2.1. Từ tài nguyên văn hóa dân gian đến sản phẩm du lịch văn hóa
2.1.3. Các làng nghề truyền thống
Ngành du lịch là cầu nối giúp khám phá các giá trị văn hóa, tinh thần của một quốc gia. Làng nghề du lịch là một không gian lãnh thổ nông thôn mang đậm nét văn hóa, lịch sử, có các nghệ nhân tiêu biểu thực hiện tổ chức sản xuất một hoặc một số sản phẩm thủ công truyền thống, đồng thời làng nghề còn cung cấp các dịch vụ phục vụ và thu hút khách du lịch.
Du lịch làng nghề là loại hình du lịch khai thác các giá trị văn hóa vật thể và phi vật thể, các sản phẩm do nghề thủ công của làng nghề tạo ra như là một đối tượng tài nguyên du lịch có giá trị, được khai thác để phục vụ cho nhu cầu vui chơi, giải trí, nghiên cứu tìm hiểu văn hóa, tham quan du lịch, xem hoặc tham gia vào các công đoạn sản xuất sản phẩm đặc trưng của làng nghề đó, mang lại lợi ích kinh tế cho địa phương và đất nước, góp phần tôn vinh, bảo tồn giá trị truyền thống văn hóa và tăng cường vai trò kinh tế của làng nghề. Du lịch tại các làng nghề truyền thống, mang nặng các giá trị văn hóa tinh thần, đang được các quốc gia khai thác, nhất là các quốc gia đang phát triển.
“Du lịch làng nghề là loại hình du lịch văn hóa chất lượng cao. Hiện nay, du khách có xu hướng thiên về loại hình du lịch này ngày càng tăng, chiếm tới 60% trong tổng lượng khách du lịch 800 triệu người trên toàn thế giới.
Việt Nam là nước có nhiều tiềm năng để khai thác, phát triển du lịch làng nghề. Nếu như được đầu tư đúng mức, khai thác hợp lý, đây sẽ là
phương tiện giao lưu, quảng bá đất nước, con người Việt Nam mạnh mẽ và sâu rộng nhất. Khi văn hóa được giao thoa một cách tích cực thì những giới hạn về không gian, địa lý sẽ không còn ý nghĩa. Lợi ích kinh tế, văn hóa, vị thế của địa phương, quốc gia sẽ tăng lên gấp bội” (TS. Phạm Từ - Phó tổng cục trưởng Tổng cục du lịch Việt Nam)
Phú Yên là địa phương từ lâu đã nổi tiếng với hệ thống làng nghề thủ công truyền thống, có những làng nghề đã hình thành từ hàng trăm năm về trước, gắn liền với quá trình khai phá lập làng trên con đường Nam tiến của người Việt về phương Nam. Sự tồn tại và phát triển của các làng nghề truyền thống ở Phú Yên không chỉ là một thành phần kinh tế truyền thống góp phần giải quyết việc làm, ổn định đời sống của người dân địa phương, mà còn chứa đựng những nét văn hóa đặc trưng trong từng làng nghề, có giá trị cho việc nghiên cứu và tham quan du lịch.
Cuối thế kỉ XIX, đầu thế kỉ XX, các nghề thủ công, nghề phụ ở Phú Yên phát triển về quy mô và kỹ thuật sản xuất, trở nên nổi tiếng, như nghề chẻ đá, nghề đan lát, nghề nấu đường, đan võng, dệt vải ta, xe dây dừa, dệt chiếu, đóng ghe thuyền…
2.1.3.1. Làng đan lát Vinh Ba
Trong tỉnh Phú Yên nghề đan lát có ở nhiều làng trong các vùng châu thổ sông Đà Rằng, sông Cái nhưng nó không hình thành hẳn một làng nghề, mà chỉ là một nghề phụ bên cạnh nghề nông. Riêng ở Vinh Ba nghề này đã giữ vai trò quan trọng trong đời sống người dân nên đã được nói đến bằng câu ca dao:
Vinh Ba đan cót đan gàu
Phú Diễn chằm nón, xóm Bầu vớt rong Phú Thuận dệt vải bắn bông
Phú Nhiêu, Thạnh Phúc, Đồng Lâm chai đèn
Nằm về phía Tây Nam xã Hòa Đồng, huyện Tây Hòa, Phú Yên. Nơi đây có nghề đan lát nổi tiếng được truyền lại qua bao đời. Từ đôi bàn tay khéo
léo của những người thợ lành nghề nơi đây, các sản phẩm đan từ tre, nứa như bồ, thúng, nia, sàng, giỏ tre, vỉ tráng bánh… đã ra đời. Những sản phẩm này chẳng những có chỗ đứng trên thị trường Phú Yên, mà còn được tiêu thụ ở nhiều tỉnh thành trong khu vực.
