Chương 2: THỰC TRẠNG VẤN ĐỀ QUẢN LÝ NGUỒN TIN CỦA BÁO PHÁP LUẬT VIỆT NAM, BẢO VỆ PHÁP LUẬT, PHÁP LUẬT VÀ XÃ HỘI
2.2. Dữ liệu khảo sát vấn đề quản lý nguồn tin của báo Pháp luật Việt Nam, Bảo vệ pháp luật, Pháp luật và Xã hội
2.2.1. Chủ thể, khách thể, nội dung và phương thức quản lý nguồn tin của báo Pháp luật Việt Nam, Bảo vệ pháp luật, Pháp luật và Xã hội
* Chủ thể và khách thể của phương thức quản lý nguồn tin tại ba tờ báo được khảo sát
Chủ thể của phương thức quản lý nguồn tin tại ba tờ báo được khảo sát chính là toàn bộ những người sẽ quản lý nguồn tin ấy tại cơ quan báo chí:
Thứ nhất, Ban biên tập - đầu não quản lý mọi hoạt động của tòa soạn trong đó, quan trọng nhất là hoạt động thông tin. Ban biên tập Báp Pháp luật Xã hội 5 người, Báo Pháp luật Việt Nam: 7 người, Báo Bảo vệ pháp luật 5 người.
Ban biên tập, hướng dẫn và phối hợp với cán bộ nhà báo, phóng viên của đơn vị trong việc thu thập thông tin, biên tập và cung cấp thông tin, dữ liệu từ các đơn vị.
Thứ hai, các nhà báo là chủ thể quản lý nguồn tin. Ở các cơ quan Báo Pháp luật Việt Nam, Bảo vệ Pháp luật, Pháp luật và Xã hội, mỗi nhà báo có mạng lưới nguồn tin tương đối đầy đủ và phong phú. Mỗi cơ quan báo chí có 87 đến 100 nhà báo, phóng viên, nhân viên, họ vừa là chủ thể nguồn tin, vừa là chủ thể liên kết mở rộng nguồn tin.
Thứ ba, đội ngũ biên tập viên, thư ký tòa soạn.
Với tin độc quyền, việc giữ bí mật thông tin và nguồn tin cho đến lúc xuất bản bài báo vô cùng quan trọng. Thậm chí, còn hải tiếp tục giữ nguồn tin sau khi thông tin ban đầu đã được đưa lên. Nhà báo Trần Đức Vinh - Phó Tổng biên tập Báo Pháp luật Việt Nam cho biết: “Theo Quy chế nghiệp vụ của báo Pháp luật Việt Nam, với những tin được xác định là độc quyền thì tất cả phóng viên, biên tập viên, người tham gia chế bản (trình bày, đọc lỗi ở báo giấy); lãnh đạo các ban/phòng chuyên môn; lãnh đạo Ban Biên tập không được thông tin ra ngoài, kể cả thông tin cho người trong cơ quan nếu không liên quan đến nguồn tin và xử lý nguồn tin. Nếu nguồn tin bị lộ, Ban Biên tập sẽ tổ chức rà soát và xử lý nghiêm (cao nhất là đuổi việc) người vi phạm”
[Phỏng vấn sâu 1].
Nhóm khách thể của phương thức tổ chức quản lý thông tin đối với một tòa soạn đó chính là các nguồn tin cung cấp thông tin cho cơ quan báo chí nói chung, nhà báo nói riêng của cơ quan báo chí ấy.
Một là, các nguồn tin chính thức từ bộ ban ngành. Đối với ba tờ báo được khảo sát, các phóng viên được theo dõi bám đầy sát đầy đủ các bộ, ban ngành, cơ quan chức năng của Nhà nước. Vì thế, có thể nhanh chóng khai thác thông tin từ bộ, ban ngành.
Hai là, hệ thống Luật, văn bản chính thống ban hành kèm theo các quyết định của cơ quan, tổ chức chức năng liên quan. Nguồn tin này có thể
khai thác trên các cổng thông tin điện tử chính thống của các cơ quan liên quan, các mã nguồn mở được thẩm định về tính minh bạch, chính xác.
Ba là, mguồn tin từ chuyên gia. Chuyên gia được xem là đội ngũ vừa là nguồn tin vừa là khách thể tổ chức quản lý thông tin của tòa soạn báo ấy.
