1.2. Lý luận về du lịch văn hóa
1.3.2. Tác động của du lịch đối với văn hóa dân gian
Việc phát triển du lịch có tác động rất lớn đến văn hóa dân gian (du lịch phát triển, văn hóa cũng phải chuyển mình theo để thích ứng với nền kinh tế thị trường). Qua du lịch những giá trị văn hóa thật sự đã trở thành những sản phẩm có giá trị kinh tế làm giàu đất nước. Thực tế cho thấy mọi hoạt động phát triển du lịch đều được thực hiện trên cơ sở khai thác những giá trị văn hóa, lịch sử kèm theo các điều kiện về cơ sở hạ tầng và dịch vụ. Kết quả của quá trình khai thác đó là sự hình thành những sản phẩm du lịch đem lại nhiều lợi ích cho xã hội.
Trước tiên là những lợi ích về kinh tế xã hội, tạo ra nhiều cơ hội tìm kiếm việc làm, nâng cao đời sống kinh tế cho cộng đồng địa phương thông qua các dịch vụ du lịch. Tạo điều kiện cho việc bảo tồn các giá trị văn hóa, lịch sử, cảnh quan và đa dạng của thiên nhiên. Không những thế, lợi nhuận từ
hoạt động du lịch sẽ cải thiện môi trường sống của nhân dân địa phương, nâng cao đời sống của họ bằng các hình thức đảm nhận vai trò hướng dẫn viên, cung cấp nơi ăn nghỉ, bán hàng lưu niệm mang tính đặc trưng văn hóa miền và các dịch vụ du lịch khác cho khách du lịch. Từ những lợi ích này, người dân sẽ làm chủ thật sự và chính họ sẽ là những người tự nguyện bảo vệ các giá trị văn hóa.
Phát triển du lịch tạo nguồn thu lớn góp phần tái đầu tư tôn tạo, bảo tồn văn hóa dân gian, xây dựng những khu du lịch ở địa phương đáp ứng nhu cầu vui chơi, giải trí của người dân. Du lịch là kênh quan trọng để giới thiệu văn hóa dân gian đến gần hơn với mọi người, giá trị nội tại của văn hóa dân gian được tỏa sáng, được quảng bá. Du lịch sẽ đưa văn hóa dân gian vượt khỏi chức năng nó chỉ là những giá trị mang tính lịch sử, văn hóa; mà tự thân nó có thể biến các giá trị ấy thành những sản phảm du lịch đích thực. Văn hóa dân gian sẽ được giao lưu, tiếp xúc với các nền văn hóa khác nhau, tạo điều kiện định hướng, khẳng định mình bằng sự phát triển mới. Hoạt động du lịch sẽ nâng cao ý thức, trách nhiệm của cộng đồng trong việc tôn vinh, bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa dân gian. Doanh thu từ hoạt động du lịch góp phần vào tu bổ di tích, khôi phục, phát huy giá trị ngành nghề thủ công truyền thống, lễ hội, phong tục tập quán phục vụ du lịch. Cũng qua du lịch sẽ góp phần tôn vinh các giá trị văn hóa nghệ thuật, nâng cao nhận thức của người dân trong việc bảo tồn các giá trị nghệ thuật truyền thống.
Phát triển du lịch cũng đặt ra cho những người làm công tác quản lý văn hóa xây dựng, hoàn thiện những chính sách phù hợp để bảo vệ văn hóa dân gian (xếp loại di tích, trùng tu, khôi phục các lễ hội, làng nghề bị mai một…); hài hòa giữa việc đưa văn hóa dân gian vào phục vụ cho du lịch, cộng đồng nhưng không làm mất đi giá trị mà còn huy động được nguồn vốn xã hội hóa cho việc trùng tu tôn tạo văn hóa dân gian. Phát triển du lịch cũng định hướng trong việc liên kết các di sản nhằm xây dựng, quy hoạch phát triển văn
hóa và du lịch. Du lịch phát triển sẽ đưa du khách từ khắp nơi trên thế giới có điều kiện tiếp xúc với nhau, qua đó có sự giao lưu tiếp biến văn hóa giữa các nền văn hóa khác nhau. Du lịch giúp các dân tộc chắt lọc những tinh túy, phù hợp; loại bỏ những yếu tố lỗi thời, lạc hậu nhằm hoàn thiện nền văn hóa của mình. Các giá trị văn hóa tốt đẹp (truyền thống yêu nước, yêu hòa bình, đoàn kết…) có điều kiện được nhân rộng, đó là phương pháp giáo dục trực quan, hiệu quả nhất.
+ Tác động tiêu cực
Việc khai thác văn hóa dân gian phục vụ hoạt động du lịch nếu không có kế hoạch, định hướng sẽ làm cạn kiệt nguồn tài nguyên, phá vỡ quy hoạch tổng thể, hủy hoại môi trường tự nhiên, làm biến dạng nguồn văn hóa dân gian, mất đi tính bền vững của hoạt động du lịch. Thực tế thời gian qua ở Việt Nam, nhiều tuyến du lịch khai thác tài nguyên một cách triệt để, không quan tâm đến vấn đề trùng tu, tôn tạo khiến cho di sản văn hóa dân gian bị méo mó, xuống cấp nghiêm trọng. Nhiều địa phương tận dụng nguồn tài nguyên sẵn có để xây dựng các khu du lịch nhưng không phát huy hiệu quả, chỉ khai thác được thời gian đầu, sau đó không có khách, nguồn thu giảm không đủ kinh phí tái đầu tư dẫn đến việc lãng phí tài nguyên. Nhiều khu du lịch rơi vào hoạt động cầm chừng do không đáp ứng được tính mới thu hút khách. Việc xây dựng các nhà vệ sinh, bãi đỗ xe, các hàng quán đã xâm lấn khu vực bảo vệ tuyệt đối của di tích, làm cho di tích bị bê tông hóa, làm biến dạng cảnh quan và không gian văn hóa. Hay một số lễ hội cũng bị khai thác, tận dụng cho mục đích du lịch một cách thái quá dẫn đến việc can thiệp quá sâu vào thực hành nghi lễ, làm sai lệch ý nghĩa của lễ hội (sân khấu hóa các hoạt động lễ hội, can thiệp của thiết bị hiện đại vào lễ hội, quá trình thực hành bị áp đặt theo ý chí chủ quan của đơn vị tổ chức…).
