Chương 3: NHẬN DIỆN, ĐÁNH GIÁ TÁC ĐỘNG CỦA MẠNG XÃ HỘI ĐỐI VỚI LỐI SỐNG CỦA THANH, THIẾU NIÊN HIỆN NAY
3.1. Nhận diện tác động của mạng xã hội đến lối sống của thanh, thiếu niên
3.1.8. Thay đổi về cách thức sử dụng và tương tác với các phương tiện truyền thông đại chúng
MXH với sự tương tác thông tin khá tự do của các cá nhân đã tạo nên một không gian công cộng có thể tự do bàn luận, trao đổi, thể hiện quan điểm và ý kiến trước các vấn đề của xã hội bằng nhiều hình thức: chia sẻ link (báo điện tử), chụp ảnh (báo in), chia sẻ file âm thanh (phát thanh), video (truyền hình) vốn là những sản phẩm của báo chí truyền thống lên trang cá nhân. Đây chính là một lợi thế của MXH so với các loại hình báo chí truyền thống vốn
136
có khả năng tương tác yếu.
* MXH giống như một “kho” thông tin cho báo chí, ở đó thể hiện sự tương tác giữa MXH và báo chí
Kể từ khi MXH xuất hiện đã diễn ra sự tương tác mạnh mẽ mang tính tất yếu giữa MXH và báo chí truyền thống trong xu thế phát triển của CNTT- TT toàn cầu. Đó có thể coi là sự tác động qua lại giữa một bên là hình thức chuyển tải thông tin có tính chất truyền thống - chính thống (báo chí) với một loại hình giao tiếp mới mẻ và năng động kéo theo nhiều tiện ích song cũng không ít hệ lụy. Một trong rất nhiều ví dụ điển hình cho sự tương tác nói trên là sự kiện trận động đất, sóng thần đã xảy ra tại Nhật Bản vào năm 2011, riêng buổi chiều ngày 11/3/2011 đã có hơn 9.000 video liên quan đến trận động đất và 7.000 video liên quan đến trận sóng thần được tải lên YouTube.
Chính những hình ảnh và video clip đó về sau đã được báo chí chính thống ở Nhật Bản cũng như trên toàn thế giới sử dụng và xâu chuỗi sự việc, góp phần cung cấp cho công chúng toàn thế giới một cái nhìn toàn cảnh về thảm họa thiên nhiên này.
Đến nay, dường như chúng ta đã rất quen thuộc với các sự kiện, thông tin, dữ liệu của đời sống mỗi cá nhân/nhóm/cộng đồng được cập nhật liên tục trên các trang MXH, và nó đã trở thành “kho thông tin” cho giới báo chí theo dõi, thâu tóm và khai thác trong những chủ đề nào đó ở bài báo của họ, trong đó bao gồm cả những thông tin hữu ích, chính xác lẫn những “tin vịt”, “tin vỉa hè” có thể làm nhiễu loạn thông tin, ảnh hưởng đến đời sống riêng tư - đặc biệt là những người nổi tiếng. Từ một góc độ khác, với tính năng chia sẻ, khả năng liên kết mạnh mẽ giữa các thành viên trong cộng đồng mạng, MXH cũng góp phần quảng bá thông tin từ báo chí, nâng cao hiệu quả hoạt động tuyên truyền trên báo chí bởi mỗi bài báo có những thông tin được công chúng quan tâm, khi được cập nhật, chia sẻ và lan truyền trên MXH sẽ tạo ra sức lan tỏa rộng lớn hơn rất nhiều lần so với việc nó được phát hành trên các
137
sạp báo đòi hỏi phải có người mua. Không những vậy, các thành viên của MXH còn có khả năng tạo ra những cuộc thảo luận, bình luận xung quanh nội dung của bài báo, họ còn có thể cung cấp thêm những thông tin liên quan (xác thực hoặc không xác thực). Điều này ít nhiều có tác dụng phản hồi trở lại với mỗi người cầm bút, cơ quan báo chí và dư luận. Có nhận định cho rằng, chính từ sự tương tác này xuất hiện những khái niệm mới như “bài báo mở” hay
“nhà báo công dân” đang khá phổ biến trên cộng đồng mạng hiện nay.