Thường thì đội ngũ chuyên gia này rất đa dạng, phân theo ngành nghề, lĩnh vực mà họ phụ trách, hoặc chuyên môn, nghiệp vụ của họ.
Bốn là, nguồn tin từ phía bạn đọc. Tại ba tờ báo được khảo sát, nguồn tin từ phía bạn đọc được cung cấp dưới nhiều hình thức: Đơn thư, gọi điện, cung cấp qua mạng xã hội… Nhà báo Phương Hoa - Báo Pháp luật và Xã hội cho rằng: “Cần chú trọng và biết cách trao đổi với nguồn tin. Khi xác định được nguồn tin tiềm năng, cần thân thiện và trao đổi, thăm hỏi họ thường xuyên chứ không phải lúc cần phỏng vấn mới liên hệ với họ. Đây cũng là dịp tốt để nhà báo sử dụng kỹ năng “nói chuyện phiếm” với nguồn tin và hỏi họ về sự tiến triển của các chủ đề đã trao đổi từ trước. Nên duy trì sự thăm hỏi thường xuyên với danh sách các “nguồn tin” của bạn bằng việc gọi điện thoại, gửi email và thậm chí là gặp mặt trực tiếp. Mục đích chính là để nguồn tin không “quên” bạn và quên những điều họ biết mà bạn quan tâm đến” [Phỏng vấn sâu].
Năm là, nguồn tin từ các đối tượng khác. Đây là nhóm nguồn tin không xác định - nguồn tin yếu nhất, và nó có nghĩa là tờ báo phải chịu hoàn toàn mọi trách nhiệm về thông tin được nêu ra. Việc không xác định được nguồn tin còn để ngỏ khả năng thông tin sai lệch.
Ngay cả khi không thể nêu tên người cung cấp thông tin thì nên xác định đặc điểm của họ càng nhiều càng tốt, chẳng hạn một nguồn thân cận với cuộc điều tra, gia đình, ban lãnh đạo đảng, v,v...
Trên ba tờ báo được khảo sát, có nêu “một nguồn tin có thẩm quyền”
hoặc “một nguồn tin chính thức”… Trong một số trường hợp đặc biệt, có thể nói rằng bài báo không nêu danh người này vì lý do an ninh. Chuyên trang Hồ
sơ vụ án của Báo Pháp luật Việt Nam và Báo pháp luật và Xã hội thực hiện rất rõ vấn đề này.
* Nội dung và phương thức quản lý nguồn tin tại các cơ quan báo chí Phap luật Việt Nam, Bảo vệ pháp luật, Pháp luật và Xã hội.
Ba tờ báo được khảo sát thuộc khối báo chí ngành Tư pháp. Về cơ bản, thông tin pháp luật, liên quan đến đề tài pháp luật trên ba tờ báo này là trọng tâm, chiếm phần nhiều mỗi số báo xuất bản.
Trước tiên, cần hiểu pháp luật là hệ thống những qui tắc xử sự mang tính bắt buộc chung do nhà nước ban hành hoặc thứa nhận và đảm bảo thực hiện, thể hiện ý chí của giai cấp thống trị và là nhân tố điều chỉnh các quan hệ xã hội pháp triển phù hợp với lợi ích của giai cấp mình.
Như vậy, khái niệm thông tin pháp luật được hiểu là những thông tin, tin tức về pháp luật trên báo chí. Đề tài pháp luật là đề tài phản ánh những vấn đề có liên quan đến các văn bản quy phạm pháp luật, có liên quan đến các chuẩn mực ứng xử được bảo vệ [25, tr20].
