phân biệt Kỹ năng tìm góc tiếp cận cho tác phẩm báo chí là một kỹ năng tổng hợp, phải được rèn luyện, phải biết cách học và tự học

Tìm đề tài, nhìn từ lý thuyết sẽ thấy: Đề tài ở ngay trong đời sống của mình: một vụ cháy, một tai nạn giao thông, một buổi chiều đường mưa ngập nước… Tất nhiên, nhiều đề tài không rõ rệt như vậy cho ta chọn lựa và ta cũng không nên ngồi chờ cho các diễn biến xảy ra, hay chờ lãnh đạo giao công việc, phải tự mình nghĩ ra các ý tưởng để viết bài

Các nhà báo chuyên nghiệp thường xuyên giữ liên lạc với các cơ quan,

tổ chức của chính quyền hay các ban ngành Những nhà báo giàu kinh nghiệm

có cả lịch công tác, kế hoạch hoạt động của các cơ quan, tổ chức trong mảng mình phụ trách Và khả năng tìm đề tài nhanh cũng tỷ lệ thuật với vốn sống, vốn tích lũy từ nhiều chuyến đi thực tế, từ trong sổ tay, máy ghi âm chưa dùng hết, từ các mối quan hệ…

Nhà báo giỏi có thể tìm đề tài ngay khi đọc các báo khác, nghe phát thanh, xem truyền hình, lướt mạng Tất nhiên, họ luôn biết tìm những khía cạnh khác mà các cơ quan báo chí đăng thông tin ấy chưa giải đáp Phát hiện khía cạnh mới cho sự kiện, vấn đề đã đăng phát cũng là cách tìm đề tài

Cũng có thể tìm ý tưởng từ việc nói chuyện với mọi người trong gia đình, trong quán cà phê, bàn nhậu hay những người hàng xóm Họ bàn

chuyện gì? Giá điện tăng? Trạm thu phí xây mới? Biển Đông? Học phí hè cho con? Các ý kiến và những mối quan tâm của người dân có thể là nền tảng để phát hiện những góc tiếp cận hấp dẫn

Đa phần đề tài đến từ khả năng quan sát: Có gì đặc biệt trên đoạn đường mình đi sáng nay: một chung cư nào mới xây, một ngôi trường nào đang sửa, một chỗ xả rác bẩn, một hàng quán nào treo biển hiệu lộn xộn; một

bộ phim đang chiếu thu hút khách….?

Nhà báo Phan Văn Tú đã gợi ý cách phát triển đề tài từ công thức 5W+H như sau: Một sự kiện, một vấn đề báo chí nào cũng xoay quanh các trục nội dung chính được các nhà lý luận khái quát thành công thức kinh điển: What? Who? When? Where? Why? How?

Khi nhìn vào một sự kiện, mỗi một yếu tố trong số 6 yếu tố ấy đều có thể giúp cho chúng ta gợi lên rất nhiều câu hỏi Và những câu hỏi ấy giúp cho chúng ta tìm ra một đề tài mới nếu tập trung vào khía cạnh ấy

Ví dụ, yếu tố “Who?”, tạm hiểu: Ai liên quan đến sự kiện, vấn đề này?, sẽ có hàng loạt câu hỏi đặt ra như: Ai là chủ thể của sự kiện đó? Ai được nhắc đến trong sự kiện đó? Ai bị ảnh hưởng, tác động của sự kiện đó?

Ai bị xung đột trong vấn đề đó? Ai không bị ảnh hưởng trong sự kiện đó? Ai không có trong vấn đề này?

Chọn đề tài là công việc phóng viên nào cũng thường xuyên phải làm, nhưng đề tài của phóng viên điều tra, bài điều tra không phải là tìm đề tài sau

đó chỉ viết một tin, bái phản ánh thông thường, mà phải đặt ra rất nhiều hướng phát triển bài viết từ đề tài ấy

Trong vụ việc bảo mẫu Quản Thị Kim Hoa hành hung trẻ mầm non, đề tài này thực chất không do phóng viên báo Tuổi trẻ phát hiện, mà họ được người dân mật báo Từ đó, phóng viên mới bằng các biện pháp nghiệp vụ triển khai điều tra theo đề tài

Trên thực tế, khi có đề tài, phải tính đến bước xác định tư tưởng chủ

đề theo đề tài ấy Đề tài chính là bước khởi đầu của các bài báo nói chung, bài điều tra nói riêng Cũng một đề tài, có nhà báo viết hay, có nhà báo viết chưa hay, đó là bởi kỹ năng khai thác đề tài của mỗi người khác nhau

1.2.2 Kỹ năng xây dựng giả thuyết, lên kế hoạch điều tra

Kỹ năng xây dựng giả thuyết sau khi chọn được đề tài hết sức quan trọng Bởi đề tài chỉ quyết định 30% thành công của bài viết1, nếu các bước tiếp theo nhà báo điều tra không có kỹ năng khai thác đề tài, đặt giải thuyết cho đề tài, thu thập thông tin và dựng bài thật chặt chẽ

