Sự ra đời và phát triển của khoa học công nghệ là thành tựu sáng tạo của xã hội loài người. Về lý thuyết, những phát minh này tạo điều kiện cho con người thuận tiện hơn trong hoạt động sống của mình, không tự thân hoàn toàn tốt cũng như xấu, tích cực hay tiêu cực đối với việc phát triển con người. Tuy nhiên, càng ngày, con người càng lệ thuộc nhiều hơn vào công nghệ, đến mức
20
nhiều người cho rằng chúng ta không thể sống thiếu chúng được. Công nghệ đang có sự ảnh hưởng toàn diện đến đời sống của con người, trong đó có văn hóa nói chung, lối sống nói riêng.
Sự xuất hiện và phổ biến của Internet là một trong những thành tựu quan trọng nhất mà con người đạt được trong thế kỷ XX. Internet đã khiến thế giới thay đổi trong cách quan niệm, trong giao tiếp, trong giáo dục, giao dịch kinh tế… thậm chí đã tạo ra một thế giới mới - thế giới ảo - tương tác với thế giới thực. Sự xuất hiện của Internet đã đặt ra nhiều bài toán với con người trong việc ứng xử với phát minh quan trọng này của nhân loại. Các tiền tố e- trở nên thông dụng như những giải pháp thích ứng với công nghệ đó: e- learning (học trên mạng), e-banking (giao dịch ngân hàng qua mạng), e-mail (thư điện tử), e-commerce (thương mại điện tử), e-government (chính phủ điện tử)… Năm 1997, Internet chính thức xuất hiện ở Việt Nam, và sau hơn 20 năm, những ảnh hưởng của nó thực sự đã được cảm nhận ở mọi ngõ ngách của đất nước.
Mạng xã hội (social network) được xem như một trong những dịch vụ trên nền tảng Internet có ảnh hưởng lớn nhất đến Việt Nam, đặc biệt là giới trẻ ở đô thị. Hiện nay, thế giới có hàng trăm MXH khác nhau như Facebook, Twitter, MySpace, Instagram, YouTube, Tumblr, Line, Viber… Ở Việt Nam, ngoài một số mạng đang là trào lưu của thế giới, còn có nhiều MXH thuần Việt đang hoạt động, phổ biến là ZingMe, Zalo, Yume.vn, Tamtay.vn, Go.vn… Bản chất của các MXH là dịch vụ kết nối, chia sẻ thông tin của các cá nhân, các nhóm trên Internet với nhiều mục đích khác nhau không phân biệt không gian và thời gian. Với hàng loạt tính năng như chat/voice chat, e- mail, giải trí (phim ảnh, thời trang, game, thể thao), chia sẻ file, mua bán, hỏi đáp, blog và xã luận… MXH đã đổi mới hoàn toàn cách con người liên kết với nhau và trở thành một phần tất yếu trong cuộc sống hằng ngày của hàng trăm triệu thành viên trên khắp thế giới. Mỗi MXH đều có một sự thành công
21
nhất định dựa trên sự phù hợp với những yếu tố về địa lý, văn hóa của các quốc gia để mang đến những tiện ích không thể phủ nhận cho cuộc sống con người như: là nơi để mỗi cá nhân có thể tự cung cấp tri thức, nâng cao giá trị bản thân;
là nơi để gắn kết và chia sẻ cộng đồng…
Trong bối cảnh hội nhập hiện nay, đối tượng sử dụng MXH chủ yếu là thanh, thiếu niên - những người ngày càng có nhiều cơ hội tham gia vào thế giới thông tin và kết nối vô cùng rộng lớn, cùng lúc có thể tiếp cận với nhiều hệ tư tưởng và giá trị sống khác nhau. Không thể phủ nhận những tác động tích cực của MXH đối với giới trẻ nếu họ biết cách sử dụng chúng một cách hợp lý như: thể hiện bản thân (tính cách, sở thích, quan điểm, năng lực…) và trong nhiều trường hợp nó có thể giúp họ tìm kiếm những cơ hội phát triển bản thân; kết nối bạn bè, hợp tác nhiều mặt; tiếp nhận thông tin, học hỏi kiến thức và kỹ năng giúp hoàn thiện bản thân; cơ hội kinh doanh khi MXH chính là một môi trường kinh doanh khá lý tưởng; mang đến lợi ích nhất định về sức khoẻ dựa vào một số nghiên cứu khoa học về việc sử dụng Internet đối với quá trình hoạt động và phát triển não bộ… Tuy nhiên, bên cạnh đó MXH cũng có không ít những ảnh hưởng, tác động tiêu cực đến lối sống của giới trẻ như: việc sử dụng thái quá dẫn đến chứng “nghiện MXH” gây ra hàng loạt các hệ lụy đáng tiếc, ảnh hưởng nghiêm trọng đến cuộc sống sinh hoạt và lao động của mỗi cá nhân; tình trạng khủng hoảng/nhiễu loạn thông tin gây rối dư luận và thậm chí mang tính chất kích động, phản động… Tất cả những hiện tượng tiêu cực ấy đang trở thành mối nguy hại ảnh hưởng tới lối sống, tư tưởng, tinh thần của thanh, thiếu niên nước ta hiện nay. Nhiều bài học thực tiễn đã cho thấy, những tác hại tiêu cực từ Internet, từ MXH chính là một trong những tác nhân làm hủy hoại các giá trị đạo đức, văn hóa nhân văn dẫn đến những tư tưởng, hành vi sai lệch đáng tiếc của một bộ phận thanh, thiếu niên trong thời gian vừa qua.
22
Ảnh hưởng của các PTTTM tới đời sống văn hóa - xã hội nói chung, lối sống của con người Việt Nam nói riêng đã và đang nhận được sự quan tâm rất lớn từ các nhà quản lý cũng như các nhà nghiên cứu. Vấn đề nghiên cứu khảo sát mối tương tác giữa MXH với lối sống của thanh, thiếu niên hiện nay theo hướng tiếp cận liên ngành, đặc biệt là tiếp cận thể chế rất có ý nghĩa trong việc xác định sự tác động nhiều chiều (tích cực và tiêu cực), những thách thức và cơ hội mà MXH đem lại cho việc hình thành lối sống của bộ phận này.
Trên cơ sở đó, tìm ra những giải pháp ứng phó hữu hiệu nhằm giảm thiểu tác động tiêu cực, phát huy tác động tích cực của MXH trong việc xây dựng văn hóa lối sống của thanh, thiếu niên - những chủ nhân tương lai của đất nước trong thời kỳ công nghiệp hoá, hiện đại hoá và hội nhập quốc tế là một việc làm cấp bách cả về mặt lý luận và thực tiễn, quán triệt tinh thần của Nghị quyết số 33-NQ/TW ngày 09 tháng 6 năm 2014 Hội nghị lần thứ chín Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XI về xây dựng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững đất nước.