1.2. Lý luận về du lịch văn hóa
1.2.4. Các loại hình của du lịch văn hóa
Hiện nay, việc phân chia loại hình du lịch văn hóa vẫn chưa được các nhà khoa học thống nhất với nhau:
Nhà nghiên cứu Rojek [1993:83].chia du lịch văn hóa thành 4 nhóm cơ bản sau:
Nhóm một: du lịch văn hóa vùng di sản (Heritage sites cultural tourism), bao gồm tất cả những chuyến du lịch tham quan di sản thiên nhiên, di sản văn hóa và di sản phi vật thể.
Nhóm hai: du lịch văn hóa thắng cảnh nhân văn (Literary landcapes cultural tourism) gồm tất cả những chuyến du lịch tham quan tại những khu di tích lịch sử của vùng, thăm những ngôi nhà của các anh hùng lịch sử dân tộc, nơi làm việc của các vĩ nhân…
Nhóm ba: du lịch văn hóa những điểm đen (Blackspot cultural tourism), là loại du lịch văn hóa đem lại xúc động mạnh như: tham quan khu thảm sát trong chiến tranh, tham quan khu xảy ra tai nạn của các nhân vật nổi tiếng, hay nơi xảy ra vụ đắm tàu lịch sử, nơi chôn xác trong chiến tranh…
Nhóm bốn: du lịch văn hóa công viên chuyên đề (Theme parks cultural tourism) gồm những chuyến tham quan các công viên văn hóa chuyên đề như:
công viên nước, công viên hoa, công viên tranh nghệ thuật, công viên điêu khắc, công viên nghệ thuật hóa trang…
Richard Prentice5 (2003), chia du lịch văn hóa theo ba nhóm gồm:
Du lịch văn hóa môi trường tự nhiên.
Du lịch văn hóa môi trường xã hội Du lịch văn hóa cảm xúc
Magraret Graham6 [2006:80], chia du lịch văn hóa theo chuyên đề như:
thăm di sản, tham quan bảo tàng, lễ hội, di tích lịch sử - khảo cổ…
Getz Donal7 [1991:78] chia du lịch văn hóa thành các nhóm sau:
Du lịch văn hóa những lễ hội kỷ niệm Du lịch văn hóa nghệ thuật và giải trí Du lịch văn hóa khoa học giáo dục Du lịch văn hóa sự kiện thể thao
Du lịch văn hóa, lịch sử những phát minh sáng tạo của loài người (thăm những nơi sinh ra những phát minh vĩ đại của loài người)
Du lịch văn hóa thương mại (hội chợ hàng công nghiệp, thăm nếp sinh hoạt văn hóa trong kinh doanh của các tập đoàn lớn,…)
Du lịch văn hóa chính trị và sự kiện trọng đại (Hội nghị thượng đỉnh GU, OPEC, APEC, LHQ…, lễ kết hôn của hoàng tộc…)
Melanie K. Smith8 [2003:81].chia du lịch văn hóa thành các loại hình sau:
Di sản (di sản thế giới, di tích khảo cổ học, phố cổ, bảo tàng)
5 TS. Richard Prentice 2003: Conceptualising Cultural Tourism
6TS. Magraret Graham, Trung tâm Phát triển du lịch và Thương mại du lịch (Center for Travel and Tourism Bussiness Development).
7 TS. Donal Getz, Haskayne School of Business University of Calnary, Canada trong “Events & cultural
tourism experience” 2006.
8 GS. TS Melanie K. Smith 2003: Issues in Cultural Tourism Studies, PB Routledge London.
Nghệ thuật diễn xuất (hát, kịch, trung tâm văn hóa)
Nghệ thuật tạo hình (hội họa, điêu khắc, kiến trúc, triển lãm tranh) Lễ hội và sự kiện (lễ hội văn hóa, âm nhạc, sự kiện thể thao…) Sinh hoạt tín ngưỡng (chùa, đình, nhà thờ, lễ hành hương…) Nghệ thuật thủ công (dệt, làm gốm, đan, thêu, điêu khắc)
Môi trường dã ngoại (làng, trang trại, công viên, bảo tang sinh thái, vùng sinh thái)
Ngôn ngữ (học tập và thực hành ngôn ngữ) Nghệ thuật ăn ngon (nghệ thuật ẩm thực)
Công nghiệp và tài chính (viếng thăm nhà máy, công xưởng sản xuất, nhà máy rượu…)
Văn hóa hiện đại (Hip hop, Pop, mua sắm, thời trang, thiết kế, truyền thông)
Sưu tầm (tranh, ảnh, xe, tiền cổ, tem, động vật, hoa lá…)
Từ những cơ sở trên và dựa vào tính đặc thù của văn hóa và du lịch, để dễ hình dung ta có thể phân chia loại hình du lịch văn hóa dựa trên sự phân chia cấu trúc văn hóa. Như vậy, ta có 2 nhóm chính sau:
Du lịch văn hóa truyền thống: là các loại hình du lịch lấy nguồn giá trị văn hóa vật thể và phi vật thể truyền thống làm đối tượng khai thác. Du lịch văn hóa vật thể gồm các hình thức du lịch như tham quan các di sản (di sản thế giới, di tích khảo cổ học, phố cổ, bảo tàng); tham quan kết hợp mua sắm hàng thủ công mỹ nghệ và làng nghề truyền thống (dệt, gốm, đan, thêu); các hoạt động sưu tầm hiện vật (tranh, ảnh, gốm, tem, tiền xưa…) và du lịch văn hóa phi vật thể gồm nghệ thuật diễn xuất (hát, kịch, hòa tấu); nghệ thuật tạo hình (hội họa, điêu khắc, triển lãm tranh, kiến trúc); lễ hội và sự kiện (lễ hội văn hóa, âm nhạc, sự kiện thể thao); tham gia các hoạt động tôn giáo (sinh hoạt chùa, nhà thờ, miếu, đình, hành hương).