Thông tin pháp luật, đề tài pháp luật rất rộng. Nhiều tờ coi pháp luật là mục chính của báo, đặt nó ở những vị trí số 1, số 2 trên trang chủ để làm sao người đọc dễ vào, dễ xem nhất. Có thể nói, đây là mục thế mạnh để mang lại lượng truy cập, thu hút người xem do những đặc thù riêng của nó như: tin phong phú, sinh động; mật độ tin dày đặc trong ngày; tin hấp dẫn, dễ đọc, dễ hiểu đối với đại đa số bạn đọc; tin thường ngắn nên đọc nhanh, không mất nhiều thời gian. Đối với những tin pháp luật dài, sâu thì có sự hấp dẫn, lôi cuốn người đọc như những bài ký sự pháp đình; hành trình phá án; những vụ trọng án lần đầu được kể chi tiết… Nhà báo Tùng Vân - Báo Pháp luật Việt Nam điện tử cho rằng: “Nhiều toàn soạn báo chú trọng thông tin mục pháp luật vì đó là những mảng thông tin đáp ứng thị hiếu của bạn đọc trong khi tờ báo nào cũng rất cần bạn đọc” [Phỏng vấn sâu].
Như trên đã đề cập, đề tài pháp luật trở thành nội dung, chuyên mục không thể thiếu của nhiều tờ, nhất là ba tờ báo thuộc ngành tư pháp mà tác giả
luận văn khảo sát. Qua nghiên cứu và khảo sát khoảng 1.200 tin, bài pháp luật trên báo Pháp luật Việt Nam. 1.300 tin, bài trên báo Bảo vệ pháp luật; 1.250 tin, bài trên báo Pháp luật và Xã hội, tác giả luận văn nhận thấy có một vài dạng thức nội dung thông tin pháp luật trên các trang khảo sát như sau:
Thứ nhất, thông tin về các văn bản, chính sách pháp luật của Nhà nước. Đây là hình thức đưa thông tin về các quy định mới, các thông tin pháp luật từ phía các Bộ, Ban ngành, các cơ quan có thẩm quyền. Hình thức thông tin này rất phổ biến. Trên các báo, đơn thuần đăng lại các văn bản, các quy định liên quan. Nhất là trong hiện tại, việc tạo ra các diễn dàn góp ý cho các dự thảo luật đang đem lại thành công cho nhiều cơ quan báo chí. Báo chí trở thành cầu nối giúp các nhà hoach định chính sách lấy ý kiến góp ý của nhân dân, của xã hội trước khi ban hành một văn bản pháp lý mới.
Hiện nay, không chỉ tạo ra các diễn đàn, có nhiều tờ báo còn dành vị trí đăng nguyên văn các nghị định, nghị quyết, các Luật đang liên quan mật thiết đến đời sống người dân để độc giả có căn cứ đối chiếu. Thường thì, việc đăng nguyên các văn bản Luật như trên là dành cho các báo chuyên ngành, còn các báo có tính chất tổng hợp thì tạo ra những diễn đàn góp ý kiến như một vài ví dụ sau:
Thứ hai, thông tin về các vụ trọng án. Thông tin về các vụ trọng án đã trở thành một mảng đề tài vô cùng quan trọng đối với các báo mạng điện tử, thậm chí, có những vụ việc nghiêm trọng, các báo mạng còn làm tin theo dạng tường thuật trực tiếp từ hiện trường. Vụ án liên quan đến bà nội vì mê tín mà sát hại cháu ruột là một ví dụ điển hình.
Không phải ngẫu nhiên, mảng đề tài trọng án lại được các báo quan tâm và ưu ái đất đăng bài đến thế. Bởi nội dung vụ việc chứa đựng trong đó nhiều tình tiết ly kỳ, những diễn biến bất ngờ và nhiều động cơ tội ác kích thích sự quan tâm, tò mò của độc giả. Vì vậy, tùy quan điểm, tôn chỉ, mục đích của tòa soạn mà mỗi báo có cách đưa tin trọng án theo mật độ thưa – dày khác nhau, theo những hướng tiếp cận khác nhau.
Thứ ba, những thông tin đấu tranh chống tham nhũng, các hành vi tiêu cực không đúng với quy định của pháp luật. Đây là một vấn đề rất rộng của báo chí, và hoàn toàn có thể bàn kỹ hơn trong phạm vi một luận văn khác, thậm chí có thể ở các công trình nghiên cứu cấp cao hơn.
Báo chí đấu tranh chống tham nhũng là một vấn đề lớn, và là chức năng nội tại của mọi nền báo chí, góp phần thực hiện chức năng phản biện, giám sát xã hội. Nhưng sở dĩ, tác giả luận văn này xếp việc đấu tranh chống tham nhũng và những biểu hiện lệch lạc, những hành vi không đúng pháp luật vào dạng thức thông tin pháp luật bởi liên quan đến nội dung thông tin. Cơ sở của đấu tranh chống tham nhũng và hành vi trái luật chính là căn cứ các luật định, các quy định ban hành. Vì thế, nó vẫn thuộc nhóm thông tin pháp luật.