Điều tra là một sự chứng minh Ở đây, nội dung chiếm ưu thế hơn hình thức Bài điều tra này đòi hỏi một sự cực kỳ chính xác về nội dung, nó không chấp nhận phỏng đoán Đây là một công việc còn khó hơn phóng sự vì

nó không chỉ đơn giản là tường thuật cho bạn đọc những gì tận mắt thấy tai nghe mà còn phải thông tin cho độc giả nhưng điều không thấy không nghe được Đôi lúc là điều cố tình bị che giấu

Vì vậy, nhà báo phải đặt giả thiết: Hoặc cái mình nhìn thấy đúng, hoặc sai, hoặc có đáp án khác? Và khởi đầu cho các giả thiết luôn cần có một câu hỏi bổ trợ Thường thì nhà báo tò mò, người muốn biết tất cả, tự đặt ra câu hỏi phụ, sau khi đã có được trả lời cho tất cả những câu hỏi chính của mình, nhưng anh ta lùi lại trước câu hỏi phụ này, thường là vì khiếp sợ bởiảnh hưởng ngấm ngầm của nó Đó thường xuyên là câu hỏi “vì sao” của“vì lẽ gì” hoặc cái “vì lẽ gì”được đoán biết, nhưng không tìm thấy, dưới những hiện tượng bên ngoài

“Chúng ta đặt giả thiết là tôi đã tập hợp tất cả câu trả lờicho những câu hỏi mà tôi tự đặt ra về cuộc đổ bộ của Jules César lên bờ biển nước Anh Tôi đã có chất liệu để cho đăng một hồ sơ hoàn chỉnh về quân

1

Theo nhà báo Trung Kiên trên báo Công luận ngày 8/6/2015

đoàn của ông ta, về những đồng minh, chiến lược, sơ đồ trận đánh, những thâm ý của ông ta… Phóng sự độc quyền của tôi ở xứBritannia sẽ là điểm khác biệt lớn nhất Tôi hài lòng về mình… Tôi tự đặt một câu hỏi phụ Nhưng

đó là một câu hỏi nặng tới mức tôi phải buông ngay lập tức Đó là câu hỏi muốn biết bằng cách nào tay Jules César lại có thể tổ chức được những cuộc viễn chinh quân sự tốn kém khủng khiếp như vậy… Tiền của ông ta từ đâu ra? Có phải tiền túi ông ta? Tiền của gia đình ông ta? Liệu ông ta

có những chủ ngân hàng đứng đằng sau? Có phải ông ta đã tậu được một kho báu trong những chiến dịch của ông ta ở xứ Gô-loa? Những câu hỏi này, tôi tự đặt ra, nhưng tôi cảm giác không thể trả lời được Thấy trước là có quá nhiều khó khăn…”1

Sau khi đã đặt ra các giả thiết, nhà báo lên kế hoạch điều tra Rằng với đề tài này sẽ tập trung làm rõ những vấn đề gì Để làm rõ vấn đề đó cần gặp ai, đến đâu, phỏng vấn ai, cần bao nhiêu người thực hiện

Một bài báo điều tra, khi lên trang sẽ chỉ là con chữ và hình ảnh, nhưng kế hoạch để có con chữ, hình ảnh đó là hết sức tỉ mỉ Không thể có chuyện nhà báo tự đi dạo ngoài đường mà có bài điều tra hay Phải có sự chuẩn bị, kế hoạch cho bài viết mới có một tác phẩm điều tra ấn tượng

1.2.3 Kỹ năng thu thập thông tin, phân tích hồ sơ tài liệu

Không có sự kiện thì không có bài điều tra Nhưng khi đã có sự kiện rồi thì người viết điều tra còn cần phải có năng lực phân tích sự kiện đó Có

sự kiện tốt mà không có năng lực phân tích thì thật khó có thể chỉ ra vấn đề bên trong sự kiện

Điều tra có thể trả lời về nhiều vấn đề với những cấp độ khác nhau bằng cách nêu vấn đề, vạch trần sự thật, nêu bài học kinh nghiệm và giải pháp, nêu ý kiến, kiến nghị giải quyết… Tuy nhiên, dù dừng ở cấp độ nào, sử

1

Bài đăng trên Trang tòa soạn 24 giờ của Pháp

dụng cách nào thì xuyên suốt trong một bài điều tra, tác giả luôn phải chú ý đến việc trình bày và phân tích sự kiện

