Vấn đề tổ chức nội dung các tạp chi khoa học của ngành lâm nghiệp hiện nay (khảo sát các tạp chí khoa học lâm nghiệp, khoa học và công nghệ lâm nghiệp, rừng và môi trường năm 2016)

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA HỒ CHÍ MINH HỌC VIỆN BÁO CHÍ VÀ TUYÊN TRUYỀN NGUYỄN HÙNG NAM VẤN ĐỀ TỔ CHỨC NỘI DUNG CÁC TẠP CHÍ KHOA HỌC CỦA NGÀNH LÂM NGHIỆP HIỆN

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA

HỒ CHÍ MINH HỌC VIỆN BÁO CHÍ VÀ TUYÊN TRUYỀN

NGUYỄN HÙNG NAM

VẤN ĐỀ TỔ CHỨC NỘI DUNG CÁC TẠP CHÍ KHOA HỌC

CỦA NGÀNH LÂM NGHIỆP HIỆN NAY (Khảo sát các tạp chí: Khoa học Lâm nghiệp, Khoa học và Công nghệ Lâm

nghiệp; Rừng và Môi trường, năm 2016)

Ngành Báo chí học

Mã số: 60 32 01 01

LUẬN VĂN THẠC SĨ BÁO CHÍ HỌC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS,TS HÀ HUY PHƯỢNG

Hà Nội - 2018

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA

HỒ CHÍ MINH HỌC VIỆN BÁO CHÍ VÀ TUYÊN TRUYỀN

NGUYỄN HÙNG NAM

VẤN ĐỀ TỔ CHỨC NỘI DUNG CÁC TẠP CHÍ KHOA HỌC

CỦA NGÀNH LÂM NGHIỆP HIỆN NAY (Khảo sát các tạp chí: Khoa học Lâm nghiệp, Khoa học và Công nghệ Lâm

nghiệp; Rừng và Môi trường, năm 2016)

Ngành Báo chí học

Mã số: 60 32 01 01

LUẬN VĂN THẠC SĨ BÁO CHÍ HỌC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS,TS HÀ HUY PHƯỢNG

Hà Nội - 2018

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan luận văn là công trình nghiên cứu khoa học của riêng tôi Các số liệu sử dụng phân tích trong luận văn có nguồn gốc rõ ràng Các kết quả nghiên cứu trong luận văn do tôi tìm hiểu, phân tích một cách trung thực, khách quan Các kết quả này chưa từng được công bố trong bất kỳ nghiên cứu nào khác Nếu không đúng như đã nêu trên, tôi hoàn toàn chịu trách nhiệm về đề tài của mình!

Tác giả Luận văn

Nguyễn Hùng Nam

LỜI CẢM ƠN

Trân trọng cảm ơn quý thầy, cô giáo đã giảng dạy tôi trong suốt quá trình học tập, nghiên cứu tại Học viện Báo chí và Tuyên truyền Trân trọng cảm ơn PGS,TS

Hà Huy Phượng đã tận tình, chu đáo hướng dẫn tôi thực hiện luận văn này

Trân trọng cảm ơn lãnh đạo trường Đại học Lâm nghiệp, các tạp chí: Khoa học Lâm nghiệp, Khoa học và Công nghệ Lâm nghiệp; Rừng và Môi trường cùng các đồng nghiệp đã tạo điều kiện giúp tôi hoàn thành luận văn

Mặc dù đã cố gắng để thực hiện đề tài một cách tốt nhất, song khó tránh khỏi những khiếm khuyết Tác giả mong nhận được sự góp ý của quý thầy, cô giáo và bè bạn để luận văn được hoàn chỉnh hơn

Trân trọng cảm ơn!

Hà Nội, ngày tháng năm 2017

Tác giả Luận văn

Nguyễn Hùng Nam

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

TC KHLN : Tạp chí Khoa học Lâm nghiệp

TC KH&CNLN : Tạp chí Khoa học và Công nghệ Lâm nghiệp

TC Rừng & MT : Tạp chí Rừng và Môi trường

NN&PTNT : Nông nghiệp và phát triển nông thôn

Viện KHLN : Viện Khoa học Lâm nghiệp

DANH MỤC BẢNG, BIỂU

Trang

Bảng 1.1 Sơ đồ cơ chế phản biện bài báo khoa học 25

Bảng 2.1 Số bài đăng tạp chí khoa học ngành Lâm nghiệp có phản biện năm 2016 41

Bảng 2.2 Thống kê bài báo gửi đăng theo lĩnh vực - Tạp chí Khoa học và Công nghệ Lâm nghiệp trong năm 2016 42

Bảng 2.3 Số lượng bài báo phân theo lĩnh vực – Tạp chí KH&CN Lâm nghiệp, năm 2016 43

Hình 2.1 Cơ cấu bài báo theo lĩnh vực trên Tạp chí KH&CNLN năm 2016 43

Hình 2.2 Biểu đồ số bài đăng phân theo lĩnh vực - Tạp chí Rừng và Môi trường, năm 2016 44

Bảng 2.5 Đánh giá của công chúng về trang bìa các tạp chí khoa học 47

Hình 2.3 Đánh giá của độc giả về trang bìa tạp chí khoa học ngành Lâm nghiệp 48

Hình 2.4 Trang bìa Tạp chí Khoa học và Công nghệ Lâm nghiệp 48

Hình 2.5 Trang bìa Tạp chí Công nghệ sinh học và tạp chí Khoa học Lâm nghiệp 49 Hình 2.6 Trang bìa Tạp chí Rừng và Môi trường 50

Hình 2.7 Sơ đồ quá trình biên tập tạp chí mã nguồn mở OJS 87

Hình 2.8 Biểu đồ trình độ độc giả tạp chí khoa học ngành Lâm nghiệp 55

Hình 2.9 Biểu đồ mức độ tiếp cận các tạp chí khoa học ngành Lâm nghiệp 56

Bảng 2.6 Đánh giá chất lượng nội dung theo các tiêu chí cơ bản

Hình 2.10 Biểu đồ đánh giá hình thức các tạp chí ngành Lâm nghiệp

58 60 Hình.3.1.Những tiêu thức chính cần thực hiện đối với tạp chí……… 77

Bảng 3.1.Quy trình xuất bản tạp chí khoa học đề xuất… 80

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

Chương 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ TỔ CHỨC

NỘI DUNG TẠP CHÍ KHOA HỌC 10

1.1 Các khái niệm 10

1.2 Đặc điểm và vai trò của tạp chí khoa học trong hệ thống báo chí 14

1.3 Những tiêu chí và yêu cầu cầu của tổ chức nội dung

tạp chí khoa học 19

Chương 2: THỰC TRẠNG VẤN ĐỀ TỔ CHỨC NỘI DUNG CÁC

TẠP CHÍ KHOA HỌC CỦA NGÀNH LÂM NGHIỆP HIỆN NAY 30

2.1 Tổng quan về các tạp chí khoa học ngành Lâm nghiệp 27

2.2 Vấn đề xây dựng nội dung và phương thức thể hiện thông điệp 31

2.3 Vấn đề sử dụng kênh truyền tải và nghiên cứu công chúng 47

2.4 Đánh giá thực trạng vấn đề tổ chức nội dung các tạp chí khoa học ngành Lâm nghiệp 51

Chương 3: GIẢI PHÁP VÀ KHUYẾN NGHỊ VỀ VẤN ĐỀ TỔ CHỨC NỘI DUNG CÁC TẠP CHÍ KHOA HỌC NGÀNH LÂM NGHIỆP 64

3.1 Những vấn đề đặt ra đối với các tạp chí khoa học nói chung và tạp chí khoa học của ngành Lâm nghiệp nói riêng 64

3.2 Giải pháp tổ chức nội dung và phương thức thể hiện thông điệp của các tạp chí khoa học ngành Lâm nghiệp 71

3.3 Giải pháp về sử dụng kênh truyền tải và nghiên cứu công chúng của các tạp chí khoa học ngành Lâm nghiệp 81

3.4 Một số khuyến nghị 86

KẾT LUẬN 93

TÀI LIỆU THAM KHẢO 94

PHỤ LỤC 97

1

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Dòng chảy mạnh mẽ của cuộc cách mạng 4.0 đang mở ra nhiều cơ hội và thách thức cho từng quốc gia, từng ngành, lĩnh vực và tới từng cá nhân Đứng trước đòi hỏi của hội nhập và yêu cầu của độc giả ngày càng nâng cao, mỗi loại hình báo chí luôn phải tìm hình thức truyền tải thông tin một cách hiệu quả nhất,

và các tạp chí khoa học cũng không ngoại lệ

Với diện tích bao phủ lớn thứ hai hành tinh sau các đại dương, rừng có vai trò đặc biệt quan trọng trong đời sống kinh tế của nhân loại và bảo vệ môi trường sống Để phát huy thế mạnh của rừng đối với đời sống con người, bảo vệ môi trường sống, phòng tránh, giảm nhẹ thiên tai, một nền lâm nghiệp kỹ thuật cao bắt kịp cách mạng công nghiệp 4.0 là mục tiêu mà nhiều quốc gia, trong đó

có Việt Nam đang hướng tới Chiếu theo đòi hỏi ngày càng cao này thì rõ ràng chất lượng ngành Lâm nghiệp từ đào tạo, nghiên cứu khoa học, chuyển giao công nghệ đang đứng trước những cơ hội và thách thức không nhỏ Giữ vai trò chiến lược quan trọng góp phần giải quyết những thách thức trên là đóng góp của hệ thống tạp chí khoa học chuyên ngành

Hiện nay, các tạp chí khoa học trong nước đang đứng trước những thách thức lớn của quá trình phát triển và hội nhập, hoạt động tổ chức nội dung thông tin trên các tạp chí khoa học hiện nay của Việt Nam còn tồn tại những hạn chế nhất định, khiến hệ thống tạp chí trong nước gặp nhiều khó khăn trong đánh giá

và công nhận của quốc tế Mặt khác, sự lúng túng trong công tác tổ chức nội dung các tạp chí chuyên ngành đang gặp phải đã đặt ra yêu cầu đổi mới một cách cấp thiết để đáp ứng yêu cầu phát triển

Trong xu hướng tái cơ cấu kinh tế cũng như định hướng tái cấu trúc ngành Lâm nghiệp Việt Nam, các tạp chí ngành Lâm nghiệp phát triển muộn, còn nhiều hạn chế và chưa tương xứng với vị trí, vai trò và đòi hỏi của phát triển ngành Yêu cầu đổi mới sản phẩm tạp chí khoa học của ngành là nhu cầu tất yếu đặt ra mạnh mẽ nhằm nâng cao hiệu quả, tạo động lực thúc đẩy nghiên cứu khoa học,

2 chuyển giao công nghệ, góp phần phát triển và xây dựng đội ngũ cán bộ khoa học, phục vụ mục tiêu đào tạo, nghiên cứu và triển khai ứng dụng công nghệ ngành Lâm nghiệp, phát triển khoa học, sản xuất và đời sống

