Chương 2: THỰC TRẠNG VẤN ĐỀ QUẢN LÝ NGUỒN TIN CỦA BÁO PHÁP LUẬT VIỆT NAM, BẢO VỆ PHÁP LUẬT, PHÁP LUẬT VÀ XÃ HỘI
2.1. Tổng quan về báo Pháp luật Việt Nam, Bảo vệ pháp luật, Pháp luật và Xã hội
2.1.1. Sơ lược lịch sử phát triển
* Báo Pháp luật Việt Nam
Là cơ quan ngôn luận của Bộ Tư pháp, thực hiện chức năng thông tin về các hoạt động của Bộ Tư pháp, ngành Tư pháp và các vấn đề chính trị, kinh tế, văn hoá xã hội trong nước và quốc tế; tuyên truyền, phổ biến chủ trương, đường lối, chính sách, pháp luật của Đảng, Nhà nước, hoạt động xây dựng, thi hành pháp luật và công tác tư pháp phục vụ yêu cầu quản lý của Bộ Tư pháp, đáp ứng nhu cầu của xã hội về thông tin, nghiên cứu, tìm hiểu pháp luật và hoạt động của Bộ, ngành Tư pháp, góp phần nâng cao hiệu quả của công tác quản lý nhà nước bằng pháp luật, phát huy dân chủ, xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam.
Báo chịu sự quản lý, chỉ đạo trực tiếp của Bộ Tư pháp và sự quản lý nhà nước về báo chí của Bộ Thông tin và Truyền thông; định hướng hoạt động của Ban Tuyên giáo Trung ương.
Các bộ phận trực thuộc Báo gồm: Ban Thư ký toà soạn; Ban Thời sự chính trị; Ban Kinh tế; Ban Nội chính; Ban Văn hóa - Xã hội; Ban Bạn đọc;
Ban Doanh nhân và Pháp luật; Ban Báo Pháp luật điện tử; Ban Chuyên đề báo in; Ban Chuyên đề báo điện tử; Ban Trị sự; Phòng Kế hoạch - Tài chính.
Hiện nay Báo xuất bản nhật báo và 3 ấn phẩm phụ khác ra hàng ngày; 1 chuyên đề Doanh nhân pháp luật 2 số/tháng; 1 chuyên đề Family 1 số/tháng; 1 chuyên đề pháp luật 1 số/tháng; Báo mạng điện tử với 5 ấn phẩm online,
trong đó có 1 tờ báo, 1 tivi và 3 chuyên trang. Báo có 9 cơ quan, văn phòng đại diện khắp cả nước.
* Báo Bảo vệ pháp luật
Báo Bảo vệ pháp luật là cơ quan của Viện Kiểm sát nhân dân tối cao (VKSNDTC). Ngày 01/11/2002, Bộ Văn hoá và Thông tin (nay là Bộ Thông tin và Truyền thông) cấp Giấy phép hoạt động báo chí số 484/GP - BVHTT cho báo Bảo vệ pháp luật, với tôn chỉ, mục đích: “Tuyên truyền chủ trương, đường lối, chính sách của Đảng và pháp luật của Nhà nước; Tuyên truyền về hoạt động tư pháp và kiểm sát hoạt động tư pháp của VKSND trong công tác đấu tranh phòng chống vi phạm pháp luật và tội phạm; Phát hiện, biểu dương nhân tố mới, điển hình tiên tiến; Đấu tranh chống các biểu hiện tiêu cực trong xã hội; giới thiệu những kinh nghiệm xây dựng và thi hành pháp luật của các nước; Hướng dẫn áp dụng pháp luật”.
Báo Bảo vệ pháp luật phát hành toàn quốc với ấn phẩm chính 12 trang, phát hành 01 kỳ/tuần; ấn phẩm phụ chuyên đề cuối tháng 32 trang, phát hành tháng.
Năm 2012, đánh dấu một bước ngoạt mới của báo Bảo vệ pháp luật với sự ra mắt chính thức của Bảo vệ pháp luật điện tử, đưa báo Bảo vệ pháp luật
“hòa mạng” cùng làng báo chí cả nước trong thời đại công nghệ thông tin đang bùng nổ.