Việc phân tích sự kiện trong bài điều tra là tổng hợp của nhiều thao tác

như quan sát trực tiếp; phỏng vấn cá nhân, tập thể; thu thập tài liệu, văn

bản… Thông qua một loạt các thao tác này, tác giả mới thu thập đủ các dữ kiện

cần thiết rồi từ đó phân tích sự kiện một cách khách quan và xác thực nhất

Trong bất cứ một thể loại báo chí nào, việc phân tích dựa vào việc kết hợp các thao tác trên đều rất cần thiết Tuy nhiên, bài điều tra với vai trò là trả lời các câu hỏi bức thiết của cuộc sống đặt ra, thì các thao tác trên lại càng cần thiết hơn nữa Bởi một sự việc, vấn đề càng hóc búa, tồn tại nhiều mâu thuẫn thì càng cần được nhìn nhận, đánh giá cẩn thận, kỹ lưỡng trên mọi phương diện và góc độ

Sự kết hợp giữa trình bày và phân tích sự kiện thể hiện đặc trưng riêng của thể loại điều tra Sự kiện trong bài điều tra là sự thật xảy ra trong đời sống Tuy nhiên, không phải bất cứ sự kiện có thật nào cũng đưa lên báo Nói cách khác, tính chất của sự kiện trong bài điều tra có đặc thù riêng Đó là những hiện tượng có quy mô lớn, nổi bật, tập trung Sự kiện đó phải xác thực

và tiêu biểu cho một xu thế phát triển của hiện thực

Trình bày sự kiện là một công việc trong phần nội dung của bài điều tra Khác với phóng sự thường thiên về miêu tả sự kiện, việc trình bày trong bài điều tra phải gọn gàng, cô đúc, phản ánh chính xác các hiện tượng với sự chọn lọc, sắp xếp, miêu tả các hiện tượng tiêu biểu để nêu bật câu hỏi cần nêu, cần giải quyết, tạo điều kiện cho việc tìm câu trả lời

Việc phân tích phải dựa trên cơ sở của sự kiện để từ đó đi sâu vào bản chất của nó, tìm ra mối quan hệ giữa các sự kiện và tìm ra lời giải đáp cho sự kiện đó Ngoài ra, việc phân tích sự kiện trong bài điều tra còn phải nêu lên

được mối quan hệ giữa các sự kiện cụ thể với toàn cục Như vậy, việc phân tích sự kiện quyết định tới sự thành công của một tác phẩm điều tra

So sánh là một phương pháp quan trọng khi phân tích Nó làm nổi bật lên cái đúng sai, phải trái Để so sánh được khách quan, chính xác, người viết điều tra phải chú ý so sánh ở cùng đơn vị đo lường, so sánh các sự kiện cùng loại, có cùng những điều kiện giống nhau

Một phương thức khác của thao tác phân tích sự kiện là phải chú ý phân tích nguyên nhân để có giải pháp, phương hướng Phải chú ý đến nguyên nhân chính và tổng hợp các nguyên nhân, chú ý nguyên nhân bên trong, bên ngoài…

Trên cơ sở phân tích sự kiện qua một loạt các thao tác trên, người viết điều tra có thể đề xuất giải pháp phù hợp Tất nhiên, chỉ có trên cơ sở phân tích khách quan, chính xác thì mới chỉ ra bản chất của sự kiện, mâu thuẫn tồn tại bên trong sự kiện đó Và có chỉ ra được bản chất, nêu lên được mâu thuẫn thì mới tìm ra giải pháp thích hợp

1.2.4 Kỹ năng phỏng vấn

Phỏng vấn là kỹ năng cơ bản của nhà báo để thu thập thông tin, lấy ý kiến của những người cần thiết để làm sáng tỏ vấn đề Làm báo, để một cuộc phỏng vấn thành công cần những bước chuẩn bị kỹ lưỡng

Theo nhà báo Đoàn Hạnh, có những bước phải chuẩn bị cho cuộc phỏng vấn như sau:

Nghiên cứu kỹ chủ đề: Một điều sơ đẳng song không phải ai cũng nghĩ đến khi chuẩn bị có một cuộc phỏng vấn! Có người cứ thong dong tay đút túi quần, đến nơi thì chĩa máy ghi âm ghi lại tuốt luốt và về nhà mới giải băng, viết tin Tốt nhất phải hiểu rõ vấn đề, tìm kiếm trước thông tin mới nhất cũng như thông tin background về chủ đề đó từ kho tư liệu của chính tờ báo, các thư viện hay liên hệ với các nguồn khác

Lập sẵn một danh sách các câu hỏi: Phải xác định xem mình muốn biết

gì từ người được phỏng vấn và sắp xếp sẵn các câu hỏi một cách logic để không bị hỏi lộn xộn, lung tung Người thông minh có thể sắp sẵn trong đầu nhưng tốt nhất là cứ viết ra các câu hỏi một cách vắn tắt và cụ thể Nếu muốn mang một tài liệu nào đó cho người được phỏng vấn xem, hãy nhớ kèm danh sách các câu hỏi liên quan Nếu muốn người được phỏng vấn trả lời hay nhận xét về một điều gì đó được viết ở một tài liệu khác thì luôn nhớ mang theo một bản copy hay viết lại chính xác về điều đó trong sổ tay của bạn