Du lịch văn hóa hiện đại: là các loại hình du lịch lấy nguồn giá trị văn hóa vật thể và phi vật thể làm đối tượng khai thác. Văn hóa vật thể gồm các hình thức du lịch tham quan các nhà máy, công xưởng sản xuất lớn (Johny Walker, Sony, Boeing, Toyota…), tham quan những công trình hiện đại (những cây cầu lớn, đường hầm dưới biển, đường hầm xuyên núi, tòa nhà cao tầng, sân bay trên biển…) và văn hóa phi vật thể gồm các hình thức du lịch nhằm mục đích xem các sự kiện lớn như: sự kiện âm nhạc (Grammy, liveshow của các nghệ sĩ nổi tiếng), sự kiện thể thao (Worldcup, Olympic…), sự kiện chính trị (Hội nghị OPEC, APEC, ASEAN…) và nhiều sự kiện đương đại khác như cuộc thi hoa hậu thế giới, biểu diễn thời trang, liên hoan phim, lễ trao giải âm nhạc, điện ảnh…, du lịch môi trường thôn dã (trang trại nổi tiếng, lâm trường, nhà vườn...)
Tóm lại, du lịch văn hóa không chỉ đơn giản là du lịch để thưởng thức, trải nghiệm văn hóa mà đồng thời nó thúc đẩy việc phát huy, giữ gìn và bảo vệ các giá trị ấy cho thế hệ mai sau. Ta thấy trong Hiến chương của ICOMOS về du lịch văn hóa luôn có những nguyên lý bảo vệ và phát triển những lợi ích của cộng đồng. Do đó, chiến lược phát triển du lịch văn hóa cũng dựa trên nền tảng của những nguyên lý này. Vấn đề công nhận du lịch văn hóa hiện đại là một phần của du lịch văn hóa hiện nay đã được hầu hết các nhà du lịch văn hóa châu Âu tán thành. Điều này càng làm cho du lịch văn hóa thêm đa dạng, nó hầu như đan xen vào tất cả các mặt của cuộc sống. Nhìn những bước đi trong chiến lược phát triển du lịch văn hóa của các nước, chúng ta hiểu rằng, đang có một xu hướng xã hội hóa du lịch văn hóa khắp nơi. Do vậy, việc xây dựng một khoa học chuyên ngành du lịch văn hóa rõ ràng là rất quan trọng.
Nó giúp cho các địa phương làm du lịch đẹp hơn và bền vững hơn.
1.3. Tương quan giữa văn hóa dân gian và du lịch văn hóa
Văn hóa dân gian là những tài sản quý báu mà các bậc tiền nhân đã để lại cho các thế hệ sau. Ở mỗi loại hình văn hóa dân gian hàm chứa những đặc trưng văn hóa của các tộc người, của mỗi địa phương. Văn hóa dân gian được hình thành từ trong cộng đồng, phục vụ cho cộng đồng và được chính người dân tình nguyện gìn giữ, phát huy nên nó có sức sống mãnh liệt qua mọi thời đại.
Mối quan hệ giữa văn hóa dân gian và du lịch là mối quan hệ hữu cơ, tương hỗ tương sinh. Văn hóa dân gian có vai trò quan trọng, là nguồn lực để phát triển du lịch, ngược lại du lịch góp phần bảo tồn, phát huy giá trị lịch sử, văn hóa của văn hóa dân gian.
1.3.1. Tác động của văn hóa dân gian đối với phát triển du lịch Văn hóa dân gian là một trong những bộ phận quan trọng của tài nguyên du lịch, là yếu tố cơ bản để tạo nên sản phẩm du lịch, mang tính quyết định trong tổ chức phát triển du lịch. Tài nguyên du lịch là nhân tố quan trọng mang tính quyết định để tạo nên qui mô, số lượng, chất lượng sản phẩm du lịch và hiệu quả của hoạt động du lịch. Tài nguyên du lịch là mục đích chuyến đi của du khách và tạo điều kiện thuận lợi đáp ứng nhu cầu của họ trong các chuyến đi ấy. Mục đích các chuyến đi của du khách không chỉ hưởng thụ các dịch vụ như: ăn, nghỉ, mua sắm, thư giãn… mà còn hướng tới tìm hiểu, cảm nhận các giá trị văn hóa, con người, kinh tế, xã hội tại các nơi mà họ tới.
