Chương 2: THỰC TRẠNG VẤN ĐỀ QUẢN LÝ NGUỒN TIN CỦA BÁO PHÁP LUẬT VIỆT NAM, BẢO VỆ PHÁP LUẬT, PHÁP LUẬT VÀ XÃ HỘI
2.3. Đánh giá kết quả quản lý nguồn tin của báo Pháp luật Việt Nam, Bảo vệ pháp luật, Pháp luật và Xã hội
2.3.1. Những kết quả đạt được
Rõ ràng, tổ chức và quản lý nguồn tin chính là hoạt động sống của cả tòa soạn báo chí. Thông tin thông suốt liền mạch, đa dạng, duy trì hàng ngày đều đặn chính là hiệu quả của việc tổ chức quản lý nguồn tin trong tòa soạn.
Việc tổ chức quản lý nguồn tin nếu nhìn qua nhóm các đối tượng khảo sát có những ưu điểm nổi bật như sau:
* Nguồn tin của báo chí đa dạng và đáp ứng tính thời sự tốt.
Thông tin trên báo chí phong phú, đa dạng, nhiều chiều, đúng định hướng, chư đủ, thông tin còn phải đáp ứng yêu cầu nhanh chóng, kịp thời và phải phản ánh đúng, chính xác, khách quan.
Muốn làm được điều đó, nguồn tin của báo chí phải đa dạng, phải kịp thời và các nguồn tin đó cũng phải đáp ứng yêu cầu thời sự. Nhìn vào khảo sát và cơ cấu nguồn tin, thấy rằng đa phần nguồn tin của báo chí hiện nay là tin sự kiện - có tính thời sự rất cao. Không những thế, việc khai thác có hiệu quả nguồn tin của các báo khác, cũng như đa dạng các nguồn tin, mở rộng mạng lưới nguồn tin làm cho thông tin trên báo chí linh hoạt nhiều chiều và đầy đủ hơn.
Thực tế là ba tờ báo được khảo sát thuộc khối ngành báo chí Tư pháp, nhưng thông tin tương đối linh hoạt, các vấn đề pháp luật không trùng lắp, phân tích nhiều chiều, nhiều hướng là do sự phong phú của nguồn tin. Bên cạnh đó, các thông tin xã hội đời sống khác liên quan cũng tương đối toàn diện, dù không đặt “trọng số” cao như tin Pháp luật, Tư pháp nhưng cũng góp phần làm cho các ấn phẩm báo chí đến tay độc giả nhiều chiều và thông tin đa dạng hơn.
* Có nguồn tin riêng để phát triển những đề tài khó.
Phát hiện đề tài đóng vai trò quan trong bước đầu đối với việc có một bài hay hoặc không. Nhà báo có thể vận dụng nhiều kỹ năng để phát hiện đề tài, đôi khi đề tài hay không do nhà báo phát hiện mà được cung cấp từ những nguồn khác: Báo cáo, thông cáo báo chí, phản ánh từ đơn thư bạn đọc, nguồn tin mật báo từ nhân dân.
Khi có nguồn tin rồi, nhà báo phát triển đề tài rồi xử lý đề tài đó để hình thành một tác phầm điều tra hoàn chỉnh.
Có những nguồn tin riêng thực sự rất đắt giá, đề tài thực hiện khó, như thâm nhập đường dây buôn bán người trên báo Phapluatxahoi.vn. Đề tài này bắt buồn từ phản ánh của bạn đọc thông qua đường dây nóng của báo. Khi có thông tin, phóng viên phải xác định lại ngay thông tin (một thao tác xử lý) để quyết định có tìm hiểu, tiến hành phát triển nguồn tin hay không?
Trường hợp thông tin nguồn tốt, phát triển thành bài hay, rõ ràng, các báo đều phát triển các loạt bài dài kỳ, ít nhất là 3 kỳ để làm rõ hơn vấn đề,
tăng cường phát triển nguồn tin để có những bài báo sâu sắc, đa chiều, đa diện hơn đến tay độc giả.