* MXH cũng là nơi tương tác giữa báo chí và công chúng
Trên thực tế, nhiều vấn đề, sự kiện được xã hội quan tâm, bàn luận sôi nổi trên các trang MXH chính là dư luận xã hội mà báo chí quan tâm và muốn nắm bắt. Ngược lại, các thành viên sau khi tham gia bàn luận về một sự việc/sự kiện/vấn đề “nóng” nào đó trên MXH lại thường có xu hướng muốn tìm kiếm thêm thông tin từ kênh báo chí chính thống, do vậy tờ báo nào nhanh nhạy đáp ứng được sự tìm kiếm này sẽ có khả năng thu hút độc giả một cách mạnh mẽ và rộng rãi.
Một trong những hạn chế của báo chí truyền thống hiện nay như truyền hình, báo in, phát thanh đó là khả năng tương tác yếu bởi khi công chúng muốn bày tỏ ý kiến về một vấn đề nào đó, họ thường chỉ có thể lựa chọn các cách thức như liên lạc theo đường dây nóng, gửi thư hoặc đến trực tiếp cơ quan báo đài. Trong khi đó, các bài báo được chia sẻ trên MXH lại có khả năng tương tác cao hơn rất nhiều do chức năng tích hợp cho phép độc giả bình luận sau mỗi bài viết. Hơn nữa, với MXH, giới trẻ có thể dễ dàng và thoải mái bày tỏ ý kiến về một bài viết bằng cách chia sẻ link (báo điện tử), chụp ảnh (báo in), chia sẻ file âm thanh (phát thanh), video (truyền hình) hay những sản phẩm khác của báo chí truyền thống lên trang cá nhân. Đặc biệt, hiện nay, hầu hết các cơ quan báo chí đều xây dựng fanpage trên MXH, do đó, họ có thể vào trực tiếp các fanpage này để bình luận và đưa ra ý kiến của mình. Theo một kết quả khảo sát trong giới trẻ, khi được hỏi: “để bày tỏ ý kiến về các
138
thông tin trên báo chí thì bạn sẽ lựa chọn cách nào?” có 35% bạn trẻ lựa chọn cách chia sẻ bài báo đó lên MXH và bình luận, 36% lựa chọn bình luận dưới bài viết (đối với báo điện tử), 25% sẽ bình luận trên trang fanpage của báo, đài và chỉ có 4% lựa chọn cách thức liên lạc theo đường dây nóng, gửi thư đến cơ quan báo đài [31].
Như vậy, có thể nói, sự ra đời và phát triển của MXH đã làm thay đổi cách thức tương tác với các phương tiện thông tin đại chúng của công chúng nói chung và giới trẻ nói riêng. Truyền thông MXH với sự tương tác thông tin khá tự do của các cá nhân đã tạo nên một không gian công cộng của giới trẻ, ở đó họ có thể tự do bàn luận, trao đổi, thể hiện quan điểm và ý kiến trước các vấn đề của xã hội. Lợi thế này của MXH có thể coi là sự bù đắp cho những hạn chế của báo chí truyền thống như: bài báo chính thức thường được viết với quan điểm chính thống, chịu sự kiểm soát về nội dung, các nội dung phản hồi của công chúng trực tiếp lên bài viết dường như khó và phức tạp hơn.