Văn hóa dân gian đưa mọi người xích lại gần nhau hơn thông qua hoạt động du lịch. Du lịch sẽ cho du khách trải nghiệm về văn hóa (tìm hiểu đời sống, phong tục tập quán, tín ngưỡng, lễ hội…) qua đó tăng thêm sự đồng cảm, sẻ chia, kết nối yêu thương. Thông qua văn hóa đưa du khách vào các sinh hoạt cộng đồng: khách tham quan vào các công đoạn của nghề thủ công truyền thống, trải nghiệm cùng sinh hoạt với đồng bào dân tộc, cùng nấu các món ăn truyền thống, cùng làm người nông dân… Do vậy, du khách có thực
sự muốn tham gia vào các chuyến du lịch hay không phụ thuộc vào các giá trị của tài nguyên nơi họ sẽ đến.
Văn hóa dân gian là cơ sở quan trọng góp phần định hướng cho việc xây dựng các tuyến du lịch căn cứ trên các giá trị thực tế của văn hóa dân gian. Văn hóa dân gian cũng làm phong phú các loại hình du lịch. Hay nói cách khác các loại hình du lịch ra đời dựa trên cơ sở của tài nguyên du lịch mà văn hóa dân gian là cơ sở trọng yếu.
Văn hóa dân gian là cơ sở góp phần xây dựng chiến lược phát triển kinh tế, văn hóa, xã hội mà du lịch với tư cách là một ngành kinh tế tổng hợp, phát triển kinh tế cũng là phát triển du lịch. Văn hóa dân gian là cơ sở quan trọng để xây dựng khung pháp lý (luật du lịch, các nghị định, thông tư hướng dẫn thi hành…) nhằm điều chỉnh hoạt động du lịch hướng tới phát triển bền vững. Đồng thời, văn hóa dân gian là tiền đề để cơ quan văn hóa và du lịch hoạch định chính sách phát triển, xây dựng cơ chế, kế hoạch, đề án phát huy văn hóa dân gian trong hoạt động du lịch. Mỗi loại hình văn hóa dân gian đều là nhân tố quan trọng để xây dựng các loại hình du lịch phù hợp.
Từ phía khách du lịch thì văn hóa dân gian luôn kích thích họ tìm tòi các giá trị tiềm ẩn. Du khách đến tham quan một di tích lịch sử văn hóa, ngoài việc thẩm định, thưởng lãm giá trị kiến trúc nghệ thuật, mỹ thuật của một công trình hiện hữu thì họ còn có nhu cầu khám phá, khai mở những giá trị văn hóa phi vật thể tiềm ẩn (lịch sử hình thành, trùng tu, nghi thức tế tự, văn cúng tế, sắc phong, hoành phi, câu đối, lễ hội…). Thông qua hoạt động tìm hiểu thực tế, trải nghiệm, văn hóa được xem xét dưới lớp cắt đồng đại, lịch đại… sẽ giúp cho du khách làm giàu thêm vốn văn hóa của mình, tăng thêm tình yêu quê hương đất nước. Đó chính là hình thức giáo dục trực quan hữu hiệu nhất mà văn hóa dân gian đem lại cho du lịch.
Văn hóa dân gian đã trở thành xu hướng của phát triển du lịch, thu hút đông đảo khách tham quan nhất là khách quốc tế. Vì văn hóa dân gian truyền
tải cái đẹp, cái hồn của văn hóa dân tộc trường tồn với thời gian, có hiểu được văn hóa dân gian của địa phương, vùng đất ấy mới hiểu được con người, cách sống, suy nghĩ, văn hóa của họ. Do vậy, văn hóa dân gian quyết định nét đặc sắc, độc đáo của các sản phẩm du lịch. Hay nói cách khác, văn hóa dân gian chính là chiều sâu thu hút khách du lịch và có sức hấp dẫn, níu giữ du khách trở lại.
Văn hóa dân gian góp phần tổ chức lãnh thổ du lịch. Các phân hệ của tổ chức lãnh thổ du lịch gồm: khách du lịch, cơ sở hạ tầng, tài nguyên du lịch, đội ngũ cán bộ nhân viên và bộ máy tổ chức điều hành, quản lý du lịch. Các phân hệ này có mối quan hệ chặt chẽ với nhau. Hệ thống lãnh thổ du lịch được tổ chức, phân chia theo nhiều cấp độ khác nhau: khu du lịch, điểm du lịch, trung tâm du lịch, vùng du lịch. Như vậy, tài nguyên du lịch luôn là những phân hệ quan trọng bậc nhất mang tính quyết định trong việc tổ chức phát triển du lịch.