Điển hình hơn cả trong các tạp chí của ngành Lâm nghiệp là các tạp chí: Khoa học Lâm nghiệp; Khoa học và công nghệ Lâm nghiệp và tạp chí Rừng và Môi trường Đây là 3 tạp chí có những nét tương đồng nhưng cũng có những sắc thái riêng mang tính đặc thù, sở dĩ có thể cho thấy những vấn đề rõ nét nhất trong tổ chức nội dung sản phẩm tạp chí

Các tạp chí khoa học ngành Lâm nghiệp chính là diễn đàn của giới nghiên cứu khoa học, công bố những thành tựu của các nhà khoa học trong và ngoài nước; cũng như giới thiệu những hoạt động học thuật, các cuộc hội thảo trong nước và quốc tế về những vấn đề khoa học quan trọng, cung cấp những thông tin khoa học cần thiết về ngành Qua quá trình phát triển, mỗi tạp chí đã tạo được uy tín nhất định, đóng góp vào sự phát triển khoa học công nghệ cũng như sự phát triển ngành Tuy nhiên, với nhu cầu phát triển hiện nay, vấn đề tổ chức nội dung các tạp chí nêu trên đang đặt ra những yêu cầu cấp thiết cần được nghiên cứu một cách bài bản và đưa ra giải pháp về cách thức, quy trình tổ chức nội dung, hình thức một cách hệ thống

Từ yêu cầu, đòi hỏi và những vấn đề cần giải quyết nêu trên, đề tài tập trung nghiên cứu, khảo sát qua đó đề xuất một số giải pháp gi ải qu yế t

v ấn đ ề tổ chức nội dung các tạp chí ngành Lâm nghiệp, nhằm nâng cao chất lượng bài báo khoa học, từng bước định hướng theo tiêu chuẩn quốc tế, góp phần khẳng định giá trị nghiên cứu khoa học của ngành, uy tín khoa học của các tạp chí đối với giới khoa học trong và ngoài nước Chỉ có giải quyết tốt các yêu cầu đặt ra trong vấn đề tổ chức nội dung thì các tạp chí khoa học của ngành Lâm nghiệp mới khẳng định được vị thế, thu hút được sự quan tâm của cộng đồng khoa học trong và ngoài nước từ đó có điều kiện phát triển, giải quyết được các vấn đề tiếp theo như vấn đề tự chủ, nâng chuẩn và hội nhập quốc tế

3

Ý thức được công tác tổ chức nội dung tạp chí rất quan trọng và cần thiết trong sự phát triển hệ thống tạp chí khoa học, đặc biệt ở tạp chí khoa học ngành Lâm nghiệp hiện nay Với tâm huyết và nỗ lực nghiên cứu, nhiều thuận lợi cũng như khó khăn trong thực tế, quá trình nghiên cứu tác giả mong muốn đóng góp vào nguồn tư liệu, tính khoa học và thực tiễn của vấn đề tổ chức nội dung tạp chí khoa học, bổ sung cho hệ thống lý luận hoàn chỉnh hơn về vị trí đặc biệt quan trọng trong tiến trình phát triển khoa học công nghệ nước nhà, tiến tới hội nhập quốc tế

Từ những lý do trên, tác giả chọn đề tài: “Vấn đề tổ chức nội dung các tạp chí khoa học của ngành Lâm nghiệp hiện nay (Khảo sát các tạp chí: Khoa

học Lâm nghiệp, Khoa học và Công nghệ Lâm nghiệp; Rừng và Môi trường năm

2016)” làm đề tài luận văn thạc sĩ của mình

2 Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài

Tài liệu nước ngoài có cuốn “ Nghệ thuật thông tin báo chí” - tác giả Line

Ross được dịch bởi Ngọc Kha, Hạnh Ngân nằm trong tủ sách tham khảo nghiệp

vụ báo chí, NXB Thông tấn Hà Nội, 2004 đã đề cập những tri thức, kinh nghiệm

cơ bản trong thu thập, lựa chọn, sắp xếp, bố cục, viết và biên tập tin tức

Trong sách “Nghề làm báo” (Tủ sách tham khảo nghiệp vụ) của tác giả

Philippe Gaillard - Nguyễn, Văn Đóa dịch, bên cạnh các nội dung rất cơ bản của nghề làm báo, tác giả đã trình bày một số phương thức thu thập, xử lý truyền tải thông tin; biên tập báo chí; trình bày maket và kỹ thuật in ấn

Tại Việt Nam, các đề tài nghiên cứu về loại hình tạp chí nói chung, các tạp chí chuyên ngành nói riêng chưa nhiều, chưa mang tính hệ thống Đặc biệt, với các lĩnh vực đặc thù như lâm nghiệp thì còn nhiều hạnh chế

Trong Giáo trình “Tổ chức và hoạt động của tòa soạn, Đinh Văn Hường,

NXB ĐHQG Hà Nội, (2004), tác giả đã cung cấp cho người học những kiến thức

cơ bản về tòa soạn báo, cơ cấu tổ chức, bộ máy tòa soạn, đặc điểm lao động báo chí ở tòa soạn, công tác phóng viên, công tác kế hoạch, công tác bạn đọc, quy

4 trình thực hiện các sản phẩm báo chí, phương tiện làm việc và nguồn tin của phóng viên, công tác phát hành, người phát ngôn báo chí

Tác giả Nguyễn Văn Dững (2006), “Truyền thông - lý thuyết và kỹ năng

cơ bản”, NXB Lý luận Chính trị, cuốn sách cung cấp những kiến thức lý thuyết

và kỹ năng truyền thông cơ bản nói chung, truyền thông - vận động xã hội và truyền thông đại chúng nói riêng; cũng như cung cấp một số nội dung, khái niệm, kỹ năng, tình huống, cơ chế, chức năng…của một số loại hoạt động truyền thông; chu trình, việc lập kế hoạch truyền thông, giám sát, đánh giá, phương pháp sử dụng trong giám sát đánh giá và các hoạt động để duy trì hoạt động truyền thông

Tác giả Nguyễn Văn Dững, Hoàng Anh (1988, sách dịch), trong cuốn

“Nhà báo, bí quyết kỹ năng nghề nghiệp”, (NXB Lao động) đã đề cập đến

những khía cạnh cụ thể hoạt động nghề nghiệp của phóng viên và biên tập viên, trình bày tỉ mỉ, sinh động các kinh nghiệm xử lý thông tin, xử lý văn bản của nhà báo - phóng viên, biên tập viên

Nghiên cứu về tổ chức nội dung báo chí được tác giả Hà Huy Phượng đề

cập trong cuốn: “Tổ chức nội dung và thiết kế, trình bày báo in”, NXB Lý luận

chính trị, (2006) Trong cuốn sách này, tác giả đã đề cập đến các vấn đề thuộc về nguyên tắc, phương pháp tổ chức nội dung và thiết kế, trình bày báo, tạp chí, tìm hiểu công nghệ và quy trình xuất bản báo in Cuốn sách đã giải đáp các câu hỏi làm thế nào để triển khai kế hoạch xuất bản hiệu quả? Kỹ thuật thiết kế, trình bày sản phẩm báo chí Đây là một tài liệu hữu ích cho sinh viên ngành báo cũng như người quan tâm đến công tác thư ký tòa soạn, biên tập và thiết kế trình bày báo in

Tác giả Phan Văn Kiền trong Tạp chí Khoa học, Đại học Quốc Gia Hà

Nội có bài viết “Một số vấn đề của các tạp chí khoa học Việt Nam tham gia

phản biện khoa học và phản biện xã hội” đã phân tích hệ thống tạp chí khoa học

và đưa ra các nhận định cơ bản như: “ tạp chí khoa học Việt Nam tính liên ngành cao, tính định kỳ rõ; tính diễn đàn và tính hệ thống yếu mất cân đối

5 trong số lựợng, chồng chéo nội dung giữa tạp chí các ngành quy trình thẩm định, phản biện chưa chặt chẽ ”

Tác giả Nguyễn Thị Thu Thảo trong luận văn Thạc sĩ Báo chí học năm

2011 với đề tài “ Cách tổ chức thông tin của Tạp chí Mặt trận” đã bước đầu

hình thành quan niệm về cách thức tổ chức thông tin, kiến giải những vấn đề liên quan đến việc đổi mới cách thức tổ chức thông tin của Tạp chí Mặt trận

Luận văn Thạc sĩ Báo chí của tác giả Lò Thị Phương Nhung, 2012 với đề

tài “Xây dựng mô hình thông tin cho tạp chí thông tin khoa học chính trị - hành

chính” đã hệ thống hóa và xây dựng một khung lý thuyết về mô hình thông tin

báo chí nói chung và mô hình thông tin cho loại hình tạp chí nói riêng; Trên cơ

sở lý thuyết kết hợp khảo sát, đánh giá thực trạng tại Tạp chí, đề xuất và luận chứng cho các nội dung, giải pháp cần thiết có thể áp dụng nhằm xây dựng mô hình thông tin hợp lý cho tạp chí

Trong Luận văn Thạc sĩ ngành Báo chí học năm 2013: “Nâng cao chất

lượng hệ thống các tạp chí ngành xây dựng”, tác giả Nguyễn Thuỳ Trang đã xây

dựng cơ sở lý luận và thực tiễn cho hoạt động tạp chí, đồng thời đề xuất những giải pháp để nâng cao chất lượng hệ thống tạp chí ngành Xây dựng

Tại báo cáo chuyên đề “Một số vấn đề nghiệp vụ báo chí, xuất bản cần

quan tâm hiện nay”, (Hội nghị Tập huấn và tổng kết, đánh giá công tác tạp chí,

xuất bản năm 2013 do Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam tổ chức) Tác

giả Nguyễn Văn Dững bày tỏ quan ngại trước những khó khăn mà hệ thống tạp chí nói chung đang gặp phải, đó là khó khăn trong việc tiếp cận và kết nối được với độc giả, khó khăn trong việc tạo lập hệ thống các chuyên gia và các nhà khoa học do chế độ chính sách còn nhiều hạn chế…

Tác giả Lê Thị Thanh Bình - Luận văn Thạc sĩ báo chí năm 2014 “Vấn đề

thiết kế và trình bày các ấn phẩm báo chí về môi trường ở Việt Nam hiện nay” đã

hệ thống hóa các vấn đề về lý luận báo chí nói chung, về thiết kế và trình bày báo

in nói riêng Khảo sát đánh giá thực trạng việc thiết kế và trình bày các ấn phẩm báo chí về môi trường ở Việt Nam hiện nay, tác giả đưa ra các dữ liệu minh chứng

6 cho những thành công và hạn chế trong thiết kế và trình bày các ấn phẩm nói trên, đồng thời chỉ ra các nguyên nhân ảnh hưởng; Đưa ra hệ thống các giải pháp, khuyến nghị nằm nâng cao chất lượng thiết kế và trình bày các ấn phẩm báo chí nói chung và các ấn phẩm báo chí về môi trường nói riêng

Trong Luận án Tiến sĩ chuyên ngành Báo chí học: "Nâng cao chất lượng thông tin trên các tạp chí kinh tế hiện nay", Học viện Báo chí và Tuyên truyền,