Để viết bài báo dài kỳ, nguồn thông tin, tư liệu phải dày dặn, bằng chứng phải đầy đủ, cũng như ngôn ngữ của người viết phải hết sức linh hoạt.
Nhà báo Vũ Mạnh Hà - Phó Tổng biên tập Báo Bảo vệ pháp luật (Viện Kiểm sát tối cao) cho biết: “Tòa soạn nào cũng có nguyên tắc, quy định chung về việc bảo mật nguồn tin, nhất là thông tin độc quyền. Phóng viên Báo Bảo vệ pháp luật không được phép chia sẻ thông tin độc quyền cho báo khác trừ trường hợp được sự đồng ý của Tổng biên tập. Người nào vi phạm sẽ bị xử lý nghiêm, nhẹ thì cảnh cáo, hạ thi đua, nặng sẽ kỷ luật, sa thải theo quy định. Hiện nay, tình trạng vi phạm bản quyền hết sức phức tạp đặc biệt trên báo mạng nên với báo Bảo vệ pháp luật, tất cả các tin bài độc quyền nếu có ảnh đều đóng dấu, tránh sự sao chép tùy tiện” [Phỏng vấn sâu 2].
* Tạo được sự tương tác với các nguồn tin từ bạn đọc.
Đặc điểm thế mạnh của báo chí hiện đại chính là tạo được sự tương tác lớn đối với độc giả. Tạo tương tác không những tạo nên hiệu quả truyền thông mà còn tăng được trao đổi thông tin, tạo ra các nguồn tin thường xuyên cho báo chí.
Đó là sự tương tác hai chiều giữa công chúng và tòa soạn: người đọc đưa lên mạng những ý kiến, đóng góp của mình. Ngược lại phía tòa soạn nắm bắt tâm tư, nguyện vọng, thị hiếu của độc giả để có những điều chỉnh thích hợp. Và người đọc hoàn toàn có thể trở thành nguồn cung cấp thông tin cho báo chí.
Hiện nay ba tờ báo khảo sát đều có Ban bạn đọc, Hộp thư bạn đọc – cộng tác viên, để tòa soạn tiếp nhận thông tin từ độc giả. Phân loại các nguồn tin bạn đọc cung cấp để phát triển thông tin.
Các cơ quan báo chí hiện nay đều tổ chức hoạt động tòa soạn theo hướng hội tụ, sản xuất đa loại hình báo chí. Một tòa soạn ít nhất xuất bản hai
loại hình, đó là báo in và báo mạng điện tử. Nghĩa là công chúng, độc giả cũng vì thế mà nhiều hơn, tương tác ở nhiều loại hình hơn. Nguồn tin cũng vì thế mà phong phú hơn.
* Khai thác có hiệu quả các nguồn tin từ mạng xã hội
Với công nghệ Web 2.0 đang xuất hiện khắp nơi trên thế giới và tác động lớn đến thói quen duyệt Web của người sử dụng. Web 2.0 còn được gọi là mạng xã hội hay tờ báo công dân. Web 2.0 cho phép mọi người có thể đưa lên mạng bất cứ thông tin gì. Với số lượng người tham gia rất lớn, đến một mức độ nào đó qua sang lọc thông tin càng trở nên vô cùng giá trị.
Nhà báo có thể tạo ra nhiều kênh tương tác, và nhiều kênh thông tin từ mạng xã hội. Tương tác giữa mạng xã hội và báo chí là điều tất yếu xảy ra.
Vấn đề là phải làm như thế nào để tận dụng được ưu thế về tính tương tác ấy cũng như hạn chế những mặt tiêu cực của mạng xã hội, để góp phần đưa mạng xã hội phát triển nguồn tin đúng hướng, và báo chí cũng tận dụng được điểm mạnh để nâng cao hiệu quả tuyên truyền.