Phát triển du lịch cũng tác động đến nhận thức của những người quản lý văn hóa dân gian theo hướng hoặc là giữ nguyên văn hóa dân gian một
cách tốt nhất không có tác động của bất kỳ yếu tố khách quan nào, hoặc là tận dụng văn hóa dân gian để kinh doanh du lịch. Việc dựa vào lợi thế văn hóa dân gian để làm du lịch tác động xấu đến sự tồn tại của văn hóa dân gian như:
vi phạm hành lang bảo vệ di tích theo Luật di sản văn hóa (tự ý xây dựng các công trình du lịch trong di tích, trùng tu tôn tạo làm mất tính chân xác…), phong tục tập quán, tín ngưỡng, nghệ thuật… bị pha tạp; thương mại hóa các sản phẩm thủ công truyền thống phục vụ du lịch khiến cho sản phẩm ít chi tiết hơn, chất lượng kém hơn. Hoạt động du lịch tạo nên giao lưu tiếp biến văn hóa, ảnh hưởng không nhỏ đến việc bảo tồn vốn văn hóa dân gian. Thực tế, nhiều tộc người không thích dùng ngôn ngữ của mình, thích pha trộn ngôn ngữ với các tộc người khác như tiếng Việt, tiếng Anh; nhiều tộc người dùng tiếng Việt giỏi hơn ngôn ngữ mẹ đẻ…
Sự gia tăng khách du lịch tham quan văn hóa dân gian là mối đe dọa lớn đối với việc bảo vệ các di sản. Sự có mặt quá đông của khách du lịch tại các di tích, các lễ hội, các làng nghề… sẽ tạo ra những tác động cơ học trực tiếp hủy hoại văn hóa dân gian. Hay sự phát triển của các dịch vụ du lịch tự phát thiếu quy hoạch, thiếu kiểm soát còn tác động mạnh đến cảnh quan văn hóa, môi trường sinh thái và môi trường xã hội tại các khu di tích, làng nghề… như khách vứt rác bừa bãi, viết, vẽ bậy, ô nhiễm tiếng ồn…
Một trong những tác động tiêu cực từ phát triển du lịch là sự thất thoát, buôn bán cổ vật trái phép. Một thực tế là vì hám lợi nên nhiều kẻ ăn cắp cổ vật tại các di tích, các bản làng dân tộc… bán cho khách du lịch. Hình thành nên một đối tượng khách du lịch nhưng thực chất là đi săn lùng, buôn bán, trộm cắp cổ vật làm ảnh hưởng không nhỏ đến hoạt động bảo tồn di sản.
Du lịch hình thành nên những dòng du khách đến từ nhiều nền văn hóa khác nhau với những phong tục tập quán, tín ngưỡng khác nhau dẫn đến những xung đột về văn hóa. Chẳng hạn những du khách tới những di tích tôn giáo, tín ngưỡng mà ăn mặc, ứng xử tùy tiện tác động không nhỏ đến nhận
thức của người dân địa phương; làm xói mòn, mai một và lai căng các phong tục tập quán, lễ hội truyền thống. Việc xây dựng cơ sở hạ tầng phục vụ du lịch tại các điểm, khu du lịch không theo quy hoạch và thiết kế hợp lý làm cho cảnh quan tự nhiên của di tích lịch sử văn hóa bị phá vỡ.
Như vậy, văn hóa dân gian có vị trí đặc biệt quan trọng trong phát triển du lịch. Thông qua du lịch các giá trị văn hóa dân gian được tỏa sáng, phát huy giá trị tự thân của nó, hòa nhập với du lịch trong tâm thế chủ động. Du lịch giúp cho cộng đồng nâng cao ý thức bảo vệ văn hóa dân gian, bảo vệ môi trường tự nhiên, môi trường xã hội, hướng tới du lịch bền vững. Việc phát triển du lịch lấy văn hóa dân gian làm nền tảng nếu có kế hoạch sẽ vừa bảo vệ văn hóa dân gian, nâng cao hiệu quả khai thác du lịch vừa đem lại nguồn lợi góp phần phát triển kinh tế, xã hội. Đưa văn hóa dân gian vào phát triển du lịch sẽ đem lại lợi ích cho cả du khách và cộng đồng sở hữu văn hóa dân gian nếu du lịch được điều hành một cách đúng hướng, có kế hoạch, có trọng tâm.
Tiêu chí của phát triển nói chung và phát triển du lịch nói riêng là hướng tới việc phát triển bền vững, hài hòa giữa việc bảo vệ vốn văn hóa dân gian cũng như lợi ích từ việc khai thác văn hóa dân gian cho hoạt động du lịch.