Lên kế hoạch trước: Việc thu xếp cuộc phỏng vấn cũng nên tiến hành chu đáo Phải giới thiệu bản thân và mục đích viết bài một cách rõ ràng, cũng như lý do tại sao lại muốn phỏng vấn họ: “Tôi đang viết bài về tư nhân hóa liên quan đến nhiều công ty và tôi muốn biết kinh nghiệm của công ty ông?” Hãy hẹn chính xác giờ, địa điểm, ngày phỏng vấn, và nên gọi lại để xác nhận nếu hẹn quá xa

Có tác phong chuyên nghiệp: Nên đến đúng giờ và ăn mặc phù hợp

Có thể bắt đầu cuộc phỏng vấn bằng một cuộc trò chuyện nhẹ nhàng để người được phỏng vấn cảm thấy thoải, nhưng nhớ là rất ngắn gọn Trước hết cần nhắc lại mục đích của cuộc phỏng vấn: “Như đã nói qua điện thoại, tôi đang viết bài về ” Hãy ghi lại chính xác tên, chức danh, tên công ty ngay lúc bắt đầu cuộc phỏng vấn để khỏi quên, tốt nhất là xin danh thiếp và kiểm tra với người được phỏng vấn xem có thay đổi gì về chức danh, phòng ban họ đang làm và số điện thoại liên hệ hay không

Giữ đúng chủ đề của cuộc phỏng vấn: Cố gắng hỏi những câu hỏi đã chuẩn bị sẵn, nhưng cũng không nên là nô lệ của chúng Hãy nghe người được phỏng vấn nói, và đặt những câu hỏi tiếp theo dựa trên những gì mà người đó đang nói đến Đừng để người được phỏng vấn đi quá xa chủ đề hay lạc đề nhưng cũng nên nhã nhặn trong cách đưa họ quay lại với chủ đề chính

của cuộc phỏng vấn bằng cách nói “Vấn đề ông đang nêu khá thú vị nhưng chúng ta có thể quay trở lại vấn đề ”

Hãy để người được phỏng vấn nói: Đừng đưa ra ý kiến riêng và đừng hỏi những câu dài dòng Thậm chí khi kết thúc cuộc phỏng vấn cũng nên tránh đưa ra chủ kiến của phóng viên Nếu bị buộc phải nhận xét về một điều

gì đó, hãy nói với người được phỏng vấn là bạn thấy ý kiến của cả hai phía đều có giá trị Cần nhớ là luôn đưa ra câu hỏi một cách trung lập (“Một số người nói là tình hình tài chính của công ty A hết sức nguy ngập, ông/bà có đồng ý với ý kiến đó không?”)

Giải thích rõ ràng những nguyên tắc cơ bản: Khi người được phỏng vấn không muốn một số điều mà họ nói được trích dẫn vào bài viết, hãy giải thích một cách rõ ràng nhưng lịch sự về những nguyên tắc của tờ báo Tuyệt đối không đề cập đến việc sẽ không trích dẫn thông tin người được phỏng vấn cung cấp, trừ trường hợp người được phỏng vấn yêu cầu Thông thường, tất

cả các thông tin sẽ đều được trích dẫn trong bài báo

Ghi lại những quan sát riêng: Nhớ ghi lại những chi tiết như vẻ ngoài của văn phòng, người được phỏng vấn đang mặc đồ gì, thái độ khi đó ra sao, - nói tóm lại là bất cứ điều gì có thể làm sinh động thêm cho bài viết Hãy ghi lại, đừng bao giờ chỉ dựa vào trí nhớ của mình

Đừng tự lừa bản thân: Nếu không hiểu một điều gì đó, hãy đề nghị người được phỏng vấn giải thích rõ ràng Chớ làm ra vẻ biết nhiều hơn những điều mình thực sự biết, trừ khi nghĩ rằng đó là điều lẽ ra phải đọc và tìm hiểu trong lúc chuẩn bị nhưng bây giờ mới phát hiện biết mình là thiếu sót Nếu nghe không kịp điều gì đó, hãy đề nghị người được phỏng vấn nhắc lại

Kết thúc cuộc phỏng vấn: Hãy nói với người được phỏng vấn là bạn cần lướt qua các vấn đề đã hỏi xem có quên điều gì không Thậm chí hãy hỏi thẳng người được phỏng vấn: “Có điều gì đó mà ông/ bà muốn nói thêm mà

tôi chưa hỏi không?” và nếu có thể thì đề nghị: “Có ai đó khác mà tôi cần phải nói chuyện với không, hay có tài liệu gì mà tôi cần phải đọc để làm rõ, hiểu rõ những gì mà chúng ta đang nói không?” Hãy kiểm tra lại tất cả các

số liệu, con số, ngày giờ, hay địa điểm (các chi tiết nhỏ nhưng quan trọng) Cũng nên xin phép rằng có thể bạn sẽ phải gọi điện lại cho họ để hỏi thêm một vài điều1