Cần phải hiểu ở đây là thông tin pháp luật, tin bài pháp luật trên báo chí nói chung không đơn thuần chỉ là trọng án, là tranh chấp tài sản. Mà bao gồm toàn bộ các vấn đề liên quan đến luật pháp và các quy định của pháp luật điều chỉnh hành vi công việc cũng như hoạt động của con người.
Để thực hiện thông tin về các đề tài pháp luật, các thể loại báo chí thường được sử dụng phổ biến như:
- Thể loại Tin: Đây là một trong những thể loại ra đời sớm nhất của báo chí. Tin pháp luật được hiểu là những tin trong đó thông báo, phản ánh, bình luận có mức độ một cách ngắn gọn, chính xác và nhanh chóng nhất về sự kiện, vấn đề liên quan đến lĩnh vực pháp luật, có ý nghĩa chính trị, kinh tế, xã hội nhất định.
Thể loại tin được đăng tải nhiều nhất ở cả ba tờ báo được khảo sát, khoảng 60-70% lượng tin bài và cũng là thể loại nổi trội nhất, nhanh chóng nhất trong việc phản ánh tức thời các đề tài pháp luật.
- Thể loại điều tra: Được hiểu là một thể loại báo chí chính luận, phản ánh tương đối đầy đủ quá trình liên kết nhiều sự kiện có quan hệ nhân quả theo một chủ đề nằm trong các các dữ kiện được sắp xếp theo một lô gic nhằm làm rõ sự thật của vấn đề mà công chúng quan tâm [18. Tr 336].
So với các thể loại báo chí khác thì điều tra có một sức hấp dẫn riêng, nó không nhanh, nóng hổi như tin. Nhưng tự thân mỗi một bài điều tra cũng là những sự kiện nóng hổi được đặt trong những hoàn cảnh có vấn đề, là những ý kiến, những số liệu được bộc lộ trong mỗi chi tiết.
Bài điều tra chính là “đặc sản” riêng của mỗi tờ báo, nhất là khi họ có các vấn đề độc quyền. Bài điều tra chỉ được sử dụng cho những sự kiện, sự việc có tầm ảnh hưởng trong xã hội. Đối với báo chí thông tin về pháp luật, bài điều tra đứng vị trí “ngôi sao” với sức hấp dẫn riêng cũng như độ khó khi thực hiện.
Quá trình thực hiện một bài điều tra trên Pháp luật Việt Nam, Bảo vệ Pháp luật, Pháp luật và Xã hội đều rất tỉ mỉ, công phu và cẩn trọng hơn, nhiều kỳ hơn với các dạng tin bài khác.
- Thể loại Phỏng vấn: Một thể loại báo chí độc lập, một thể loại thuộc nhóm báo chí thông tấn, trong đó trình bày cuộc nói chuyện giữa nhà báo với một hoặc một nhóm người về vấn đề mà xã hội quan tâm có ý nghĩa chính trị xã hội nhất định, được đăng phát trên các phương tiện truyền thông đại chúng [18. Tr 57].
Thể loại phỏng vấn chiếm khoảng 15% - 20% lượng tin, bài trong ba tờ báo được khảo sát, những chủ đề được chọn thường là những vấn đề mới xuất hiện, đang gây tranh cãi cần được giải quyết, và có liên quan đến các vấn đề pháp luật.
2.2.2. Phân tích dữ liệu khảo sát vấn đề quản lý nguồn tin của báo Pháp luật Việt Nam, Bảo vệ pháp luật, Pháp luật và Xã hội
* Nội dung thông tin khảo sát
Qua ba tờ báo được khảo sát, cho thấy, nội dung thông tin báo chí và nhu cầu thông tin cơ bản của người dân được thể hiện trên mấy phương diện chủ yếu sau:
Thứ nhất, báo chí thông tin về chủ trương, chính sách, các quy định về pháp luật trên mọi mặt đời sống. Những văn bản này theo luật định người
dân có toàn quyền tiếp cận và thực tế việc phổ biến pháp luật đến người dân cũng là một ưu tiên trong chính sách của chính phủ. Tuy nhiên do sự hạn chế về kinh tế - xã hội cũng như tập quán làm việc nên việc trực tiếp đưa pháp luật đến người dân của cơ quan công quyền còn nhiều rào cản. Báo chí chính là kênh hữu hiệu phổ biến pháp luật đến công chúng. Đã có những thống kê cho thấy, trên 70% các quy định mới của pháp luật đến với công chúng thông qua báo chí.