Mạng xã hội là nơi tương tác giữa báo chí và công chúng. Nhiều vấn đề, sự kiện được xã hội quan tâm, được bàn luận sôi nổi trên các trang mạng xã hội chính là dư luận xã hội mà báo chí quan tâm và muốn nắm bắt. Triển khai những đề tài, ý tưởng, giải đáp được những bức xúc, nhu cầu thông tin này một cách nhanh chóng, chính là hiệu quả mà báo chí có thể mang lại. Sự nhanh nhạy của cơ quan báo chí và người làm báo, trả lời được những thắc mắc và cung cấp trúng, đúng nhu cầu thông tin của công chúng chính là “gãi”
đúng “chỗ ngứa” của công chúng.
Thông thường, các thành viên sau khi tham gia trên mạng xã hội trong một sự kiện, một vấn đề “nóng” nào đó thường muốn tìm kiếm thông tin từ báo chí, nơi mà họ cho là “chính thống” để giải đáp thêm, thông tin thêm về những sự kiện mới chỉ ở dạng lan truyền trên mạng như “lời đồn”. Tờ báo nào nhanh nhạy đáp ứng được sự tìm kiếm này sẽ có khả năng “hút” độc giả một cách mạnh mẽ và rộng lớn.
Tuy nhiên, tương tác không có nghĩa mọi nguồn tin trên mạng xã hội đều đúng, đều có giá trị để trở thành thông tin báo chí. Nhà báo phải có kỹ năng phân biệt, nhận dạng nguồn tin từ mạng xã hội.
Một là, cần được đánh giá và phân loại nguồn tin chặt chẽ. Các nội dung kích động chống phá Đảng và Nhà nước cần phải được ngăn chặn trước khi xuất hiện trên báo điện tử. Quán triệt nguyên tắc quản trị: không chia sẻ các nội dung chính trị lên Fanpage, lập danh sách các cụm từ nhạy cảm, trái với thuần phong mỹ tục đưa vào bộ lọc và liên tục cập nhật danh sách theo thời gian; khóa các tài khoản có bình luận sai trái…
Hai là, coi việc quản lý và định hướng hoạt động tương tác là một hoạt động nghiệp vụ quan trọng đối với một cơ quan báo điện tử, đầu tư về nhân sự, hạ tầng và ứng dụng công nghệ thông tin, máy móc trang thiết bị cần thiết để tổ chức hoạt động này tốt nhất có thể. Mỗi tờ báo cần có bộ phận chuyên trách riêng, có kinh nghiệm để quản lý và định hướng hoạt động tương tác của báo mình, tiếp thu nguồn tin từ mạng xã hội và độc giả mạng xã hội.
2.3.2. Những tồn tại, hạn chế
Tuy nhiên, bên cạnh những ưu điểm, việc tổ chức quản lý nguồn tin trên báo chí hiện nay cũng có những hạn chế nhất định.
* Nguồn tin thiếu tính trung thực, thiếu kiểm định
Chủ tịch Hồ Chí Minh thường căn dặn các nhà báo phải luôn trung thực, coi đó là một trong những tiêu chuẩn đạo đức số một của người làm báo cách mạng. Với báo chí chân thật, khách quan là sức mạnh, bản sắc, đồng thời là lý do tồn tại.
Người cho rằng, báo chí muốn thuyết phục được công chúng, thì bản thân phải mang tính trung thực cao: “Viết phải thiết thực, nói có sách, mách có chứng, tức là nói việc ấy ở đâu, thế nào, ngày nào, nó sinh ra thế nào, phát triển thế nào, kết quả thế nào” [1, 152]
Để đạt được độ chân thực, chính xác như thế thì báo chí bắt buộc phải có tính thẩm định. Tuy nhiên, tình trạng đưa tin chưa kịp thẩm định lại nguồn tin vẫn hay xảy ra, có đối với ba tờ báo thuộc đối tượng khảo sát.