Vậy, phỏng vấn trong một bài điều tra có điểm gì khác biệt so với những bài phỏng vấn thông thường? Đó là phóng vấn phục vụ điều tra nhiều khi là phỏng vấn kín, có đôi lúc nhân vật trực được phỏng vấn không muốn lộ diện hoặc nhiều khi, đó là cuộc hỏi chuyện mà người được hỏi không đồng ý cho ghi âm… Phỏng vấn trong một bài điều tra thường đề cập đến những vấn

đề còn đang tranh cãi, gây bức xúc một nhóm đối tượng nào đó nên cần sự khéo léo của người phỏng vấn Phỏng vấn trong một bài điều tra cần những câu hỏi đa dang, có thể trực diện vấn đề, có khi lại khéo léo gợi chuyện

1.2.5 Kỹ năng kỹ năng nhập vai

Về kỹ năng nhập vai của nhà báo, vấn đề này đã được bàn đến rất nhiều, đây là một kỹ năng hết sức quan trọng, và có thể mở rộng nghiên cứu ở những đề tài sâu hơn Trên thực tế, có rất nhiều nhà báo muốn tiến hành viết bài điều tra phải nhập vai, khi thì đóng xe ôm, lúc đóng giả là người lao động, phóng viên của Vietnamnet để viết về đường dây bảo kê ăn xin, ăn mày ở Hà Nội đã nhập vai thành trẻ bụi đường, lang thang cơ nhỡ để nhập vào đội quân

ăn xin tại bến xa Mỹ Đình

Có rất nhiều ý kiến bàn về kỹ năng nhập vai này, trong đó, người ta nói đến việc có đảm bảo an toàn, và có khách biệt gì với việc nhập vai của công an hình sự không? Nhưng dù ở ý kiến nào, cũng thấy rằng đây là kỹ năng “bậc cao” của nhà báo điều tra, không phải ai cũng là được

1

Bài đăng trên diễn đàn Nhà báo Việt Nam

Có nhiều ý kiến cho rằng: Cần phải xem nhập vai là một nghiệp vụ chứ không phải sự dối trá1

PGS-TS Trương Ngọc Nam- Giám đốc Học viện Báo chí và Tuyên truyền khẳng định: Báo chí điều tra là một hoạt động đòi hỏi kỹ năng tác nghiệp và trách nhiệm xã hội rất cao của nhà báo Hoạt động này luôn thu hút

sự chú ý công chúng bởi nó công bố những sự thật có ảnh hưởng quan trọng tới lợi ích của toàn xã hội Do đó, vai trò của báo chí điều tra và thực tiễn của hoạt động nghiệp vụ đặc thù cả ở Việt Nam và các quốc gia đặt ra cho chúng

ta nhiều vấn đề cần quan tâm để báo chí điều tra sự thật

Nhà báo Trần Lệ Thùy - Giám đốc Trung tâm Sáng kiến truyền thông

và Phát triển MDI cho biết: Nhập vai là một phần của một dạng báo chí, gọi là

“báo chí dấn thân” Theo chị, nghiệp vụ này cung cấp những bằng chứng tốt nhất về những việc làm sai trái Những kẻ phạm tội tự nói ra những lời buộc tội chính mình Báo chí trên thế giới, đặc biệt là báo chí Anh, nhập vai điều tra là một thủ pháp phổ biến

Phóng viên không thể kiểm chứng được sự việc diễn ra, không thể ôm máy ảnh hay máy ghi âm đứng trước mặt đối tượng nghi phạm để quay, không thể trình thẻ nhà báo để hỏi…vì vậy cần thiết phải nhập vai

Nhà báo Anh Thoa của báo Tuổi trẻ khẳng định: Trong hoạt động nghiệp vụ điều tra, để có sức sống cho bài viết, nhà báo phải hóa thân thành nhiều vai, không nhập vai khó lòng mà có những cảm xúc thật, bằng chứng thật Trên thế giới, nghiệp vụ điều tra bằng cách nhập vai, giả dạng, hay hóa thân vào nhân vật không phải là điều mới lạ Ở Việt Nam, việc quy định nhập vào của nhà báo còn mơ hồ Nhà báo được nhập vai đến đâu? Nhập những vai nào? Vai đó được làm gì? Phần lớn phóng viên vẫn chưa nắm được

1

Hội thảo khoa học quốc tế: Kinh nghiệm Việt Nam và Quốc tế về nghiệp vụ báo chí điều tra

Điều khó cho các nhà báo hiện nay là những quy định về việc nhập vai điều tra chưa rõ ràng Lằn ranh giữa đạo đức và pháp lý còn chưa được phân định và công việc nhập vai đôi khi còn bị coi là dối trá và phi đạo đức