Qua 15 năm thành lập, báo Bảo vệ pháp luật đã xuất bản 1.511 số tuần báo, trong đó có các số báo đặc biệt kỷ niệm các ngày lễ lớn của đất nước;
465 số báo cuối tuần, 180 số chuyên đề cuối tháng, Bảo vệ pháp luật điện tử với hàng nghìn lượt truy cập mỗi ngày.
Với chức năng, nhiệm vụ thông tin tuyên truyền về hoạt động của ngành KSND, báo Bảo vệ pháp luật đã phát huy tốt vai trò của báo chí trong công tác thông tin tuyên truyền. Các ấn phẩm luôn bám sát định hướng tuyên truyền của Đảng, Nhà nước, chấp hành nghiêm các quy định trong hoạt động báo chí, giữ vững tôn chỉ mục đích.
* Báo Pháp luật và Xã hội
Báo Pháp luật và Xã hội là cơ quan của Sở Tư pháp Thành phố Hà Nội.
Báo có tiền thân là tờ Pháp luật và Đời sống nhưng vì một vài lý do, tờ báo này bị đình bản.
Ngày 20/7/2006 tờ báo xuất hiện trở lại với tên mới “Pháp luật & Xã hội” đồng thời có diện mạo mới với tôn chỉ, mục đích “Đồng hành cùng bạn đọc tiếp cận công lý”. Trên cơ sở nâng cấp Bản tin Pháp Luật Thủ đô của Sở Tư Pháp Hà Nội. Số báo đầu tiên ra ngày 20/7/2006, với 12 trang. Sau 12 năm hoạt động, Báo đã từng bước trưởng thành từ chỗ chỉ có 7 người nay đã có 70 người làm việc tại 8 phòng nghiệp vụ và 5 văn phòng liên lạc.
Bám sát yêu cầu, nhiệm vụ, tôn chỉ, mục đích, Báo Pháp Luật và Xã Hội tập trung tuyên truyền nhiều nội dung của xã hội. Kế hoạch phổ biến giáo dục pháp luật của Thành phố Hà Nội, tuyên truyền một số hoạt động của nghành tư pháp thủ đô như: Đưa tin, tuyên truyền về hoạt động của các ngành, các cấp trên địa bàn Hà Nội thực hiện nghị quyết của Đại hội Đảng, các hoạt động kỷ niệm ngày lễ lớn, trọng đại của đất nước. Đưa tin về một số tập thể, cá nhân suất sắc có nhiều đóng góp trong các hoạt động Tư pháp, trong các phong trào bảo vệ trật tự an toàn xã hội, trong lao động sản xuất..
Báo điện tử: Phapluatxahoi.vn ra mắt bạn đọc vào tháng 6/2010 với nhiều chuyên mục như: Điểm nóng, Pháp Luật, Quốc Tế, Kinh tế - Xã hội, Văn hóa – Giải trí, Hồ sơ vụ án, Văn bản mới, Chia sẻ, Thể thao, Đưa tin, tuyên truyền mọi nội dung phong phú phục vụ cho công tác tuyên truyền, phổ biến giáo dục pháp luật và phục vụ bạn đọc.
Hiện nay, Báo Pháp luật và Xã hội gồm có: Báo in (phát hành 04 kỳ/tuần), Báo điện tử phapluatxahoi.vn, 03 chuyên trang báo điện tử (Pháp luật và Dân sinh, Kinh tế - Tiêu dùng, Đời sống - Pháp lý); Ấn phẩm phụ Phụ nữ và Pháp luật (phát hành 01 kỳ/tháng). Báo hiện có 87 cán bộ, phóng viên, biên tập viên, chuyên viên.
Trong hệ thống báo chí ngành Tư pháp Việt Nam hiện nay, có khoảng 40 ấn phẩm liên quan. Ba tờ báo tham gia khảo sát trên là tiêu biểu của nhóm
chuyên ngành, với các phân cấp từ trung ương tới địa phương. Với nhiều ấn phẩm liên quan, chủ yếu trọng tâm thông tin hướng vào các đề tài luật pháp và các vấn đề liên quan đến hệ thống pháp luật trong nước.