2017, tác giả Phạm Thu Phong xuất phát từ cơ sở lý luận về tạp chí thông qua thực tiễn đã đề xuất hệ thống giải pháp, khuyến nghị khoa học nhằm nâng cao chất lượng thông tin trên các tạp chí kinh tế của Việt Nam hiện nay

Như vậy, có thể thấy đến thời điểm hiện tại, những công trình trên đã nghiên cứu về mô hình, cách thức tổ chức thông tin trên tạp chí nói chung cũng như một số tạp chí chuyên ngành nói riêng; hoặc dừng lại ở một vài khía cạnh của vấn đề tổ chức nội dung tạp chí Đối với các tạp chí khoa học ngành Lâm nghiệp hiện nay, việc nghiên cứu vấn đề tổ chức nội dung một cách hệ thống, chi tiết là một đề tài mới, thực tế và rất cần thiết Đây chính là lý do tác giả lựa chọn đề tài làm luận văn tốt nghiệp

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu

Luận văn nghiên cứu, đưa ra giải pháp cải thiện vấn đề tổ chức nội dung các tạp chí ngành Lâm nghiệp hiện nay

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Hệ thống hoá lý luận về tạp chí khoa học, vấn để tổ chức nội dung của tạp chí khoa học Chỉ ra các khái niệm, vai trò, đặc điểm, nguyên tắc tổ chức nội dung tạp chí khoa học;

- Khảo sát, phân tích, tìm ra những điểm mạnh, điểm yếu, những điều còn bất cập trong hoạt động tổ chức nội dung của các tạp chí khoa học ngành Lâm nghiệp;

- Đề xuất giải pháp và khuyến nghị đổi mới tổ chức nội dung và hình thức các tạp chí

7

4 Đối tượng nghiên cứu và khảo sát

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Luận văn nghiên cứu vấn đề tổ chức nội dung của các tạp chí khoa học chuyên ngành

4.2 Phạm vi nghiên cứu

Luận văn nghiên cứu trường hợp với 03 tạp chí của ngành Lâm nghiệp, gồm:

- Tạp chí Khoa học Lâm nghiệp trực thuộc Viện Khoa học Lâm nghiệp

- Tạp chí Khoa học và công nghệ Lâm nghiệp thuộc Trường Đại học Lâm nghiệp

- Tạp chí Rừng và Môi trường thuộc Hội Khoa học Kỹ thuật Lâm nghiệp Việt Nam

- Thời gian khảo sát: Năm 2016

- Ngoài ra, luận văn tham chiếu các tạp chí: Tạp chí Nông nghiệp và PTNT; Tạp chí Khoa học của Đại học Quốc gia Hà Nội; Tạp chí Công nghệ sinh học Đây là những tạp chí khoa học có nhiều điểm tương đồng về quy mô, quy trình sản xuất và cách thức tổ chức phục vụ công tác phân tích và so sánh

5 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

5.1 Cơ sở lý luận

- Luận văn nghiên cứu dựa trên cơ sở nhận thức luận các vấn đề lý luận về Chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh về báo chí cách mạng, báo chí của giai cấp vô sản và hệ thống quan điểm, chủ trương, đường lối của Đảng và chính sách, pháp luật của Nhà nước ta về phát triển báo chí, truyền thông

- Luận văn dựa trên các lý thuyết về truyền thông, báo chí học, lý thuyết khung lý thuyết về quy trình sản xuất sản phẩm và mô hình tổ chức tòa soạn các cơ quan báo chí truyền thông Cụ thể các lý thuyết vận dụng như: Lý thuyết sắp đặt chương trình nghị sự, lý thuyết hai bàn tay

5.2 Phương pháp nghiên cứu

Trong quá trình thức hiện, luận văn sử dụng các phương pháp nghiên cứu sau:

8

- Phương pháp nghiên cứu tài liệu: Tìm hiểu vấn đề lý luận liên quan

đến đề tài nghiên cứu như: Cơ chế, chính sách liên quan tới vấn đề nghiên cứu; các sách do các nhà khoa học nghiên cứu, xuất bản; các giáo trình về báo chí, truyền thông; các tác phẩm báo chí, bài nghiên cứu, bài phản ánh của các chuyên gia, nhà quản lý, lãnh đạo báo chí; các hướng dẫn, quy định của Hội đồng chức danh Giáo sư Nhà nước về tạp chí khoa học; các chuẩn mẫu quốc

tế về bài báo khoa học

- Phương pháp khảo sát, thống kê: thống kê, phân loại số lượng bài báo

khoa học, bài viết được đăng tải trên 3 tạp chí: Khoa học Lâm nghiệp; tạp chí Khoa học và Công nghệ Lâm nghiệp; tạp chí Rừng và Môi trường từ 01/01/2016 đến 31-12-2016 Tiến hành khảo sát về mặt hình thức, nội dung trên 3 tạp chí lựa chọn, đưa ra sự tương đồng, dùng dữ liệu khảo sát được để so sánh, đánh giá, từ đó xác định vấn đề cần giải quyết của đề tài

- Phương pháp phân tích nội dung: Nhận định giá trị về nội dung, hình

thức, từ đó chỉ ra thành công, hạn chế của các tạp chí trong hoạt động tổ chức nội dung

- Phương pháp điều tra xã hội học: Tác giả xây dựng bảng hỏi thu thập

các ý kiến nhận xét của công chúng đánh giá về chất lượng, hiệu quả tạp chí, ý kiến của công chúng chủ yếu là các nhà khoa học trong ngành, góp ý về nội dung, hình thức các tạp chí Tác giả thực hiện phát phiếu trực tiếp với tổng số

489 phiếu, thu về 477 phiếu hợp lệ, trong đó các đối tượng trả lời phiếu bao gồm các cán bộ đã và đang công tác tại ba tạp chí khảo sát, các nhà khoa học trong ngành và một số lĩnh vực liên quan; giảng viên, sinh viên trường Đại học Lâm nghiệp

- Phương pháp phỏng vấn sâu: Phỏng vấn trực tiếp lãnh đạo cơ quan quản

lý chuyên môn, lãnh đạo tạp chí để thu thập nhận xét, đánh giá về chất lượng, hiệu quả các bài báo khoa học nói riêng cũng như tạp chí khoa học ngành Lâm nghiệp nói chung; tham khảo các ý kiến chuyên gia liên quan đến việc nâng cao

9 chất lượng khoa học, đổi mới chu trình tổ chức nội dung tiếp cận theo chuẩn quốc tế

- Phương pháp nghiên cứu trường hợp (Case study): Dựa trên nghiên

cứu, thu thập, phân tích dữ liệu từ ba tạp chí khoa học của ngành Lâm nghiệp là Tạp chí Khoa học Lâm nghiệp; Khoa học và Công nghệ Lâm nghiệp; Rừng và Môi trường, luận văn chỉ ra những vấn đề trong tổ chức nội dung cần giải quyết Đây là 3 tạp chí có những nét tương đồng nhưng cũng có những nét sắc thái riêng mang tính đặc thù, có thể cho thấy những vấn đề rõ nét nhất trong tổ chức nội dung sản phẩm tạp chí ngành Lâm nghiệp hiện nay

6 Ý nghĩa khoa học, thực tiễn của vấn đề nghiên cứu

6.1 Ý nghĩa khoa học

Những nghiên cứu, khảo sát về nội dung và hình thức của tạp chí khoa học ngành Lâm nghiệp mang tính chất thông tin khoa học ở diện hẹp, có thể mở rộng tham khảo cho các tạp chí khoa học khác

6.2 Giá trị thực tiễn

Luận văn có giá trị tham khảo về mặt thực tiễn tại các tạp chí ngành Lâm nghiệp, thay đổi, nâng cao chất lượng, hiệu quả, tăng cường tiếp cận và quan tâm của độc giả, các nhà khoa học

7 Kết cấu của luận văn

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo, Phụ lục; Luận văn gồm

3 chương, 11 tiết, 22 tiểu tiết, tổng số trang: 99; có 06 bảng; 11 hình minh họa

10

Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ TỔ CHỨC

NỘI DUNG TẠP CHÍ KHOA HỌC 1.1 Các khái niệm

1.1.1 Khái niệm tạp chí và tạp chí khoa học

Khái niệm Tạp chí được bắt nguồn từ tiếng Pháp “Journal”, có nghĩa là

nhật ký báo, được định hình trong tên gọi tờ tạp chí đầu tiên trên thế giới

“Journal de savants” vào ngày 05/01/1665 tại Pháp Sau này, tờ tạp chí được gọi

là Magazine đầu tiên là tờ Gentlemen’s Magazine ở Anh(1731-1907) Nó được coi là phương tiện giải trí

Trong cuốn Xuất bản tạp chí (Bản dịch tiếng Việt, Khoa Xuất bản – Học

viện Báo chí và Tuyên truyền, 2010), các học giả Trung Quốc đưa ra khái niệm,

“Tạp chí có tên gọi cố định, có đánh số thứ tự theo quyển, kỳ hoặc năm tháng, nhân bản bằng phương thức in ấn, đăng tải trên chất liệu giấy, là xuất bản phẩm liên tục thành quyển” [21 ,tr.32]

Cùng trong cuốn Xuất bản tạp chí trên, có công bố của tổ chức Unesco,

“Tất cả xuất bản phẩm có cùng một tiêu đề, xuất bản liên tục định kỳ hoặc không định kỳ, mỗi năm ít nhất là trên 1 kỳ (1 lần), mỗi kỳ đều ghi rõ số thứ tự

và ghi rõ ngày tháng thì gọi là tạp chí [21, tr34]”

Theo Từ điển Tiếng Việt (Nhà xuất bản Văn hóa thông tin) thì Tạp chí là

báo đóng tập, ra có kỳ (không phải hàng ngày), có nhiều mục [vần T]

Theo Đại Từ điển Tiếng Việt, Nhà xuất bản Văn hóa thông tin, 1999 thì

“ Tạp chí là xuất bản phẩm định kỳ, đăng nhiều bài của các tác giả khác nhau về một ngành hoạt động nhất định, đóng thành tập: Tạp chí văn học, tạp chí toán học, tạp chí chuyên ngành, [10,tr 365]

Trong thời đại bùng nổ thông tin ngày nay, đã xuất hiện các tạp chí trên sóng phát thanh và truyền hình xuất bản định kỳ (theo giờ, khung chương trình)

và liên tục (tạp chí điện tử)

11

Có khái niệm chung về tạp chí như sau: Tạp chí là một loại xuất bản

phẩm định kỳ, có tên gọi ổn định, có kỳ hạn xuất bản trong khoảng thời gian nhất định (có thể là bán nguyệt san, ra hàng tháng, quý); cung cấp thông tin, kiến thức cho những đối tượng bạn đọc nhất định

Như vậy, có thể thấy, trước hết, tạp chí là loại báo chí được xuất bản định

kỳ hoặc liên tục có tính chất chuyên biệt Có thể phân loại tạp chí theo các tiêu chí: Theo chức năng; Theo nhiệm vụ; Theo nội dung phản ánh; Theo hình thức thông tin phản ánh; theo đối tượng tiếp nhận (công chúng)