Năm 2014, Phapluaxahoi.vn từng phản ánh bài ảnh “Con cầm kéo đánh mẹ giữa phố, dân không ai dám ngăn”. Tin đó được lấy lại từ nguồn tin trên Zing.vn. Nhưng bài viết này tại Zing.Vn lại có tác giả là dân ảnh chuyên nghiệp, ít va chạm trong việc điều tra. Người duyệt bài thời điểm đó cũng là Trưởng ban Xã hội nhưng cũng thiếu những kinh nghiệm thực tế. Điều đó dẫn đến sai sót nghiêm trọng khi bản tin lên trang.
Ngay sau khi bài lên trang, nhiều độc giả phản ánh hung thủ cầm dao không phải là con của nạn nhân mà chỉ là người giúp việc. Tác giả bài viết giải thích lúc đó chủ kịp chụp ảnh và hỏi một số người đi đường mà không tìm hiểu kỹ vụ việc từ cơ quan chức năng hoặc nhân vật chính dẫn đến lỗi nghiêm trọng trên. Bài ảnh đó sau 5 tiếng lên trang mới được điều chỉnh đúng bản chất sự việc.
Thông thường, không phải hầu hết các phóng viên đều tiếp xúc trực tiếp với nguồn tin. Có những sự việc bất ngờ xảy ra, họ biết tin thông qua hệ thống cộng tác viên, qua lực lượng chức năng, thậm chí qua người dân. Có nhiều nhà báo liên kết với nhau và họ chia sẻ thông tin cho nhau. Nhiệm vụ của người làm báo lúc này là phải tìm nguồn để thẩm định thông tin ấy. Tuy nhiên, trên thực tế, vì yêu cầu của tốc độ thông tin, nhiều phóng viên, biên tập viên đã bỏ qua khâu quan trọng này.
Các nhà báo chuyên nghiệp khi tiếp cận nguồn tin phải thu thập thông tin, quan sát, phỏng vấn, nghiên cứu tư liệu. Ngoài ra, các nhà báo còn có thể sử dụng các phương pháp khác để thu thập thông tin, dữ liệu làm báo như:
điều tra xã hội học, thảo luận nhóm, lập diễn đàn trao đổi thông tin…để xác định tính đúng đắn của nguồn tin đó.
Tuy nhiên, sự việc các trang báo trong đó có Báo Pháp luật Việt Nam đồng loạt đăng lại thông tin từ Facebook như hệ thống siêu thị bán hàng Con Cưng mà chưa kiểm chứng nguồn tin đã khiến cho cơ quan báo này có lúc bị cơ quan quản lý báo chí nhắc nhở về việc dẫn nguồn không chính xác.
Theo nhà báo Phương Hoa (Báo Pháp luật và Xã hội), tất cả đều có lý do của nó. Thứ nhất, lý do chủ quan của người viết: họ quá tin tưởng vào nguồn tin cung cấp. Ví dụ: nguồn tin ở đây có thể từ cá nhân một người thuộc cơ quan nhà nước (công an…). Một điều tra viên xác nhận: cơ quan công an đang tiến hành điều tra vụ việc X ở xã Y… Vậy là phóng viên coi như đó là thông tin chính thống, không kiểm tra chéo với một cơ quan khác hay có được quyết định điều tra vụ việc của cơ quan công an đó.
Thứ hai, cạnh tranh tốc độ đưa tin khiến các báo có cuộc chạy đua, chưa có thời gian kiểm chứng nhưng vẫn cố gắng đưa tin ban đầu. Thậm chí, có những vụ việc thông tin đưa lên chỉ có 1 - 2 dòng mang tính chất thông báo: có sự việc đang diễn ra/vừa nhận được… mà chưa có diễn biến hay ít nhất một chi tiết nhỏ của vụ việc…
Trên báo chí của chúng ta hiện nay đã và đang xuất hiện những bài viết mang tính chủ quan, võ đoán dẫn đến sai sự thật, đó là thể hiện sự non yếu của nhà báo trong việc thẩm định nguồn tin, thiếu kỹ năng sử dụng phương pháp quan sát thu thập thông tin, dữ liệu sáng tạo tác phẩm báo chí. Các nhà báo mắc lỗi này thường mới chỉ quan sát bằng cảm tính chứ chưa quan sát bằng lý tính. Khi phát hiện, tiếp cận các nguồn tin nhà báo đã chưa tìm hiểu kỹ lưỡng bản chất của các sự kiện, vấn đề, do đó chưa có được những chi tiết, dữ kiện phù hợp thể hiện trong tác phẩm báo chí.