2.1.2. Giới thiệu về nguồn tin của Pháp luật Việt Nam, Bảo vệ pháp luật, Pháp luật và Xã hội
Qua khảo sát thời gian từ tháng 6/2017 đến tháng 6/2018 tại 3 chuyên mục: Tin tức - thời sự; Pháp luật và Bạn đọc của ba tờ báo Pháp luật Việt Nam, Bảo vệ pháp luật và Pháp luật và Xã hội trên cả hai bản báo giấy và điện tử, song song với đó là tiến hành phỏng vấn sâu các nhà báo thuộc 3 tờ báo trong phạm vi khảo sát, nhận thấy các nhóm nguồn tin của đối tượng được khảo sát như sau:
*Nhóm nguồn tin lấy lại:
Biểu đồ 2.1: Thống kê số lượng tin bài lấy lại trên hai loại hình báo chí của ba tờ báo được khảo sát
Cả ba tờ báo trên đều có cả báo giấy và báo điện tử. Số lượng nhóm tin bài lấy lại từ các nguồn khác trên hai loại hình này khá khác nhau.
Đối với báo giấy, rất ít các tin bài lấy lại. Nếu có đăng lại, chủ yểu là tin phát đi từ Thông tấn xã Việt Nam với các sự kiện cấp nhà nước, nhân chuyến thăm của các lãnh đạo Đảng, Nhà nước, Chính phủ khi đi nước ngoài hoặc các lãnh đạo cấp cao nước ngoài đến Việt Nam. Có một vài tin đăng lại từ Văn phòng chính phủ. Tỷ lệ tin bài lấy lại trên báo giấy của ba tờ thuộc
diện khảo sát rất ít. Cụ thể: Báo Pháp luật Việt Nam là 21/310 tin, bài (chiếm khoảng 6.7%); Báo Bảo vệ pháp luật là 31/311 tin bài (10%) và Báo Pháp luật và Xã hội là 47/310 tin, bài (tỷ lệ 11.9%).
Đối với báo điện tử, số lượng tin bài lấy lại từ các báo khác như: Thông tấn xã Việt Nam, Báo điện tử chính phủ, Báo điện tử Dân trí và Vnexpress cũng một và báo khác, nên số lượng tin bài dẫn lại nguồn tin cao hơn trong cùng một tổng lượng bài khảo sát. Báo Pháp luật Việt Nam có 133/450 tin bài là nguồn dẫn lại (29,5%), Báo Bảo vệ pháp luật là 146/350 tin bài khảo sát (chiếm 32,4%), Báo Pháp luật và Xã hội là 148/450 (khoảng 32,8%).
Do áp lực của thông tin trên báo điện tử, lượng tin bài sản xuất trên loại hình báo này không thể nào đáp ứng được yêu cầu thông tin trong ngày. Vì thế, nguồn tin trích dẫn, lấy lại từ các cơ quan thông tấn và báo chí khác tương đối lớn, khoảng 1/3 lượng tin bài của tờ báo ấy.
Đối với thông tin khai thác lại, dẫn lại nguồn có thể phân ra làm các cấp độ biên tập và tổng hợp thông tin như sau: Thông tin khai thác từ một hoặc hai nguồn trở lên hay còn gọi là thông tin tổng hợp.
Nếu thông tin khai thác lại từ một nguồn ít phải biên tập, chỉnh sửa thông tin thậm chí có thể dẫn nguyên văn, thì thông tin tổng hợp lại đòi hỏi khả năng tổng hợp, trích dẫn của biên tập viên ở mức cao hơn. Lúc này tin tổng hợp không đơn thuần là sự lắp ghép từ những báo khác nữa, mà chọn lọc, tổng hợp lại theo một chủ đề nhất định. Thông tin tổng hợp đòi hỏi biên tập viên ở trình độ biên tập cao hơn. Khảo sát cho thấy rằng cả ba tờ báo được phân tích đều có thông tin dẫn nguồn lại theo diện tổng hợp hoặc từ một nguồn. Và đều ghi rõ nguồn tin theo cơ quan báo chí như: “Theo TTXVN”
hay “theo Báo điện tử Chính phủ”, hoặc ghi rõ “tin tổng hợp” dưới mỗi bài tổng hợp thông tin từ các báo khác.