Xét về đối tượng tiếp nhận, dù có sự khu biệt mang tính tương đối, song trên thực tế luôn có sự giao thoa giữa các nhóm đối tượng Cụ thể, một độc giả

có thể đọc nhiều tạp chí thuộc các nhóm khác nhau, nên sự phân định theo tiêu chí đối tượng tiếp nhận chỉ mang tính tương đối

Xét về mặt nội dung phản ánh (bao gồm cả chức năng, nhiệm vụ, nội dung thông tin và hình thức thông tin), tựu chung có thể chia các loại tạp chí in truyền thống và tạp chí điện tử, tạp chí phát sóng thành ba nhóm sau:

Nhóm tạp chí thông tin lý luận khoa học chuyên biệt (Tạp chí khoa học chuyên ngành): Đây là tạp chí thông tin về các lĩnh vực chuyên biệt như: chính trị; chính trị xã hội, kinh tế, nông nghiệp, lâm nghiệp…ví dụ: Tạp chí Cộng sản; Tạp chí Tài chính; Tạp chí KH&CN Lâm nghiệp, Tạp chí Khoa học Nông nghiệp

Nhóm các tạp chí thông tin chỉ dẫn - giải trí: Tiêu đề của nhóm này cũng chỉ rõ nội dung phản ánh ví dụ: Tạp chí Thể thao; Thời trang trẻ; Tạp chí Đẹp; Tạp chí Ô tô-xe máy…

Nhóm các tạp chí thông tin tổ hợp (hay còn gọi là tạp chí thông tin xã hội)

ví dụ: Thế giới mới; Tri thức trẻ; Hà Nội ngày nay…

Điều 3, Mục 16 - Luật Báo chí 2016 quy định: “Tạp chí khoa học là sản

phẩm báo chí xuất bản định kỳ để công bố kết quả nghiên cứu khoa học, thông tin về hoạt động khoa học chuyên ngành”

Hầu hết các tạp chí chuyên ngành đều mang tính chuyên biệt cao, hướng tới một nhóm độc giả nhất định, song cũng có một số tạp chí chuyên ngành có

12 phạm vi phủ sóng rộng khắp và đối tượng bạn đọc đông đảo do phạm vi bao trùm của hệ thống chính sách mà ngành đó quản lý, tổ chức thực hiện cũng như mức độ ảnh hưởng của ngành đó đến đời sống xã hội

Ở khía cạnh khác, có thể hiểu: Tạp chí khoa học là một ấn phẩm định kỳ (có thể xuất bản theo hàng tuần, tháng, quý hoặc 6 tháng) nhằm mở rộng hơn nữa những tiến bộ khoa học bằng cách công bố các kết quả nghiên cứu mới Các tạp chí khoa học hầu hết mang tính chất chuyên ngành cao tuy nhiên có một số tạp chí khoa học bao phủ rộng nhiều lĩnh vực khoa học Tạp chí khoa học thường đăng tải các bài báo có nội dung khoa học đã qua phản biện nhằm đảm bảo bài viết đáp ứng đúng quy định và tiêu chuẩn chất lượng và giá trị khoa học

mà nó đề ra

Tóm lại, tạp chí khoa học được hiểu là phương tiện truyền thông mang

tính học thuật Mục tiêu của nó là mang thông tin chuyên biệt đến giới nghiên cứu khoa học, góp phần xây dựng, hoàn thiện hệ thống chính sách, pháp luật một ngành, một lĩnh vực nào đó; hướng dẫn, chỉ đạo nghiệp vụ đối với đội ngũ làm nghiệp vụ và phổ biến chính sách đến các đối tượng thuộc phạm vi điều chỉnh, quản lý của ngành đó Tạp chí khoa học chuyên ngành còn là diễn đàn

để những người làm nghiệp vụ và giới nghiên cứu về ngành trao đổi và học hỏi lẫn nhau

1.1.2 Khái niệm tổ chức nội dung và vấn đề tổ chức nội dung tạp chí khoa học

+ Khái niệm tổ chức

Từ điển Tiếng Việt định nghĩa từ tổ chức như sau:

Danh từ: “Tổ chức là tập hợp người được tổ chức lại, hoạt động vì những quyền lợi chung, nhằm một mục đích chung”[10 tr.1158]

Động từ: “Tổ chức là (1) sắp xếp, bố trí cho thành một chỉnh thể, có một cấu tạo, một cấu trúc và những chức năng chung nhất định (2) sắp xếp, bố trí cho thành có trật tự, có nền nếp (3) làm những gì cần thiết để tiến hành một hoạt động nào đó nhằm có được hiệu quả tốt nhất [10, tr.1558]

13

Từ những khái niệm trên có thể hiểu:

Tổ chức là tiến trình thiết lập một cấu trúc về các mối quan hệ giúp cho mọi người sử dụng một cách tối ưu những thứ được yêu cầu để thực hiện các kế hoạch đã đề ra và thỏa mãn mục tiêu ban đầu

Theo Từ điển Hán Việt: Nội là trong, dung là chứa Như vậy Nội dung là

những thứ chứa bên trong của một cái gì đó, điều gì đó

Từ điển Tiếng Việt có định nghĩa: “ Nội dung là mặt bên trong của sự vật,

cái được hình thức chứa đựng hoặc biểu hiện” [Trung tâm Từ điển học(2007),

Từ điển Tiếng Việt, NXB Đà Nẵng, Đà Nẵng tr.1149]

Còn theo Triết học: “Nội dung dùng để chỉ toàn bộ những yếu tố, những mặt, những bộ phận, những quá trình hợp thành một sự vật, hiện tượng cụ thể

nào đó” [Khoa Triết học – Học viện Báo chí và Tuyên truyền (2009), Giáo trình

Triết học, NXB Chính trị - Hành chính, Hà Nội, tr.63]

Từ những khái niệm và cách hiểu trên, tác giả đi đến cách hiểu: “vấn đề tổ chức nội dung tạp chí, đó là cần tìm hiểu, nghiên cứu xây dựng và tổ chức thực hiện kế hoạch sắp xếp nội dung một cách cụ thể ở một phạm vi xác định nhằm đạt mục tiêu cần thiết.”

Theo tác giả Hà Huy Phượng, [7, tr.2]“Tổ chức nội dung báo, tạo chí là việc lập kế hoạch nội dung từng số báo, trang báo, tạp chí sắp xuất bản, tổ chức thực hiện để đạt được mục đích, mục tiêu và đáp ứng nhu cầu tiếp nhận thông tin của công chúng mà cơ quan báo chí đó hướng đến”

Đối với tổ chức nội dung báo, tạp chí có thể được hiểu là: Xác định một

cơ cấu chủ định về nội dung, hình thức trình bày của một tờ báo, tạp chí theo chức năng và nhiệm vụ được giao Ví dụ: tổ chức các chuyên mục, chuyên trang trong các tạp chí chuyên ngành theo từng lĩnh vực Việc tổ chức thực hiện các nội dung chung của báo chí tất nhiên có liên quan mật thiết đến vai trò, nhiệm vụ của những người làm việc trong tòa soạn phải thực hiện Vai trò đó được xây dựng một cách có chủ đích để đảm bảo đem lại hiệu quả cao nhất của nội dung sản phẩm báo chí Đây chính là sự liên kết, kết hợp những bộ phận riêng rẽ thành một

14

hệ thống hài hòa, nhịp nhàng Có thể hiểu rằng, tổ chức nội dung là hệ thống quy trình lập kế hoạch, tổ chức sắp xếp các bài, nhóm bài, biên tập, thiết kế tạo thành một chỉnh thể sản phẩm hoàn chỉnh cả về nội dung và hình thức Hoạt động tổ chức nội dung xác định khung xương, rường cột cho toàn bộ nội dung, định hướng của sản phẩm báo chí

Tổ chức nội dung trên báo chí đòi hỏi sự hệ thống, sắp xếp một cách khoa học để giúp độc giả dễ tiếp cận và có cái nhìn sâu sắc hơn về một vấn đề, một sự kiện nào đó để có nhận thức và hành vi đúng, phù hợp Đối với tạp chí, vấn đề tổ chức nội dung là sự hệ thống, lập kế hoạch cho từng kỳ, từng trang, tập hợp các nhóm bài viết theo từng lĩnh vực, chủ đề và tổ chức thực hiện để đạt được mục đích, đáp ứng nhu cầu tiếp nhận thông tin của công chúng

Đối với các tạp chí khoa học ngành Lâm nghiệp, vấn đề tổ chức nội dung

là những đòi hỏi đặt ra từ khâu lập kế hoạch xuất bản, hình thức, phương thức truyền tải, cơ chế phối hợp thực hiện nhằm nâng cao uy tín, chất lượng tạp chí, đáp ứng nhu cầu phát triển và hội nhập

1.2 Đặc điểm và vai trò của tạp chí khoa học trong hệ thống báo chí

1.2.1 Đặc điểm của tạp chí khoa học

- Về nội dung và hình thức thông tin

Dòng tạp chí khoa học chú trọng tới việc thông tin, nghiên cứu, trao đổi, công bố nhiều chủ đề thuộc một lĩnh vực, một phạm vi, một ngành hoạt động mang tính đặc thù, chuyên biệt hơn là thông tin tin tức mang tính thời sự của xã hội Với chức năng, nhiệm vụ của mình, các tạp chí khoa học là kênh thông tin tin cậy giữ vai trò diễn đàn thông tin khoa học, cung cấp các giá trị nghiên cứu phục

vụ hoạt động học tập, nghiên cứu, ứng dụng của độc giả Tạp chí khoa học mang thông tin về bản chất của sự vật, hiện tượng được chọn lọc, trình bày một cách khoa học, thực hiện chủ yếu chức năng tuyên truyền tới một nhóm đối tượng xác định Nếu nhiệm vụ của báo là cổ vũ, động viên, thông tin tới nhiều người biết các

sự kiện trong cuộc sống thì nhiệm vụ của tạp chí lại chủ yếu là tuyên truyền tới

15 một nhóm người, thông qua nêu vấn đề, phân tích, tổng hợp vấn đề, chỉ ra mối liên hệ hướng tới cùng nhận thức bàn bạc giải quyết vấn đề trong thực tiễn

Đặc điểm của tạp chí khoa học rất điển hình đó là tính liên ngành cao, tính hạn định rõ Tính liên ngành ở đây thể hiện dưới hai khía cạnh: sử dụng các phương pháp liên ngành để giải quyết các nội dung của ngành mình và dùng phương pháp cơ bản của ngành mình để giải quyết các nội dung liên ngành Với loại tạp chí khoa học, biểu hiện tính liên ngành thứ hai (dùng phương pháp cơ bản của ngành để giải quyết các nội dung liên ngành) được thể hiện khá rõ nét,

Sự kết hợp chặt chẽ này nếu được thực hiện một cách hệ thống, đảm bảo tính khoa học và đúng quy trình chất lượng thì giá trị của mỗi tạp chí sẽ được tăng lên rất nhiều so với việc chỉ dùng phương pháp nghiên cứu cơ bản của ngành mình để phục vụ nội dung của ngành