Kỹ năng nhập vai cũng đòi hỏi vấn đề đạo đức nhà báo Nhà báo không nên lạm dụng “quyền lực thứ 4” để vì “lợi ích cá nhân” và phóng viên phải có sự đồng ý của tổng biên tập, toàn bộ quá trình hoạt động nhập vai điều tra của phóng viên phải được tòa soạn giám sát…và nếu có xảy ra sự cố, tòa soạn sẽ kịp thời ứng cứu Tòa soạn làm tốt nhiệm vụ “chống lưng” thì các nhà báo sẽ yên tâm tác nghiệp hơn

Nhà báo Đức Hiển cho rằng, sự thành công trong nhập vai điều tra ở tòa báo của anh, cho đến nay, gần như chưa xảy ra sự cố đáng tiếc nào vì hoạt động này được thực hiện theo đúng quy trình mà tòa soạn đã vạch ra và yêu cầu các phóng viên của mình tuân thủ, đó là: quy trình tác nghiệp được chuẩn bị kỹ, có đề cương, kế hoạch, được Ban biên tập đồng ý và quá trình tác nghiệp được hướng dẫn, dám sát, các tình huống xấu cũng được đặt ra và giải quyết

1.2.6 Kỹ năng xử lý tình huống đặc biệt

Tình huống đặc biệt là những tình huống phát sinh không mong muốn trong quá trình điều tra của phóng viên: Thiết bị ghi âm, ghi hình bị hỏng, bị phát hiện khi đang nhập vai, không được ghi âm hoặc mất băng ghi âm, người cần phỏng vấn từ chối trả lời phỏng vấn, nguồn tin giả… và với những tình huống đặc biệt phát sinh không mong muốn ấy, nhà báo điều tra lại cần các

kỹ năng ứng xử đặc biệt Các kỹ năng này, có thể trong đào tạo báo chí chưa được nhắc tới, nhưng nhà báo nào cũng có thể gặp ít nhất một lần trong quá trình tác nghiệp Vì vậy, cần những kỹ năng thuần thục để ứng xử với tình huống ngoài dự định Vừa để bài báo vẫn xuất bản được, vừa đảm bảo bằng

chứng, chứng cứ để bảo vệ bản thân nhà báo Ở đây, chúng tôi phân ra hai nhóm tình huống đặc biệt:

Tình huống chủ quan, do nguyên nhân từ chính nhà báo như: Thiết bị

kỹ thuật hỏng, sơ xuất làm mất chứng cứ và tình huống khách quan là do chủ thể khác tác động nên nhà báo như: Cung cấp tin sai, từ chối phát ngôn, đưa chứng cứ giả…

Với nhóm tình huống thứ nhất, cách khắc phục tốt nhất vẫn là ở bản thân nhà báo, phải trang bị đầy đủ những thiết bị kỹ thuật cần cho điều tra tác nghiệp Nhà báo Đỗ Doãn Hoàng – cây viết phóng sự điều tra tiêu biểu, báo Lao động cho rằng: Theo cá nhân tôi, nhất thiết người làm báo phải có đầy đủ thiết bị tương đối hiện đại để vượt qua được những cản trở không đáng có Ví

dụ như một cái máy ghi âm là không an toàn, ví dụ như một cái máy ảnh không xịn là không an toàn, máy ảnh không có một chút têlê để có thể chụp ảnh lén là chưa đạt yêu cầu Nói như thế rất khó, bởi vì nó còn phụ thuộc và vấn đề tài chính của mỗi người Nhưng rõ ràng, tôi muốn nhấn mạnh đến yếu

tố không để xảy ra sơ xuất Ví dụ, nếu đi ghi âm một cuộc phỏng vấn gay cấn, nếu máy hết pin, hoặc rối băng, hoặc bấm nhầm nút thì rõ ràng tự khắc anh sẽ mất hứng làm vụ đó Và, khi anh quay lại phỏng vấn người ta lần thứ hai vẫn với ngần ấy câu hỏi là điều tối kỵ trong làm báo

Điều nữa, sự chuẩn bị kỹ càng về phim ảnh, pin, sạc điện, máy móc hoàn hảo như một chiến binh ra trận Trong các cuộc đi rừng cả chục ngày không nhìn thấy hàng quán hay ánh sáng văn minh, tôi nghĩ thiếu một cái quần lót cũng là cực hình, máy ảnh hết pincũng đồng nghĩa với việc chuyến đi

đã thất bại Thậm chí chụp xong cuộn phim nào, ghi xong cuốn sổ tay nào, anh phải cho vào túi ni lông chằng buộc kỹ càng ngay, phải đối xử với nó với

tư cách một vật bất kỳ lúc nào nó cũng bị rơi xuống chậu nước rửa mặt, hoặc

bị một chén rượu đổ vào Sổ tay và máy móc là hai báu vật của bạn trong

chuyến đi đó, phải bó chặt và ném nó xuống suối cũng không sao, đó mới là cách tôn trọng các vùng đất, con người mình đã đi qua của nhà báo