Phóng viên thường thiếu sự thẩm định nguồn tin. Bởi nguồn tin của báo chí bây giờ rất đa dạng cho nên nếu không thẩm định lại thông tin rất dễ dẫn đến việc thông tin sai. Trước các nguồn thông tin chính thống từ các văn bản có tính pháp quy, nhiều trường hợp do không “cân nhắc” về việc các con số trong văn bản ấy có sai hay không mà nhà báo viết sai. Nhiều trường hợp do văn bản viết sai mà báo chí vì không có sự cân nhắc đã “bê nguyên văn bản”
dẫn đến sai. Đối với những trường hợp dẫn lời phỏng vấn không đúng đối tượng có thể giải thích bằng nhiều nguyên nhân: Thiếu cẩn trọng trong ghi chép, phỏng vấn.
* Vi phạm về việc bảo vệ những nguồn tin cá nhân
Là cơ quan báo chí chuyên trách về pháp luật nhưng khi duyệt tin bài lên trang, cấp quản lý của báo Pháp luật Việt Nam điện tử cũng có lỗi chung là cung cấp nguồn tin cá nhân, ảnh hưởng đến đời tư cá nhân của khách thể thông tin.
Vì dụ, liên quan đến vụ Nữ sinh lớp 7 bị giết trong bồn tắm ở Sài Gòn, mặc dù Báo Pháp luật Việt Nam đã cố tình đổi tên nạn nhân nhưng khi bài lên trang vẫn cho duyệt kèm theo bức ảnh của ngôi nhà của nữ sinh xấu số. Điều này dẫn đến những người còn sống trong ngôi nhà cảm thấy đau xót hơn.
Với sự phát triển không ngừng của công nghệ internet, nhiều tờ báo đã lợi dụng sức mạnh của để bới móc và phanh phui đời tư của người khác một cách bất hợp pháp, đặc biệt là đời tư của những người nổi tiếng nhằm tạo scandal cũng như thu hút sự chú của các độc giả. Để xử lý vụ việc báo chí xâm phạm bí mật đời tư, pháp luật có thể áp dụng các quy định của Luật Giao dịch điện tử, Luật Dân sự, Luật Báo chí, Luật An ninh mạng… Qua đó, người bị xâm phạm bí mật đời tư có thể yêu cầu phía nhà báo xin lỗi, cải chính và bồi thường thiệt hại. Nếu yêu cầu không được chấp nhận, người bị xâm phạm bí mật đời tư có thể khiếu nại hoặc khởi kiện đến các cơ quan chức năng có thẩm quyền. Tùy theo mức độ nghiêm trọng của việc xâm phạm bí mật đời tư, pháp luật sẽ áp dụng các mức phạt khác nhau.
* Vi phạm bản quyền nguồn tin trên báo chí.
Dễ nhận thấy là mặc dù một cơ quan báo chí nào đó khẳng định bài viết này là tin độc quyền nhưng chỉ vài hôm sau thông tin “độc quyền” đã nhan nhản các trang báo khác. Nguồn tin riêng bị “phổ biến” và không còn cái gọi là khái niệm “tin độc quyền” nữa.
Theo khảo sát của tác giả luận văn, hiện nay việc vi phạm bản quyền trên báo chí hết sức phức tạp. Việc này gần như không có cách khắc phục khi các chế tài liên quan chưa theo kịp tốc độ phát triển của báo chí hiện nay.