Về tính định kỳ của tạp chí khoa học, có thể thấy tính định kỳ của tạp chí khoa học dài hơn nhiều so với báo và các tạp chí thông tin, giải trí Ở tạp chí khoa học, tính định kỳ thưa hơn để đảm bảo tính chất nghiên cứu, các tạp chí này đòi hỏi phải có các bài báo khoa học với nội dung mới Có những tạp chí có số lượng bài gửi của các chuyên gia, cộng tác viên rất phong phú nhưng vẫn chỉ ra được mỗi năm 4 số bởi tính chọn lọc bài viết khá khắt khe của tòa soạn Tuy nhiên cũng có một số tạp chí vì không có đủ lượng bài mang tính nghiên cứu nhưng đến định kỳ vẫn phải xuất bản đã lạm dụng tin tức hoạt động trong ngành, và những thông tin khoa học không qua phản biện đăng trên tạp chí Điều này sẽ ảnh hưởng tới uy tín cũng như giá trị khoa học của tạp chí, thường tạp chí sẽ không được đánh giá cao

16 Tạp chí mang tính chất nghiên cứu, trao đối và hướng dẫn nghiệp vụ, nên các bài viết đăng tải trên tạp chí không nhất thiết phải là những vẫn đề đã chín muồi, hoặc đã được khẳng định khoa học, mà có thể có những bài viết với chủ đích chỉ nhằm “xới vấn đề” hoặc trao đổi mang tính chất học thuật, tham khảo theo những quan điểm khác nhau Trên cơ sở đó bạn đọc có thể khai thác, hoặc bình giá theo quan điểm riêng về hiện tượng nghiên cứu mà mình quan tâm Vấn

đề về “cái mới” trong nghiên cứu khoa học, đặc biệt là đối với tạp chí khoa học

là điều không thể thiếu; giá trị khoa học của một bài báo tùy thuộc phần lớn vào nội dung của bài báo

Để các thông tin, vấn đề được rõ ràng, hệ thống, đòi hỏi các tạp chí phải định hình các chuyên trang, chuyên mục ổn định mang tính khoa học, tùy thuộc vào đối tượng độc giả và đặc thù thông tin của từng tòa soạn

Trong một sản phẩm tạp chí khoa học có thể có nhiều chuyên mục, việc sắp xếp, bố trí một cách hợp lý để quá trình hoạt động đi từ kế hoạch xuất bản đến sản phẩm tạp chí qua các công đoạn mang tính khoa học, hợp lý, đảm bảo tiêu chuẩn chất lượng, hài hòa về nội dung và hình thức và đạt được hiệu quả cao, đem lại giá trị khoa học được công nhận, thu hút sự quan tâm của độc giả, nâng cao uy tín cho tạp chí

Đối với các tạp chí khoa học, do tính khuôn mẫu và đặc thù thông tin nên các thể loại tác phẩm được sử dụng cũng có nhiều hạn chế, thường chủ yếu là các thể loại chính luận như bình luận, chuyên luận hoặc tin tức khoa học, thể loại bài báo hoặc điều tra khoa học

- Về phương thức truyền tải

Tạp chí khoa học trong nước cũng như trên thế giới hiện nay được truyền tải tới công chúng chủ yếu qua hai kênh chính: Tạp chí in và tạp chí điện tử

- Về đặc điểm công chúng

Tạp chí khoa học không giống với báo hoặc các tạp chí giải trí phổ rộng, chúng có đối tượng tập trung theo lĩnh vực chuyên biệt, công chúng đặc thù của ngành, của lĩnh vực nhất định

17 Việc xác định đối tượng phục vụ của tạp chí bao gồm những loại bạn đọc nào: là cán bộ nghiên cứu, hay cán bộ quản lý, hoặc cán bộ cơ sở Trên thực tế

có nhiều loại tạp chí chỉ phục vụ chủ yếu cho một loại bạn đọc là cán bộ nghiên cứu có trình độ khoa học nhất định Nhưng cũng có loại tạp chí đối tượng phục

vụ bạn đọc vừa là cán bộ nghiên cứu, cán bộ quản lý, vừa là cán bộ chuyên môn thực hành trong ngành cũng như các bạn đọc ngoài ngành có nhiều quan tâm và chịu ảnh hưởng từ ngành đó

- Về tổ chức nội dung của tạp chí khoa học, thường theo những vấn đề hiện thực mà công chúng đang quan tâm, có nhiệm vụ thông tin, định hướng và đưa ra giải pháp thích hợp Nội dung phản ánh của tạp chí thường được kết cấu theo dạng thức sau:

+ Những vấn đề chung về lý luận, nghiệp vụ, khoa học

+ Thông tin tin tức khoa học

+ Phổ biến kiến thức kinh nghiệm

Trong đó, những vấn đề chung về lý luận, nghiệp vụ, khoa học thường chiếm một tỷ trọng lớn trong cơ cấu nội dung đăng tải Với nội dung đó, các bài viết tạp chí phải thể hiện được tính chất nghiên cứu, phát hiện những qui luật vận động có thể trong từng lĩnh vực thuộc nghiệp vụ chuyên môn Ở đây, chức năng tuyên truyền về những vấn đề lý luận cách mạng, lý luận nghiệp vụ, khoa học kỹ thuật sẽ đem lại cho độc giả nhiều kiến thức mới mẻ với nhiều ý niệm cụ thể, dễ dàng tiếp cận với thực tế, liên hệ, vận dụng trong điều kiện cụ thể của bản thân, đơn vị mình

1.2.2 Vai trò của tạp chí khoa học trong hệ thống báo chí

- Tạp chí khoa học trước tiên là một sản phẩm truyền thông trong hệ

thống sản phẩm truyền thông Như vậy, nó thể hiện đầy đủ những vai trò trong đời sống xã hội trên nhiều lĩnh vực như: chính trị, kinh tế, văn hóa xã hội

Những số tạp chí khoa học xoay quanh các chuyên mục vốn có đã được định hình, nhằm tập trung cung cấp cho bạn đọc một lượng thông tin về một chủ

đề mà khoa học và cuộc sống đang đặt ra Đó có thể là những tri thức về chính trị, kinh tế, quản lý, tri thức về khoa học kỹ thuật Tạp chí khoa học góp phần

18 giải thích, hoặc phê phán tình hình, hiện tượng nghiên cứu, đồng thời đề cập đến biện pháp xử lý tình hình, hiện tượng đó theo những phương pháp nghiên cứu riêng biệt, thể hiện tính phản biện và tính khoa học của từng tạp chí

Là một sản phẩm trong hệ thống báo chí, tuy nhiên, tạp chí khoa học quan tâm hàng đầu đến sự thật khách quan, đưa ra bản chất của vấn đề với các quy luật của tự nhiên, xã hội Và như vậy, tạp chí khoa học góp phần đắc lực trong phát hiện, điều chỉnh, hoàn thiện quan hệ sản xuất, quan hệ xã hội

- Tạp chí khoa học mang giá trị học thuật, góp phần phát triển nền khoa học nói chung và khoa học chuyên ngành nói riêng

Tạp chí khoa học là loại ấn phẩm đòi hỏi đầu tư nhiều công sức, chất xám của các nhà khoa học Nó giữ một vai trò quan trọng trong đời sống xã hội Giáo

sư Frank Davidoff, Tổng Biên tập Tạp chí Annals of internal Medicine (một tạp chí y học nổi tiếng thế giới), đồng thời là một nhà khoa học hàng đầu nước Mỹ

đã khẳng định: “khoa học chỉ tồn tại sau khi kết quả nghiên cứu được công bố trên các tạp chí” Thực tiễn cho thấy các công trình nghiên cứu khoa học chỉ hoàn tất và được công nhận khi kết quả được công bố trên tạp chí khoa học uy tín: có cơ chế phản biện chặt chẽ, bởi đó chính là thước đo, là công cụ kiểm định chất lượng, chỉ số xác nhận độ tin cậy và uy tín của một công trình nghiên cứu khoa học Tạp chí khoa học là nơi lưu trữ, nguồn cung cấp những thông tin, tư liệu nghiên cứu khoa học có giá trị, được kiểm định và sàng lọc, dùng làm tư liệu tham khảo cho các công trình nghiên cứu kế tiếp hay chính là “ người gác cổng” của những công trình khoa học chuẩn mực và cũng là “bà đỡ” cho những

ý tưởng sáng tạo và phát kiến, tri thức mới

Hoạt động khoa học thường được đánh giá dựa vào số lượng và chất lượng Về số lượng, người ta dựa vào số bài báo khoa học được công bố trên các tạp chí khoa học quốc tế Về chất lượng, người ta dựa vào số lần được trích dẫn (citation index) của các bài báo khoa học Thậm chí, để việc đánh giá được chính xác hơn, người ta còn tính đến số công bố quốc tế trên 1 triệu dân, và số trích dẫn của các bài báo có tác giả chính là người của nước sở tại (Phạm Duy

19 Hiển, 2010) Đó là những “chỉ số khách quan phản ánh sự phát triển khoa học công nghệ cũng như hiệu suất khoa học của mỗi quốc gia” (Dương Bùi, 2013)

Tóm lại, trong hệ thống báo chí, tạp chí khoa học không chỉ có vai trò

to lớn trong truyền tải, chứa đựng thông tin lý luận, khoa học, thông tin chỉ dẫn

về chính trị, học thuật, mà với vai trò diễn đàn khoa học, nó đóng góp giá trị học thuật, góp phần phát triển nền khoa học nói chung và khoa học chuyên ngành nói riêng, tạo ra tiến bộ xã hội, phát triển quốc gia, quốc tế

1.3 Những tiêu chí và yêu cầu của tổ chức nội dung tạp chí khoa học

1.3.1 Những căn cứ để tổ chức nội dung tạp chí khoa học

+ Căn cứ tôn chỉ, mục đích, nhiệm vụ, chức năng của Tạp chí

Mỗi cơ quan báo chí có tôn chỉ, mục đích theo chức năng và nhiệm vụ được quy định trong Quyết định thành lập Mỗi tạp chí khoa học có chức năng và nhiệm vụ cụ thể, việc bám sát chức năng, nhiệm vụ vừa tạo tính thống nhất, đảm bảo tính quy chuẩn khoa học và uy tín tạp chí, mặt khác cũng khẳng định sắc thái riêng của tạp chí

+ Căn cứ kết quả nghiên cứu nhu cầu công chúng

“Công chúng là toàn bộ những người đọc, người xem, người nghe trong quan hệ với tác giả, diễn viên ”[10; 334]

Công chúng chính là nhóm đối tượng, dân chúng trực tiếp hoặc gián tiếp tiếp nhận thông tin hoặc chịu ảnh hưởng tác động của thông tin tạp chí Trong

lý luận và thực tiễn báo chí hiện đại, Công chúng có vai trò, vị thế đặc biệt quan trọng trong việc nâng cao năng lực và hiệu quả tác động cũng như khách hàng - thị trường của mỗi cơ quan hay sản phẩm báo chí - truyền thông