* Nhóm nguồn tin tự sản xuất
Về cơ bản, các báo đều đặt trọng số cao cho nhóm tin bài tự sản xuất của phóng viên, để chủ động thông tin, giảm sự lệ thuộc vào việc trích nguồn
thông tin báo khác. Trong nhóm nguồn tin tự sản xuất này lại chia ra những dạng nguồn tin khác nhau.
Một là, nguồn tin từ các sự kiện. Đây là nguồn tin chủ yếu, chiếm số lượng lớn nhất trong thông tin báo chí hiện nay và ở cả ba tờ báo được khảo sát là Pháp luật Việt Nam, Bảo vệ pháp luật và Pháp luật và Xã hội.
Tin từ các sự kiện thường là các cuộc họp thường kỳ, hội thảo, hội nghị đã được lên lịch từ trước, đưa theo thông tin ngành dọc: Nghĩa là phân theo mảng: Giáo dục, y tế, kinh tế, pháp luật, văn bản, bạn đọc… Đây là những thông tin “chiếm sóng” ở cả hai loại hình báo giấy và báo mạng, vì đảm bảo tính thời sự. Tuy nhiên các thông tin sự kiện như trên tương đối giống nhau.
Ví dụ một cuộc họp của Bộ Tư pháp, cả ba báo Pháp luật Việt Nam, Bảo vệ pháp luật và Pháp luật và Xã hội đều đưa tin có nội dung giống nhau, nếu khác, chỉ có cái khác duy nhất là đặt tít.
Ví dụ như sau: Cùng thông tin đăng về chỉ thị triển khai thi hành Bộ luật hình sự, cả ba tờ báo Pháp luật Việt Nam, Bảo vệ pháp luật, Pháp luật và Xã hội đều đưa thông tin nội dung tương đối giống nhau, chỉ khác nhau rất ít trên tít tin mà thôi. Và nguồn tin của cả 3 tin này đều từ chỉ thị và cuộc họp của Chính phủ.
Hình 2.1: Ảnh chụp thông tin trên báo Pháp luật và Xã hội
Hình 2.2: Ảnh chụp thông tin đăng trên Báo Bảo vệ pháp luật
Hình 2.3: Ảnh chụp thông tin đăng trên báo Pháp luật Việt Nam
Trong nhóm thông tin này cũng có những tin tức đến từ các sự kiện không được báo trước, tức là nhóm thông tin bất ngờ xảy ra trong ngày, và bằng nhiều nguồn khác nhau, thông tin sự kiện bất ngờ ấy được đưa lên các báo. Điển hình nhất là thông tin các vụ va chạm giao thông, tai nạn do lái xe vi phạm an toàn giao thông, hoặc biến chứng y tế, ngộ độc thực phẩm…
Hai là, nguồn tin từ các cá nhân, nhân vật. Đây cũng là một nguồn tin phổ biến, quan trong đối với báo chí. Đó có thể là các chuyên gia trong lĩnh vực nào đó được mời phỏng vấn về một sự kiện quan trọng hay một chính sách mới. Ví dụ như GS. Nguyễn Minh Thuyết trả lời về chương trình sách
giáo khoa THPT mới, TS. Nguyễn Tùng Lâm trả lời về Luật giáo dục đại học với những cơ chế mới cho trường tư.
Nguồn tin từ nhân vật cũng có thể là phỏng vấn nhanh các nhân vật tại một sự kiện nào đó như: Bên lề cuộc họp Quốc hội, bên lề các hội thảo hội nghị của các bộ, ban ngành khác nhau, họp báo do cá nhân tổ chức (thường là những người thuộc giới giải trí) để công bố các dự án mới trong hoạt động nghệ thuật.
Ba là, nguồn tin từ các cơ quan, tổ chức, đơn vị. Đây là nguồn tin có vai trò đặc biệt quan trọng đối với báo chí và các phương tiện truyền thông. Ở ba tờ báo khảo sát, các dạng thông tin từ đơn vị, tổ chức thường là: Các văn bản, các kết luận, các thông báo. Điển hình nhất là các thông tin trọng án, tòa án. Các cơ quan báo chí thường dẫn lời “Theo cơ quan điều tra, công an tỉnh…” để mở đầu cho các thông tin trong án. Hoặc “Theo kết luận của VKSND về việc…/Theo kết luận của TAND về việc” để đưa tin tức về các vụ xét xử.