Còn với những tình huống khách quan, nhà báo cũng cần phải có kỹ năng ứng xử nhanh nhạy và phù hợp với từng hoàn cảnh Theo thống kê của Hội Nhà báo Việt Nam, trong khoảng 5 năm trở lại đây có khoảng 50 vụ tấn công nhà báo Chỉ tính riêng 6 tháng đầu năm 2016, có khoảng 4 vụ hành hung, đe dọa, lăng mạ phóng viên được các cơ quan báo chí đưa tin Đáng ngại hơn, các vụ cản trở, hành hung vẫn xảy ra khi đương sự biết rõ người bị tấn công là nhà báo, phóng viên đang tác nghiệp

Các vụ việc trên cho thấy, tình trạng cản trở, hành hung nhà báo, phóng viên tác nghiệp hiện nay diễn biến hết sức phức tạp và ngày càng nghiêm trọng hơn Đặc biệt tình trạng này thường xuất hiện khi nhà báo tác nghiệp chống tiêu cực Những kẻ liên quan sẵn sàng bất chấp kể cả tính mạng của nhà báo cho tới pháp luật để thực hiện bằng được hành vi che đậy, bưng bít các hoạt động tiêu cực của mình Điều đáng nói, các vụ tấn công vẫn không ngừng gia tăng ngay cả khi Luật Báo chí 2016 và Luật Tiếp cận thông tin (2016) đã được Quốc hội thông qua1

Nhà báo Nguyễn Khuê, báo Pháp luật và Xã hội cho biết: Năm 2013, tôi được giao nhiệm vụ viết bài phản ánh về tình trạng xuất hiện những tụ điểm tẩm quất trá hình trên đường Nguyễn Xiển Thâm nhập vào một tụ điểm tẩm quất thư giãn thuộc địa bàn phường Đại Kim, quận Hoàng Mai Sau khoảng 10 phút tác nghiệp quay ra, một số nhân viên bảo kê của quán phát hiện tôi vào để tác nghiệp nên đã gọi “đồng bọn” quây vòng trong vòng ngoài

để uy hiếp và yêu cầu xóa toàn bộ dữ liệu trong máy, không thì… ăn viên gạch.Thời gian tôi bị các đối tượng giằng co khá lâu, khi ra xe mới phát hiện

xe bị cạy kính và bị lấy đi một số tài sản như máy ảnh, kính mắt, điện thoại,

1

Bài đăng trên Tạp chí người làm báo tháng 6/2016

máy quay… tổng giá trị gần 40 triệu đồng Vụ việc nhanh chóng được trình báo CA phường Đại Kim, sau đó CA phường Đại Kim cho biết, đã báo cáo

CA quận Hoàng Mai để điều tra xử lý Thế nhưng, dường như các lực lượng này vẫn bất lực với đám đạo chích và hoạt động trá hình của quán tẩm quất nói trên.Mới đây, dịp tháng 5-2014, tôi và đồng nghiệp đi tác nghiệp làm phóng sự về tình hình buôn lậu tại vùng biên Móng Cái, tỉnh Quảng Ninh Qua tìm hiểu, chúng tôi được biết hoạt động vận chuyển hàng lậu của các đối tượng thường được qua các lối mòn, mà ở đó thường xuyên có lực lượng Biên phòng làm nhiệm vụ tuần tra kiểm soát Quá trình thâm nhập các lối mòn, chúng tôi đã phải “phục kích” đến 2 ngày đêm, ngụy trang bằng nhiều hình thức để có thể tiến sát khu vực biên giới, đến tận chòi gác của lực lượng Biên phòng.Vì lạ mặt nên mỗi bước chân của chúng tôi thường xuyên có những đối tượng bảo kê, côn đồ đi theo, ngăn cản và dọa dẫm… Trước chúng tôi, từng

có đồng nghiệp của báo bạn đến tác nghiệp ở khu vực vùng biên này, nhưng không thể qua được hàng rào của nhóm bảo kê để làm nhiệm vụ

Trong những tình huống đặc biệt này, trước tiên phải hết sức bình tĩnh, không nóng vội Tìm cách liên lạc về tòa soạn nếu cần trợ giúp Luật sư Nguyễn Thế Truyền (Công ty Luật Hợp danh Thiên Thanh) cho rằng: Khi nhà báo tác nghiệp bị hành hung, cản trở thì cần cố gắng làm sao để chính quyền, công an nơi đó xử lý trực tiếp, có nhà báo và đối tượng hành hung Ngay sau

đó, cần phải có biên bản của vụ việc Ví dụ: Anh A, chị B tại xã, thôn này đã

có hành vi gây rối, cản trở, hành hung nhà báo… Nhà báo phải yêu cầu công

an địa phương lập 2 biên bản và bản thân giữ lại 1 biên bản.Theo ông Truyền, những việc làm nói trên nhằm tạo sự kiện pháp lý Bởi vì nếu như sự việc qua