Công chúng của các tạp chí khoa học chuyên ngành

Với vai trò, chức năng, nhiệm vụ riêng, tất yếu tạp chí có công chúng riêng

Có thể nói, công chúng của tạp chí là những đối tượng tiếp nhận thông tin chuyên sâu Họ cũng chính là những người tham gia vào việc trao đổi các kiến thức, kỹ năng, kinh nghiệm chuyên ngành, nghiệp vụ, lĩnh vực, tham gia chỉ dẫn và giải trí Như vậy, tạp chí với vai trò là diễn đàn để những người làm nghiệp vụ và

20 giới nghiên cứu về ngành trao đổi, học hỏi, nắm bắt thông tin, tạp chí đã tạo cho mình một đối tượng công chúng bạn đọc khá chuyên biệt

Với vai trò cung cấp thông tin, kiến thức cho những đối tượng công chúng nhất định, tạp chí khoa học chuyên ngành chuyên chở thông tin chuyên biệt đến giới nghiên cứu khoa học, góp phần xây dựng, hoàn thiện hệ thống chính sách, pháp luật về ngành, lĩnh vực; Hướng dẫn, chỉ đạo nghiệp vụ đối với đội ngũ cán

bộ làm nghiệp vụ trong ngành và phổ biến chính sách đến các đối tượng thuộc phạm vi điều chỉnh, quản lý của ngành đó Công chúng của tạp chí khoa học chuyên ngành là những người có nhu cầu quan tâm, tìm hiểu, tiếp nhận loại thông tin chuyên biệt đó

Thường thì tạp chí thuộc lĩnh vực nào sẽ phục vụ công chúng của lĩnh vực

đó Tuy nhiên, cũng có những tạp chí chuyên ngành có độ phủ rộng rãi tới nhiều đối tượng bạn đọc vì thông tin lĩnh vực đó gần gũi và sát thực đối với nhiều đối tượng công chúng Ngoài ra, các tạp chí chuyên ngành cũng tìm tòi phương thức

mở rộng đối tượng bạn đọc qua hình thức dành một số chuyên trang, chuyên mục hướng tới đại chúng - những đối tượng có liên quan, chịu sự điều chỉnh của ngành, của lĩnh vực đó

Công chúng của tạp chí, đặc biệt là tạp chí khoa học chuyên ngành là những đối tượng tiếp nhận thông tin chuyên sâu Nắm bắt nhu cầu này, loại hình tạp chí sẽ tìm được thế mạnh của mình trong cuộc cạnh tranh khốc liệt với các loại hình báo chí hiện đại khác hiện nay Công chúng sẽ tìm thấy những thông tin chuyên sâu, giàu tính nghiên cứu khoa học hơn là những thông tin nhanh, khó kiểm chứng trên các báo mạng điện tử

Tính tương tác có ý nghĩa quan trọng đối với hiệu quả thông tin của tạp chí bởi các tương tác bình đẳng, sự chia sẻ kinh nghiệm, trao đổi các kiến thức,

kỹ năng, kinh nghiệm chuyên ngành giúp cho việc học hỏi kiến thức càng sâu rộng; việc trao đổi các kỹ năng, nâng cao năng lực của mồi cá nhân càng được nâng cao Đặc biệt, với tạp chí khoa học chuyên ngành, hình thức thông tin chuyên đề của nó càng nâng cao tính tương tác bao nhiêu thì công chúng càng

21

có vai trò tích cực và chủ động bấy nhiêu trong việc tiếp nhận thông tin, xử lý và ứng dụng trong đời sống thực tiễn

Công chúng chuyên biệt của các tạp chí

Tính chuyên biệt trên báo chí truyền thông nói chung được hiểu là một phương thức trong đó một ấn phẩm báo chí chỉ tập trung vào một lĩnh vực cụ thể của đời sống, nhằm vào một lượng đối tượng công chúng xác định, cụ thể Như vậy, công chúng chuyên biệt của các tạp chí ngành lâm nghiệp được xác định là nhóm công chúng quan tâm và hướng đến các vấn đề : nghiên cứu khoa học, chuyển giao công nghẹ về lĩnh vực lâm nghiẹ p, chế biến lâm sản và phát triển nông thôn, quản lý tài nguyên thiên nhiên và môi tru ờng, phòng tránh và giảm nhẹ thiên tai có thể chia thành các nhóm sau:

Thứ nhất, nhóm công chúng quan tâm tới vấn đề mà tạp chí đề cập đến Thường thì nhóm công chúng này tìm đến sự chia sẻ thông tin từ các chuyên đề báo chí mà nhu cầu họ đang muốn tìm hiểu, nghiên cứu hay đơn thuần chỉ là sự quan tâm tới vấn đề đó vì nó liên quan trực tiếp hay gián tiếp đến họ Những thông tin đó đánh trúng vấn đề nhóm công chúng quan tâm, họ tiếp nhận nó một cách hào hứng và thấy thiết thực Công chúng nhóm này thường rất mở, họ có thể ở mọi lĩnh vực khác nhau nhưng có chung một mối quan tâm tới vấn đề của tạp chí đề cập Nhóm công chúng này có thể là các chuyên gia, các nhà khoa học thuộc các lĩnh vực có liên quan và được đăng tải trên các tạp chí ngành Lâm nghiệp như: Công nghệ sinh học; Kỹ thuật cơ khí; khoa học môi trường Hoặc nhóm công chúng này có thể là cán bộ cơ sở đang cần những kiến thức, kinh nghiệm thực tiễn về các lĩnh vực liên quan của ngành

Thứ hai, nhóm công chúng muốn tìm hiểu, tiếp nhận tri thức kiến thức Nhóm công chúng này có thể nói là những người có tri thức, có sự hiểu biết nhất định Họ là những người luôn muốn tìm tòi, khám phá, tiếp nhận những tri thức mới Khi những nội dung thông tin để đáp ứng được nhu cầu của họ, họ cảm thấy thỏa mãn và tin tưởng, tiếp nhận nó thì tạp chí đó đạt tới sự phong phú, hấp dẫn, chân thực và khách quan Nhóm công chúng này có thể là các sinh viên, học viên,

22 nghiên cứu sinh của các trường đại học, viện nghiên cứu mà thực tế là hiện nay qua khảo sát trên 200 sinh viên, học viên của trường Đại học Lâm nghiệp có nhiều quan tâm và là độc giả thường xuyên của các tạp chí được khảo sát

Thứ ba, nhóm công chúng là các nhà khoa học, chính trị gia, chuyên gia trong ngành Họ là những người tham gia trao đổi, phản biện các vấn đề chuyên biệt, chuyên sâu Trước hết, đây là nhóm công chúng “chuyên biệt” của tạp chí

Họ vừa là người trực tiếp tham gia nghiên cứu, vừa là khách hàng tiêu thụ sản phẩm Nhóm công chúng này có thể ở nhiều lĩnh vực khác nhau nhưng đều có chung những mối quan tâm và kiến thức về những nội dung đề cập trong tạp chí

Vì vậy, nhóm công chúng này chính là các tác gỉa của những nội dung trao đổi, thông tin Họ cũng góp phần quan trọng trong việc làm nên sự thành công của tạp chí

Khi nghiên cứu công chúng - người tiếp nhận, giới nghiên cứu đều coi công chúng không chỉ là đối tượng tác động, mà còn là lực lượng xã hội quyết định vai trò, vị thế xã hội của sản phẩm báo chí - truyền thông Sức mạnh của tờ báo, trước hết thể hiện ở “sức mạnh của công chúng, của dư luận xã hội mà nó tạo ra”

Việc nghiên cứu, nắm rõ tính chất, đặc điểm, nhu cầu của đối tượng tác động bao giờ cũng là một trong những yếu tố hàng đầu bảo đảm hiệu quả tác động của truyền thông đại chúng Khi nghiên cứu công chúng tiếp nhận sản phẩm truyền thông đại chúng nói chung, theo lý thuyết bao gồm nghiên cứu vai trò người tiếp nhận, nghiên cứu tâm lý tiếp nhận và nghiên cứu mô thức tiếp nhận

Đối với mỗi cơ quan tạp chí khoa học cần xác định rõ công chúng của mình là ai, họ mong muốn gì, hy vọng gì và chờ đợi điều gì để từ đó có phương

án, kế hoạch, phục vụ công chúng của mình một cách hữu hiệu nhất; thường xuyên thăm dò (thông qua các đợt khảo sát, điều tra xã hội học) nhằm đánh giá thái độ của công chúng với những sản phẩm của mình Đây là một công việc hết sức quan trọng và cần được tiến hành một cách khoa học, định kỳ, có sự đối

23 chiếu so sánh qua mỗi giai đoạn, đặc biệt sau mỗi sự thay đổi, cải tiến của mỗi tạp chí, từ đó có sự điều chỉnh một cách phù hợp và hiệu quả

+ Căn cứ các nguồn lực hiện có

Các tạp chí cần xác định rõ hệ thống các nguồn lực hiện có, bao gồm các nguồn lực về con người, tài chính, cơ sở vật chất, môi trường cạnh tranh, những

ưu thế của tạp chí để từ đó phát huy các thế mạnh, sử dụng hợp lý và tăng cường nguồn lực, hỗ trợ cho việc thực hiện mục tiêu đổi mới tổ chức nội dung, tăng cường chjất lượng, hiệu quả xuất bản tạp chí

1.3.2 Những yêu cầu đặt ra với vấn đề tổ chức nội dung tạp chí khoa học

+ Quy trình xuất bản chuẩn

Quy trình triển khai kế hoạch thực hiện của tạp chí khoa học, tuy có những điểm riêng, song về cơ bản được thực hiện như sau:

* Biên tập bài báo

* Xét duyệt, xếp hạng và duyệt đăng bài báo

* In ấn, nộp lưu chiểu, phát hành, đưa Tạp chí lên website

Quy trình triển khai kế hoạch được thực hiện trên sự phối hợp nhất quán, khoa học sử dụng tối đa nguồn lực và phân công nhiệm vụ hợp lý giữa các bộ phận tạp chí Yêu cầu đặt ra của quy trình xuất bản chuẩn cho tạp chí khoa học là đòi hỏi cần thiết nhằm chuyên nghiệp hóa bộ máy cũng như tăng hiệu lực, hiệu quả của sản phẩm tạp chí

+ Cơ chế phản biện khoa học

Người phản biện là những chuyên gia, nhà khoa học có cùng chuyên môn với tác giả và am hiểu về vấn đề mà bài báo quan tâm Ban Biên tập sẽ thực hiện đánh mã số cho từng bài báo trước khi gửi phản biện Người phản

24 biện sẽ đọc và đánh giá bài báo dựa theo những tiêu chí như mục tiêu nghiên cứu, tính mới, tính hợp lý của phương pháp nghiên cứu, nhận định giá trị kết quả nghiên cứu, hình thức trình bày, ngôn ngữ, v.v và viết báo cáo cho Tổng Biên tập tạp chí Dựa theo những kiến nghị của Người phản biện mà Tạp chí quyết định có đăng tải bài báo hay không Có thể hình dung cơ chế bình duyệt bài báo qua sơ đồ sau:

Hình 1.1 Sơ đồ cơ chế phản biện bài báo khoa học

Cơ chế phản biện là một cơ chế có mục đích chính là thẩm định và kiểm tra các bài báo khoa học trước khi chấp nhận cho công bố trên một tập san khoa học Tuy một cơ chế phản biện như thế chưa phải hoàn toàn vô tư và hoàn hảo, nhưng

25

nó là một cơ chế tốt nhất hiện nay mà giới khoa học đều công nhận Qua cơ chế này mà tạp chí có thể ngăn chận những hạt sạn, rác khoa học, và giúp cho tạp chí nâng cao chất lượng chuyên môn Trên nguyên tắc, đây là một cơ chế hay và công bằng, bởi vì những người duyệt bài hay công trình nghiên cứu là những người có cùng chuyên môn, họ chính là những người có thẩm quyền và khả năng đánh giá

chất lượng của công trình nghiên cứu

Thông qua việc xây dựng các quy chế, quy định, quy trình tạo điều kiện cho các toà soạn hoạt động độc lập như: Quy định về chức năng, nhiệm vụ, quy định về chế độ nhuận bút, Quy định về định mức lao động của cán bộ, phóng viên, biên tập viên, tạo hành lang pháp lý cho các toà soạn hoạt động Ở một phương diện nhất định, đối với tạp chí khoa học việc đăng tải các bài báo khoa học phụ thuộc vào hệ thống kết quả nghiên cứu của cộng đồng tác giả, và hiện nay không ít các tòa soạn lệ thuộc vào các bài gửi của tác giả, thiếu chủ động trong vấn đề xây dựng kế hoạch nội dung dẫn đến tình trạng bỏ trắng chuyên mục, lĩnh vực, hoặc để còn tồn tại những lỗi không đáng có trong sản phẩm tạp

chí, gây suy giảm uy tín của tạp chí

+ Hình thức, Nội dung phù hợp, hướng chuẩn quốc tế

Thông điệp được truyền tải trong tạp chí khoa học cần hoàn chỉnh về nội dung , mạch lạc về hình thức Nội dung cần đảm bảo phù hợp chủ đề, đề tài, tính chính xác của kết quả nghiên cứu, vấn đề nghiên cứu có đem lại giá trị và có ý nghĩa nhận thức cũng như thực tiễn; các sự vật, hiện tượng, nhân vật, chi tiết được nói đến Mặt khác, về hình thức thông điệp từ sản phẩm tạp chí khoa học cần đảm bảo tính quy chuẩn về thể loại, kết cấu cũng như ngôn ngữ Các yêu cầu về hình thức, nội dung của tạp chí khoa học hiện nay đang đòi mỏi mạnh mẽ xây dựng theo tiêu chuẩn quốc tế, tiêu biểu và

+ Phát huy tối đa và tăng cường nguồn lực

+ Sử dụng kênh truyền tải phù hợp, hiệu quả

26

Sự phù hợp giữa đối tượng và kênh truyền là một yếu tố quan trọng thúc đẩy thông điệp được truyền tải tốt hơn Đối với tạp chí khoa học, hiện nay chủ yếu là sử dụng hai kênh chính: kênh in ấn và tạp chí điện tử Với mỗi kênh được

sử dụng đều có những ưu thế và điểm tồn tại riêng, vì vậy trong sử dụng yêu cầu kết hợp để phát huy tốt nhất các ưu thế của từng kênh truyền tải

Có thể nói, vấn đề tổ chức nội dung có vai trò đặc biệt quan trọng trong công tác xuất bản báo chí của mỗi tòa soạn, nó thể hiện ý chí của Ban Biên tập và

có thể quyết định tầm ảnh hưởng, thu hút của tờ báo, tạp chí đối với công chúng

và xã hội, góp phần quyết định đến thành công của sản phẩm báo chí

Tiểu kết Chương 1

Trong chương này, luận văn đã hệ thống hóa những vấn đề lý luận về vấn đề

tổ chức nội dung trong tạp chí nói chung, các tạp chí khoa học nói riêng Cụ thể:

Một là; Nêu các khái niệm liên quan như: Khái niệm tạp chí, tạp chí khoa học; vấn đề tổ chức nội dung tạp chí

Hai là; phân tích đặc điểm, vai trò của tạp chí khoa học trong hệ thống báo chí như về nội dung thông tin, hình thức thông tin, vai trò diễn đàn khoa học, đóng góp giá trị học thuật, góp phần phát triển tiến bộ

Ba là; Luận văn đã trình bày, đưa ra những yêu cầu đối với vấn đề tổ chức nội dung tạp chí khoa học như: yêu cầu đối với cơ quan chủ quản, yêu cầu về cơ quan xuất bản, cơ chế hoạt động, chính sách, đặc trưng thông điệp, kênh truyền tải và vấn đề nghiên cứu công chúng tiếp nhận

Những vấn đề đã được trình bày tại Chương 1 chính là khung lý thuyết giúp luận văn khảo sát, đánh giá vấn đề tổ chức nội dung tạp chí khoa học ở Chương 2

27

Chương 2 THỰC TRẠNG TỔ CHỨC NỘI DUNG CÁC TẠP CHÍ KHOA HỌC CỦA NGÀNH LÂM NGHIỆP HIỆN NAY

2.1 Tổng quan về các tạp chí khoa học ngành Lâm nghiệp

2.1.1 Giới thiệu về ngành Lâm nghiệp

Ngay từ buổi đầu của lịch sử, con người đã lấy từ rừng các thức ăn, chất đốt, vật liệu phục vụ cuộc sống; rừng được coi là cái nôi sinh ra và là môi trường sống của con người Đến thế kỷ 17, hệ thống quản lý rừng được ra đời tại châu Âu, đánh dấu một xu hướng mới trong việc khai thác tái tạo tài nguyên rừng Khai thác, lợi dụng và tái tạo tài nguyên rừng ngày càng phát triển để đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của xã hội luôn đòi hỏi phải có hệ thống quản lý rừng thích hợp Hai quá trình này phát triển ngày càng cao và dần dần hình thành ngành Lâm nghiệp Ngành Lâm nghiệp ra đời ngày càng có vị trí quan trọng trong phát triển kinh tế-xã hội của mỗi quốc gia Như vậy lâm nghiệp ra đời xuất phát từ nhu cầu thực tiễn của xã hội đối với rừng và vai trò của xã hội đối với rừng thông qua chức năng quản lý, gìn giữ và phát triển rừng

Lâm nghiệp là ngành sản xuất vật chất của nền kinh tế quốc dân có chức năng xây dựng rừng, quản lý bảo vệ rừng, khai thác lợi dụng rừng, chế biến lâm sản và phát huy các chức năng phòng hộ văn hóa, xã hội, của rừng

Dòng chảy của cuộc cách mạng 4.0 ngày càng mạnh mẽ, một nền lâm nghiệp kỹ thuật cao đang là mục tiêu phát triển mà nhiều quốc gia, trong đó có Việt Nam đang hướng tới Chính vì vậy, chiếu theo đòi hỏi ngày càng cao trong tương lai thì rõ ràng chất lượng ngành Lâm nghiệp từ đào tạo, nghiên cứu khoa học đang đứng trước những cơ hội và thách thức không nhỏ Hiện nay, định hướng phát triển Lâm nghiệp bắt đầu chuyển hướng sang quản lý tài nguyên rừng dựa trên cơ sở phát triển bền vững Kiến thức đào tạo, nghiên cứu không nặng về khai thác, sử dụng rừng như trước đây, mà đang chuyển dần sang quản

lý bảo vệ và phát triển bền vững tài nguyên thiên nhiên giảm nhẹ thiên tai và

28 ứng phó biến đổi khí hậu Đây chính là định hướng chiến lược phát triển chung, không chỉ riêng gì ngành Lâm nghiệp

2.1.2 Lịch sử ra đời, vai trò, vị trí và tầm quan trọng của các tạp chí khoa học ngành Lâm nghiệp

+ Tạp chí Khoa học Lâm nghiệp

Tạp chí Khoa học Lâm nghiệp trực thuộc Viện Khoa học Lâm nghiệp Việt Nam, được thành lập từ năm 2006 với tiền thân là trang thông tin khoa học

kỹ thuật lâm nghiệp Hiện nay tạp chí Khoa học Lâm nghiệp được giao cho Ban

Kế hoạch - Khoa học của Viện Khoa học Lâm nghiệp phụ trách Nhân sự phục

vụ trực tiếp các hoạt động trị sự, chế bản, tổ chức nội dung gồm 3 cán bộ là Trưởng Ban Kế hoạch - khoa học và 2 chuyên viên Hội đồng biên tập của tạp chí gồm 17 nhà khoa học uy tín trong nước có chuyên môn sâu về nhiều lĩnh vực của ngành Lâm nghiệp

Định kỳ tạp chí xuất bản theo quý, mỗi năm ra 4 số, mỗi số đăng từ 15-25 bài báo khoa học Mỗi kỳ tạp chí xuất bản từ 200 - 500 bản in, các bài báo đều được đăng toàn văn trên website của Viện tại địa chỉ: www.vafs.gov.vn Hiện tại, bài báo khoa học đăng trên tạp chí được Hội đồng CDGSNN đánh giá với mức điểm công trình là 0.75

Tạp chí Khoa học Lâm nghiệp tuy chưa thực sự hình thành tổ chức bộ máy bài bản của một tòa soạn báo chí, song đã xây dựng quy trình phản biện và xuất bản tương đối khoa học, được đông đảo các nhà khoa học trong ngành đánh giá khá cao Tuy nhiên, để tạp chí có thể phát triển, nâng tầm ảnh hưởng và uy tín thì còn đòi hỏi sự cải tiến về vấn đề tổ chức nội dung cũng như nhiều biện pháp tổng thể

Hiện tại tạp chí hoạt động trên nguồn ngân sách cấp thường niên theo quy chế hoạt động của Viện Khoa học Lâm nghiệp, nguồn thu của tạp chí chỉ chủ yếu từ ngân sách và kinh phí hỗ trợ đăng bài từ tác giả Tạp chí mới dừng lại trong phạm vi phát hành là cộng đồng các nhà khoa học, chưa lưu hành ngoài thị trường nên hầu như không có nguồn thu từ hoạt động phát hành

29

+ Tạp chí Khoa học và Công nghệ Lâm nghiệp

Tạp chí Khoa học và Công nghệ Lâm nghiệp, tiền thân là Bản tin Khoa học Lâm nghiệp, trực thuộc Trường Đại học Lâm nghiệp, Tạp chí hoạt động theo Giấy phép số 1948/GP - BTTTT của Bộ Thông tin và Truyền thông ngày 23/10/2012 Hiện tại, tạp chí xuất bản ở hai ngôn ngữ: Tiếng Việt và Tiếng Anh Từ 2011 trở

về trước, trang Thông tin khoa học Lâm nghiệp được tính điểm công trình ở mức 0,25 Từ năm 2012, Tạp chí Khoa học và Công nghệ Lâm nghiệp đã được nâng mức điểm công trình của mỗi bài báo lên 0,5 điểm, một số lĩnh vực đã được nâng lên 0,75 điểm Đến tháng 3/2017, tạp chí đã chính thức được công nhận mức điểm 1.0, là mức đáng giá tương đối cao của các Hội đồng khoa học Hiện nay, Hội đồng biên tập của tạp chí có nhân sự chính thức của tạp chí có 6 người gồm: Tổng Biên tập, 02 Phó Tổng Biên tập, 01 thư ký hội đồng và 02 chuyên viên trực tiếp thực hiện công tác trị sự, biên tập và chế bản