Trước đây, cũng như nhiều làng nghề khác ở tỉnh ta, làng đan đát Vinh Ba có quy mô sản xuất nhỏ, công cụ thô sơ, nặng về lao động thủ công. Từ năm 2005, với sự ra đời của cơ sở đan đát thủ công mỹ nghệ Đồng Nhất tại đây, người làm nghề ở Vinh Ba đã mở rộng sản xuất thêm các mặt hàng giỏ xách, giỏ đựng hoa, giỏ đựng trái cây… phục vụ cho du lịch, hội nghị, quà tặng và xuất khẩu. Sau khi được nâng cấp, hoạt động sản xuất của làng nghề đi vào ổn định, chất lượng và độ tinh xảo của sản phẩm được nâng cao, được thị trường chấp nhận. Năm 2008, Vinh Ba chính thức được công nhận là làng nghề thủ công truyền thống của tỉnh.
2.1.3.2. Làng bánh tráng Hòa Đa
Sắn nước Phường Lụa Đồng lúa Sơn Chà Bánh tráng Hòa Đa
Tuy Hòa cá trụng Khoai lang Bầu Súng
Cũng như những làng quê khác trên đất Phú Yên, người dân thôn Hòa Đa, xã An Mỹ (huyện Tuy An) sống dựa vào cây lúa là chủ yếu và cũng chính từ nguồn nguyên liệu dồi dào này mà nghề bánh tráng ở đây đã ra đời rất sớm và trở thành nghề truyền thống được lưu truyền qua nhiều thế hệ cho đến nay.
Bánh tráng Hòa Đa vốn từ lâu đã nổi tiếng bởi hương vị đặc trưng của nguyên liệu chế biến, sản phẩm làm ra không chỉ tiêu thụ tại chợ huyện mà còn mở rộng thị trường trong cả nước. Ngoài làng bánh tráng Hòa Đa, Phú Yên còn có nhiều làng nghề bánh tráng với chất lượng không thua kém như:
Đông Bình, Đông Phước, Hòa An, Phú Thuận… Đây cũng là món đặc sản mà người dân Phú Yên thường làm quà để tặng bà con, bạn hữu gần xa.
Bánh tráng Hòa Đa chủ yếu gồm 4 loại, tương ứng với từng giai đoạn tráng, đó là bánh ướt, bánh ỉu (bánh dỉu), bánh sống (bánh khô), bánh nướng (bánh chín). Ngoài ra, tùy theo nhu cầu, người ta pha chế thêm trong thành phần nguyên liệu để tạo nên nhiều dạng bánh khác nhau: bánh tráng dừa, bánh tráng mè, bánh tráng tép, tiêu…
Bánh tráng với những đặc tính tiện dụng, thuận lợi trong cách bảo quản, đa dạng về loại hình, tính năng… sẽ trở thành sản phẩm ẩm thực khá ấn tượng và đầy sự khám phá với khách du lịch. Từ chúng, người làm bếp hoàn toàn chủ động và linh hoạt trong việc tạo món ăn, có thể ăn đơn giản như món bánh, hoặc kết hợp với nhiều loại nguyên liệu cùng những hương vị nước chấm đặc thù. Điều thú vị là khách ăn có thể tự mình chọn lựa theo nhu cầu sở thích cá nhân.
Bánh tráng trong văn hóa ẩm thực được khai thác sử dụng trong nhiều tình huống khác nhau, có thể trở thành món ăn giản đơn, gọn nhẹ trong hành trang của những chuyến du lịch dã ngoại, hay cầu kì hơn trên thực đơn của nhà hàng, khách sạn, thậm chí còn trở thành khẩu vị lạ trong không gian ẩm thực cung đình.
2.1.3.3. Làng nón Phú Diễn
Đây là một nghề đã có lâu đời ở Phú Diễn, duy trì cho đến ngày nay.
Người dân Phú Diễn đã trải qua biết bao thăng trầm với nghề, tạo nên sự gắn bó keo sơn. Nhìn một cách bao quát hơn thì một phần do những yếu tố khách quan đã tạo thêm điều kiện cho nghề chằm nón ở đây phát triển. Cả vùng châu thổ sông Đà Rằng này, từ Tam Tổng sang tả ngạn hầu như không có một làng nghề nào làm nghề chằm nón, có chăng chỉ là đôi ba hộ lẻ tẻ. Mà chiếc nón đội đầu là vật không thể thiếu cho người làm nông, Phú Diễn thành ra độc quyền.
Ở Phú Diễn chằm hai loại nón:
- Nón sụp: là loại chính, tiêu thụ ngoài thị trường rất mạnh, bởi nó nhẹ, thanh, đẹp nên từ phụ nữ đến thiếu nữ đều dùng loại nón này.
- Nón chớp: là loại phụ, ít thị trường. Loại này lớn, dày, chắc dùng cho các cụ già và đàn ông trung niên.