đi và sau đó nhà báo mới quay lại thì mọi chuyện sẽ bị quên lãng.Sau khi có biên bản vụ việc của cơ quan công an, nếu bị hành hung, nhà báo cần đưa đến

ngay bệnh viện để giám định thương tật Biên bản giám định thương tật và vụ việc là chứng cứ pháp lý quan trọng để xử lý sau này

“Nếu không có sự kiện, chứng cứ pháp lý thì sự việc sẽ rất nhanh bị quên lãng và khó khăn cho khi xử lý sau này Biên bản có thể do người dân làm chứng ký, nếu mời được chính quyền xã, huyện lập biên bản thì tốt nhất Bạn cần chính quyền cần xác nhận là có vụ việc như thế, bạn bị thiệt hại thế này, bị đánh đập thế kia ”1

Ngay cả những người làm báo lâu năm cũng thiếu những kỹ năng ứng

xử với những tình huống đặc biệt phát sinh trong quá trình điều tra Vì vậy, nhà báo phải nhìn vào những sự việc cụ thể để học hỏi kinh nghiệm Cũng như có chuẩn bị đầy đủ cho bản thân khi tiến hành viết một bài điều tra

1.2.7 Kỹ năng thể hiện tác phẩm

Khi đã thu thập đủ những tư liệu cần thiết cho bài viết, sẽ đến công đoạn thể hiện tác phẩm Và công việc này, cần kỹ năng chuyên môn cao của người viết

Theo nhà PGS.TS Đức Dũng thì tác phẩm điều tra phải có cấu trúc chặt chẽ, logic Trên cơ sở những luận cứ với những bằng chứng xác thực, người viết phải có kỹ năng chỉ ra cốt lõi, bản chất của sự vật và hiện tượng

Và tác phẩm điều tra phải được thể hiện qua bằng chứng, luận chứng, luận cứ

Bằng chứng:Trong một bài điều tra phải có một hệ thống các bằng chứng Những bằng chứng này là chất liệu để hình thành nên những luận

cứ Bằng chứng càng tiêu biểu thì độ tiêu biểu của các luận cứ càng cao Bằng chứng trong tác phẩm báo chí nói chung và trong tác phẩm điều tra nói riêng

có thể là các bức ảnh, các con số, chi tiết, câu nói, văn bản… hoặc cũng có thể

là kết quả của sự quan sát, phỏng vấn của tác giả Những bằng chứng này có khi được trích trích từ các văn bản dài hàng trăm chữ; cũng có khi chỉ là một

1

Bài đăng trên Báo Giao thông Online 13/6/2016

con số Có lúc các bằng chứng đứng độc lập thành hẳn một đoạn, cũng có lúc

nó nằm lẫn vào trong các đoạn khác

Việc tổ chức, sắp xếp các bằng chứng này được thực hiện một cách linh hoạt, logic chứ không rập khuôn, máy móc nhằm mục đích tạo nên một

hệ thống luận cứ chặt chẽ, khoa học, giúp công chúng dễ dàng tiếp thu

Trong luận cứ của tác phẩm điều tra, có thể chứa đựng các dạng bằng chứng khác nhau Những bằng chứng đó phải được đặt trong một quá trình phân tích, lập luận logic Nói cách khác, sự chặt chẽ, lôgic của một bài điều tra bao giờ cũng dựa trên cơ sở của những luận cứ xác đáng và có sức thuyết phục Các luận cứ phải đem lại một kết luận nào đó và lý lẽ tốt nhất vẫn là lý

lẽ toát ra từ hệ thống luận cứ với những bằng chứng tin cậy của nó

- Luận cứ trong tác phẩm điều tra có thể có nhiều dạng: luận cứ chính, luận cứ phụ, luận cứ bắc cầu, luận cứ then chốt…

+ Luận cứ chính: chứa đựng những chi tiết, số liệu quan trọng nhất

Nó là chỗ dựa chủ yếu để phát triển những lập luận và đi đến kết luận Đây chính là thành phần cơ bản làm nên nội dung tác phẩm

+ Luận cứ phụ: là những bằng chứng có vai trò bổ sung cho luận cứ chính, làm sáng rõ thêm nội dung của luận điểm cần chứng minh Đồng thời cũng tạo nên sự phong phú cho nội dung và kết luận

+ Luận cứ bắc cầu: tạo ra mối liên hệ cần thiết giữa các luận cứ trong tác phẩm Ngoài ra, nó giúp bổ sung cho các luận cứ trên, tạo nên sự phong phú về nội dung nhưng vẫn đảm bảo tính nhất quán, hoàn chỉnh của tác phẩm điều tra

+ Luận cứ then chốt: yếu tố có vai trò quan trọng mang ý nghĩa quyết định trong hệ thống luận cứ Luận cứ then chốt giúp các luận cứ khác trong bài gắn kết, nhất quán và nâng lên tầm biểu hiện mới Cũng chính luận cứ này

có vai trò cốt lõi tạo tiền đề để đạt được câu trả lời quan trọng nhất của một