Ví dụ, vụ xét xử ông Đinh La Thăng mà tất cả các báo rất quan tâm trong hai năm 2017 -2018 vừa qua được đăng tải như sau:
Hình 2.4: Tin tức khai thác từ TAND Hà Nội đăng trên báo Pháp luật Việt Nam
Hình 2.5: Tin tức khai thác từ TAND Hà Nội đăng trên Bảo vệ pháp luật
Hình 2.6: Tin tức khai thác từ TAND TP Hà Nội đăng trên Pháp luật và Xã hội Bốn là, nguồn tin từ bạn đọc. Có được những sự phản hồi của công chúng về vấn đề thông tin đã đúng hay chưa chính là “nguồn” để báo chí kiểm chứng lại thông tin và có hình thức cải chính phù hợp nhất đối với bạn đọc.
Hầu hết các cơ quan báo chí hiện nay đều có những bộ phận chuyên trách để làm cầu nối đối với bạn đọc qua rất nhiều hình thức: Ban bạn đọc, hòm thư bạn đọc, đường dây nóng, địa chỉ tiếp nhận đơn thư bạn đọc… và tất cả những thông tin để liên hệ với những bộ phận này đều được công khai trên báo để bạn đọc có thể phản hồi một cách nhanh nhất có thể.
Đối với những phóng viên làm mảng bạn đọc, ngoài những bài viết trên báo, còn làm nhiều công việc mang tính đặc thù khác như: Tiếp bạn đọc, nhận đơn thư, xác minh thông tin do bạn đọc cung cấp, chuyển đơn thư tới các cơ quan chức năng, giới thiệu và giải đáp chế độ, chính sách liên quan đến quyền lợi, nghĩa vụ của người dân... Đây chính là nguồn tin trao đổi qua lại của tất cả các tờ báo.
Qua khảo sát Báo Pháp luật Việt Nam, Bảo vệ pháp luật, Báo Pháp luật và Xã hội, cho thấy: Các vụ việc tiêu cực, các vướng mắc trong quá trình đưa một chủ trương, chính sách nào vào cuộc sống là do công chúng báo chí và các tổ chức phát hiện, phản hồi. Trong năm 2018, Báo Pháp luật và Xã hội nhận được khoảng hơn 130 đơn thư của các tổ chức cá nhân phản ánh, tố cáo sai phạm. Từ những đơn thư bạn đọc đó, phóng viên được cử đến các cơ quan chức năng liên quan, và làm rõ các vụ việc được phản ánh. Nhà báo Nguyễn Hải Lý - Trưởng ban Bạn đọc Báo Pháp luật và Xã hội cho biết:
“Đơn thư được phân loại: Xác minh, chuyển đến các cơ quan chức năng giải quyết, và rất ít trường hợp không giải quyết” [Phỏng vấn sâu].
Công chúng hiện nay có tầm nhận thức và hiểu biết nhất định, do đó, khi tiếp cận thông tin về pháp luật tỏ ra rất am tường. Nếu công chúng tham gia vào việc phản hồi thông tin nhiều hơn, cung cấp thông tin cho các tòa soạn thông qua đơn thư bạn đọc nhiều hơn thì đó chính là một nguồn tin tiềm năng của báo chí.
Từ các chuyên mục Bạn đọc viết, Thư bạn đọc; những đề xuất, kiến nghị về những chủ trương, chính sách còn bất cập được đưa vào mục Diễn đàn hoặc làm các chuyên đề để tập hợp những ý kiến phân tích ở nhiều góc độ khác nhau của nhiều đối tượng bạn đọc chính là nguồn tin mở rộng để nhà báo khai thác thêm thông tin. Việc xử lý đơn thư khiếu kiện hay hồi âm phản ánh của bạn đọc rất quan trọng. Tùy vào tính chất thông tin được hồi âm, tòa soạn có những biện pháp hợp lý như: Kiểm chứng lại nguồn tin đã đưa, kiểm