Biểu đồ 2.2: Biểu đồ thể hiện tỷ công chúng đọc về chính sách mới trên ba tờ báo được khảo sát
Thực tế rất ít người có thể đọc trọn vẹn Nghị quyết của Chính phủ về các giải pháp cấp bách về kìm chế và giảm tai nạn giao thông, nhưng quy định về việc bắt buộc phải đội mũ bảo hiểm khi tham gia giao thông thì lập tức cả chục triệu người đều hiểu và lập tức thực hiện. Đó là sức mạnh thông tin của báo chí.
Người dân còn được tiếp cận thông tin pháp luật khi nhiều văn bản luật còn ở dạng dự thảo, cần người dân tham gia đóng góp ý kiến. Nhiều bộ luật như luật dân sự, luật đất đai được Quốc hội chủ động thông qua báo chí để lấy ý kiến nhân dân đã có hiệu quả tích cực.
Thứ hai, báo chí thông tin cho người dân về những vụ việc tiêu cực, phanh phui những sai trái của các cá nhân vi phạm trong và ngoài bộ máy
công quyền. Đây là một công việc khó khăn dù ở bất kỳ quốc gia nào, song ở Việt Nam nỗ lực của đội ngũ báo chí là đáng ghi nhận.
Với cách thông tin khách quan, kiên trì, đầy quả cảm và trách nhiệm, báo chí đã giúp công chúng và các cơ quan Nhà nước tiếp cận vấn đề một cách khách quan, đa diện, đầy đủ hơn.
Như vậy, mảng đề tài thông tin pháp luật trên báo chí nhận được sự quan tâm rất lớn của độc giả, không chỉ ở khu vực thành thị mà có xu hướng mở rộng cả độc giả ở nông thôn. Trên cả ba tờ báo được khảo sát, những tốp thông tin được đọc nhiều trong ngày thường là những thông tin liên quan đến đề tài pháp luật.
Trong thời gian tiến hành khảo sát, tác giả luận văn nhận thấy thông tin về Luật an ninh mạng, Luật giáo dục sửa đổi, Luật hình sự sửa đổi, về quá trình sửa đổi, bổ sung một vài bộ luật liên quan rất được công chúng báo chí quan tâm, và cả ba tờ báo được khảo sát đều không đứng ngoài cuộc về những vấn đề này.
Tuy nhiên, có thể thấy là xung quanh việc đưa chủ chương, chính sách, quá trình xây dựng Luật, góp ý xây dựng Luật, các báo phần lớn mới chỉ chọn hình thức đưa tin và phản ánh. Rất ít bài có tính chất phản biện, phân tích sâu để độc giả thấy được sự khác biệt của luật mới so với luật cũ, những gì còn phải bàn thêm. Và nếu luật này được thông qua thì tầm nhìn chiến lược đến đâu, có thể lâu dài không hay lại một thời gian sau sẽ tiếp tục phải sửa đổi.
Rõ ràng, để thực hiện chức năng thông tin pháp luật, việc đưa cân bằng các dạng thông tin, giữa mặt tích cực và tiêu cực phải được chú trọng. Tuy nhiên, qua khảo sát thực tiễn một số tờ báo thì thấy có nghịch lý khi những chủ trương, quyết sách quan trọng của Đảng, Nhà nước, ảnh hưởng trực tiếp đến đông đảo bạn đọc thì nhiều tờ báo không đăng. Những thông tin về
“cướp, giết, hiếp”, “cảnh nóng” và “lộ hàng” của “sao” lại được cập nhật…
Hàng ngày đọc báo (trừ một số tờ báo có uy tín), công chúng ít thấy những bài báo phản ánh mặt tích cực, những điển hình tiên tiến sống có trách