Nón Phú Diễn từ lâu đã nổi tiếng khắp một vùng với những đặc điểm như độ bền, đẹp, được nhiều người ưa chuộng. Trước đây, trong làng Phú Diễn, hầu như nhà nào cũng chằm nón, nón làm ra được các thương lái đến tận nơi gom hàng mang đi bán ở nhiều nơi trong tỉnh như Đồng Xuân, Tuy An, Sông Cầu… hay tận những địa phương lân cận như Bình Định, Khánh Hòa…
Ngày nay, khi các phương tiện che đội bằng các chất liệu hiện đại như vải, nhựa, các loại vật liệu công nghiệp mới, nón lá dần mất đi vai trò và tất nhiên, nghề chằm nón Phú Diễn cũng đang gặp nhiều khó khăn trong việc giữ nghề. Một số hộ gia đình còn bám lấy nghề chằm nón truyền thống cũng chỉ làm trong những lúc nhàn rỗi, sản phẩm họ làm ra chủ yếu được bán ngay chợ tại Phú Thứ, thị trấn Tây Hòa.
2.1.3.4. Làng rau Ngọc Lãng
Ngọc Lãng – tên gọi của một ngôi làng cổ trên vùng đất hạ lưu dòng sông Ba và là vùng đất màu mỡ phù sa, nơi giao lưu của hai dòng sông (sông Chùa và sông Ba) trước khi đổ ra cửa biển Đà Diễn (nay gọi là cửa biển Đà Rằng). Ngọc Lãng theo tương truyền của địa phương thì tên làng cũng đã được thay đổi từ thời xa xưa khi thần hoàng làng lập ấp nơi hạ lưu dòng sông Ba này. Làng Ngọc Lãng được hình thành ở bãi bồi ở phía Bắc cửa sông Đà Rằng với tên gọi “Nguyên tiêu Đông”, “Nguyên Lãng” và nay gọi là Ngọc Lãng – với ý nghĩa “viên ngọc sáng” .
Làng Ngọc Lãng thuộc xã Bình Ngọc – cách trung tâm thành phố Tuy Hòa khoảng 3 km, nơi đây là vùng đất màu mỡ, chất chứa đầy phù sa, quanh
năm đón nắng và gió biển. Xã Bình Ngọc (có 3 làng) với diện tích đất pha cát màu mỡ trên 42 ha đất có trên 20 ha trồng rau, trồng hoa.
Hơn 230 hộ gia đình trồng rau quanh năm, thuận lợi về tưới tiêu và độ ẩm, hai bên sống những rặng tre làng bao bọc quanh năm xanh tốt. Các loại rau bà con nơi đây trồng là rau cải, nhiều loại khác nhau, xà lách, rau thơm, ngò, húng, mồng tơi, hành lá… Rau Ngọc Lãng cung cấp đầy đủ cho các nhà hàng, khách sạn du lịch thành phố Tuy Hòa. Không chỉ gắn bó với rau xanh mà bà con Ngọc Lãng còn trồng hoa, chủ yếu là hoa lay ơn, giống đẹp được tuyển chọn ở Đà Lạt mang về. Lay ơn đủ màu khoe sắc mỗi độ xuân về, Tết đến. Hoa lay ơn của làng rau Ngọc Lãng đã cung cấp cho các tỉnh Nam Trung bộ và các tỉnh Tây Nguyên trong nhiều năm qua.
Đến Ngọc Lãng, du khách không chỉ gặp những luống rau xanh ngút ngàn, những luống hoa lay ơn đủ màu rạng rỡ trong nắng mai, mà còn được trải nghiệm với nét đẹp văn hóa của đình làng Ngọc Lãng, ngôi đình có hàng trăm năm tuổi. Đình Ngọc Lãng được xây dựng vào năm 1852 trên khuôn viên rộng 2740m2 kiến trúc theo kiểu đình chùa Việt Nam xưa có miếu thờ bà Hậu Thổ và miếu Ngũ hành. Đình làng Ngọc Lãng là trọng tâm sinh hoạt văn hóa tâm linh cộng đồng dân cư xưa và nay.
Đứng trên núi Nhạn Tháp, trung tâm thành phố Tuy Hòa nhìn xuống làng rau Ngọc Lãng dưới chân núi, nơi gặp gỡ của hai dòng sông đi qua, những con thuyền căng buồm no gió vào ra nơi cửa biển, quanh năm xanh tốt, du khách cảm nhận thêm nét văn hóa của một tỉnh Nam Trung bộ còn hoang sơ, tự nhiên, mộc mạc và gần gũi với thiên nhiên, thú vị vô cùng.
Từ nguồn tài nguyên văn hóa dân gian dồi dào và phong phú đó, tỉnh Phú Yên đã triển khai phát thảo và xây dựng những tour du lịch hấp dẫn, lôi cuốn du khách trong và ngoài nước.