Tôn chỉ và mục đích của Tạp chí:

- Giới thiệu những kết quả nghiên cứu khoa học và chuyển giao công nghệ sau khi đã được nghiệm thu, đánh giá; kết quả ứng dụng khoa học công nghệ vào mục đích phát triển nông lâm nghiệp; phục vụ đào tạo, thúc đẩy nghiên cứu khoa học;

- Phổ biến những thành tựu khoa học, kinh tế, quy trình công nghệ sản phẩm, sản xuất do các nhà khoa học thực hiện, đề xuất trong lĩnh vực nông lâm nghiệp

Đối tượng phục vụ của tạp chí là các nhà nghiên cứu, giảng dạy, học tập

về các lĩnh vực của ngành Lâm nghiệp và các bạn đọc quan tâm

Tạp chí xuất bản 6 kỳ/năm: 04 kỳ bằng tiếng Việt, 02 kỳ bằng tiếng Anh; mỗi kỳ tối đa 200 trang, Số lượng bản in, theo Giấy phép xuất bản tối đa là 10.000 bản/kỳ, song hiện tại tạp chí mới dừng lại ở mức 700 -1000 bản/kỳ

Mô hình tổ chức tòa soạn của Tạp chí: Tạp chí Khoa học và Công nghệ Lâm nghiệp hiện nay có mô hình đơn giản, Hội đồng Biên tập gồm Chủ tịch Hội đồng là Hiệu trưởng Trường Đại học Lâm nghiệp; Phó Chủ tịch Hội đồng là Tổng Biên tập tạp chí cùng 15 ủy viên là các nhà khoa học uy tín ở các lĩnh vực

30 liên quan Nhân sự chính thức của tạp chí KH&CN Lâm nghiệp hiện tại gồm Tổng Biên tập; 02 Phó Tổng Biên tập; 01 Thư ký tòa soạn và 3 chuyên viên phụ trách biên tập, chế bản

Sau 5 năm hoạt động, từ 4 kỳ/năm, đến năm 2016, tòa soạn bắt đầu xuất bản bằng ngôn ngữ tiếng Anh Năm 2016, Tạp chí Khoa học & Công nghệ Lâm nghiệp đã xuất bản 04 số tiếng Việt và 02 số bằng Tiếng Anh Song hành với bản in, tạp chí đã cập nhật, công bố toàn bộ các bài viết lên website

Hiện tại, về tổ chức nội dung, Tạp chí KH&CN Lâm nghiệp được phân thành 05 lĩnh vực, bao gồm:

1 Công nghệ sinh học và giống cây trồng

Cơ cấu tổ chức tòa soạn của tạp chí Rừng và Môi trường tương đối gọn nhẹ, bao gồm Hội đồng biên tập là 9 nhà khoa học uy tín trong ngành cùng 5

31 nhân viên tòa soạn và đội ngũ cộng tác viên tương đối rộng Tạp chí Rừng và Môi trường đã phát hành ra thị trường, hiện tại có giá bán là 20.000đ

Mỗi số tạp chí được bố trí theo 3 chuyên mục: “Theo dòng sự kiện”, “ Khoa

học công nghệ” “Hoạt động trong ngành” Trong đó, quan trọng nhất là ở mục “

Khoa học Công nghệ”, công bố, đăng tải các thông tin khoa học và bài báo khoa học Đối với các bài báo khoa học, đăng tải khi đã qua chu trình phản biện, hiện nay được HĐCDGSNN chấm điểm ở mức từ 0- 0,75 điểm Đối với các thông tin khoa học không qua phản biện thì không được tính điểm

Tạp chí Rừng và Môi trường là loại tạp chí thông tin khoa học, đã phát hành ra thị trường, song hiện tại đang phải đối diện nhiều khó khăn trong khâu phát hành Mỗi số tạp chí xuất bản ngoài gửi báo biếu còn được phân về các chi Hội trên cả nước

Như vậy, có thể thấy rằng ở ba tạp chí của ngành Lâm nghiệp được khảo sát có những điểm tương đồng của ngành cũng như đặc thù riêng Về cơ bản, các tạp chí này đều chung tôn chỉ mục đích là kênh giới thiệu những kết quả nghiên cứu khoa học và chuyển giao công nghệ; là diễn đàn để các nhà khoa học trong ngành trao đổi, phổ biến kết quả ứng dụng khoa học công nghệ vào mục đích phát triển nông lâm nghiệp; phục vụ đào tạo, thúc đẩy nghiên cứu khoa học

2.2 Vấn đề tổ chức nội dung và phương thức thể hiện thông điệp của các tạp chí khoa học ngành Lâm nghiệp

2.2.1 Về tổ chức nội dung thông tin

+ Lập kế hoạch xuất bản

Đối với ba tạp chí tiến hành khảo sát, kế hoạch xuất bản thường được thông qua hàng năm, khi cơ quan chủ quản duyệt kế hoạch công tác của tạp chí, cân đối nguồn kinh phí cấp, các tạp chí tiến hành triển khai kế hoạch hoạt động

đã được duyệt Trả lời về công tác lập kế hoạch xuất bản tại 3 tạp chí khảo sát, bên cạnh kế hoạch hoạt động hàng năm theo cơ chế hành chính nói chung, tại tạp chí Khoa học và Công nghệ Lâm nghiệp và tạp chí Rừng và Môi trường đã

có kế hoạch chi tiết về các chuyên mục, lĩnh vực, định hình khu vực thông tin

32 chi tiết cho từng số tạp chí Đối với tạp chí Khoa học Lâm nghiệp, do hạn chế lượng bài nên kế hoạch chi tiết theo từng quý phụ thuộc vào lượng bài tác giả gửi và theo tiến độ phản biện

Công tác lập kế hoạch nội dung cho từng số, từng trang tạp chí có vai trò rất quan trọng trong quá trình sản xuất sản phẩm tạp chí Tổ chức nội dung chính

là sự bàn bạc, phân công các bộ phận chuyên môn, từng thành viên trong tòa soạn thực hiện kế hoạch xuất bản từng số, từng trang tạp chí sắp xuất bản Việc thống nhất kế hoạch xuất bản phải được diễn ra một cách hài hòa, có kế hoạch

và các phương án nội dung chi tiết, có như vậy nội dung, hình thức sản phẩm báo chí mới đảm bảo chất lượng, giữ vững tính định hướng chung Mặt khác, tổ chức nội dung sản phẩm báo chí còn mang tính định hướng công chúng, tổ chức nội dung tạp chí cho ai đọc, bao nhiêu phần trăm độc giả sẽ quan tâm đến nội dung của số tạp chí; từng bài báo khoa học, nội dung đó sẽ có tác dụng gì đối với bạn đọc; số báo, tạp chí xuất bản sẽ tăng hay giảm số lượng in…

Hoạt động tổ chức nội dung tạp chí khoa học là một quá trình mang tính

hệ thống chặt chẽ, tuân theo những quy tắc nhất định Nhiệm vụ hàng đầu của tạp chí khoa học là phải đảm bảo tính minh bạch, tính học thuật chính xác, tính giá trị của khoa học Một tạp chí khoa học đảm bảo các yếu tố trên khi và chỉ khi xây dựng được một cơ chế phản biện độc lập, khách quan, khoa học và uy tín, góp phần xác nhận, nâng đỡ, đăng tải, công bố những phát hiện mới có giá trị trong nghiên cứu khoa học cũng như trong thực tiễn

Đối với mỗi tạp chí khoa học của ngành Lâm nghiệp, hầu hết các cơ quan chủ quản đều thực hiện công tác định hướng kế hoạch xuất bản cả năm và từng kỳ xuất bản; xây dựng kế hoạch, ấn định lượng bài, đồng thời chủ động tiếp cận các nhà khoa học, mời cộng tác tham gia gửi bài nhằm chủ động nguồn bài Tuy nhiên, vấn đề xây dựng kế hoạch tổ chức nội dung một cách chi tiết, thì hầu như chưa tạp chí nào có quá trình thực hiện một cách bài bản

Việc xuất bản tạp chí được triển khai thực hiện (hay còn gọi là tổ chức sản xuất) theo quy trình sau:

33

- Thông qua kế hoạch thông tin của Tạp chí

Việc này thường là công việc của Thư ký tòa soạn Sau khi nghiên cứu triển khai thông tin, Thư ký tòa soạn trình Tổng Biên tập duyệt, sau đó phân công mọi thành viên Ban biên tập triển khai các nội dung theo yêu cầu

- Tập hợp tin, bài theo từng chuyên trang, chuyên mục

Những tin, bài do người của Tạp chí thể hiện được phân công cụ thể Những tin, bài đặt các cộng tác viên thể hiện cũng được phân công để có trách nhiệm theo dõi công việc đến cùng Nếu có biến động hay thay đổi phải báo cáo Tổng Biên tập để có biện pháp xử lý kịp thời

- Biên tập, xử lý tin, bài

Thư ký tòa soạn có nhiệm vụ tập hợp đủ tin, bài rồi tổ chức biên tập Sau khi biên tập xong, Thư ký tòa soạn chuyển Phó Tổng Biên tập đọc soát nội dung, trình Tổng Biên tập duyệt lại toàn bộ tin, bài để rà soát lại số lượng và chất lượng thông tin

Mặc dù công việc thiết kế báo chỉ dựa trên những đánh giá chủ quan, nhưng nó cũng tuân theo một số nguyên tắc nhất định: “Trật tự ; Đơn giản ; Tương phản; Nhất quán Như ở Tạp chí Rừng và Môi trường, những bài viết có tính nghiên cứu thường trình bày 2 cột và tít bài là chữ in, những bài phản ánh thực tiễn, nêu kinh nghiệm địa phương được trình bày 2 cột, tít bài chữ thường, có hình ảnh minh họa Và bài viết đều thống nhất phông chữ: Vni- time, Times New Roman là kiểu chữ truyền thống với đặc điểm được sử dụng phổ biến Đối với tạp chí Khoa học Lâm nghiệp và tạp chí Khoa học và Công nghệ Lâm nghiệp, các bài đăng trên hai tạp chí này đều là các nghiên cứu, công bố kết quả nghiên cứu, là các bài báo khoa học đã qua phản biện và được tính điểm công trình, do vậy chúng mang tính khuôn mẫu quy chuẩn của bài báo khoa học

Vấn đề xây dựng kế hoạch tổ chức nội dung cho tạp chí rất quan trọng nó thể hiện tính chuyên nghiệp và góp phần không nhỏ vào quyết định mức đảm bảo chất lượng tạp chí Một thực trạng hiện nay cho thấy, ở các tạp chí khoa học nói chung và các tạp chí khoa học ngành Lâm nghiệp nói riêng công tác xây