Trong nhiều trường hợp tòa soạn có thể hạn chế việc đăng tải các phản hồi thể hiện quan điểm đa chiều của bạn đọc về bài viết trên trang báo điện tử của họ, song các ý kiến phản hồi ấy lại có thể sẽ xuất hiện trong môi trường truyền thông xã hội thông qua hoạt động “tag” trên MXH hoặc đăng lại trên các diễn đàn trực tuyến. Rõ ràng khi đó, thoát khỏi sàng lọc của hàng rào biên tập hay quản trị mạng ở tòa soạn báo chí, các ý kiến của người đọc và dư luận sẽ có thể xuất hiện một cách tự do, công khai. Có lẽ do nắm được tính năng này của MXH nên một số trang báo điện tử như VnExpress, VnEconomy, Vietnamnet, Thể thao & Văn hóa… đã chủ động lập fanpage (trang dành cho người hâm mộ) trên Facebook để giao lưu với độc giả. Giới trẻ hiện nay đang có xu hướng kết hợp việc sử dụng MXH và thu thập thông tin trên các báo bằng cách “like” trang fanpage của báo đó trên MXH. Hình thức này không những giúp thuận lợi hơn trong việc thu thập và chia sẻ thông tin mà còn làm gia tăng khả năng tương tác với báo chí. Đồng thời, cũng giúp cho các cơ
139
quan báo chí quảng bá được thương hiệu và sản phẩm của mình đến công chúng một cách hiệu quả. Một bạn trẻ cho biết:
“Việc like fanpage của các báo điện tử trên MXH làm tôi vừa tiết kiệm được thời gian, vừa theo dõi được thông tin”. (Nữ, 22 tuổi, Hà Nội).
Đây được coi là sự tương tác tích cực giữa truyền thông MXH và báo chí truyền thống, một mặt giúp cho báo chí truyền thống tiếp tục duy trì vị trí quan trọng và quen thuộc đối với công chúng trong việc cung cấp và tiếp nhận thông tin, mặt khác tạo điều kiện để các thành viên xã hội thể hiện quyền công dân, quyền tự do ngôn luận trong một xã hội thông tin toàn cầu thông qua việc họ có cơ hội cùng tham gia đóng góp ý kiến để giải quyết các vấn đề của xã hội, đất nước. Theo một khảo sát gần đây, fanpage của báo điện tử VnExpress hiện đang được giới trẻ “like” nhiều nhất (56%), tiếp theo đó là Vietnamplus (43%), Tuổi trẻ (34%), Thanh niên (32%), Tiền Phong (28%), Vietnamnet (24%), và cuối cùng là Dân trí (23%). Mặc dù việc giới trẻ “like”
fanpage của các tờ báo nói trên không hoàn toàn đồng nghĩa với việc phản ánh chất lượng của cơ quan báo chí đó, tuy nhiên, điều này cũng chứng tỏ nỗ lực gia tăng khả năng kết nối và tận dụng ưu thế MXH của các cơ quan báo chí này, đồng thời nó cũng thể hiện nhận thức của các tòa soạn về những thay đổi trong việc thu thập, chia sẻ thông tin của giới trẻ đang ảnh hưởng mạnh mẽ như thế nào đến thị trường báo chí truyền thống, đòi hỏi các cơ quan báo chí phải có những thay đổi, bước đi phù hợp để vừa tận dụng được các lợi thế từ MXH, vừa lôi kéo được một bộ phận lớn công chúng là giới trẻ trở thành độc giả trung thành của báo chí trong hành trình thu nhận và chia sẻ thông tin.
* MXH tác động đến mức độ và cách thức sử dụng các phương tiện truyền thông đại chúng để tiếp nhận và chia sẻ thông tin của giới trẻ
MXH hiện được coi là phương tiện truyền thông đang chiếm ưu thế về người dùng - đặc biệt là giới trẻ, cụ thể là mức độ sử dụng MXH của giới trẻ đang có xu hướng cao hơn hẳn các phương tiện truyền thông truyền thống
140
như phát thanh, truyền hình, báo in. Một số nghiên cứu gần đây đã chỉ ra rằng, quỹ thời gian rỗi dành cho các phương tiện truyền thông đại chúng của nhóm công chúng trẻ hiện chủ yếu được phân bổ cho: vào MXH, đọc báo điện tử và xem truyền hình.
Đặc biệt, việc sử dụng Internet và MXH đã có những ảnh hưởng rõ rệt tới thói quen theo dõi truyền hình của thanh, thiếu niên cho dù truyền hình vốn đã có một lịch sử phát triển lâu đời và trở thành thói quen của nhiều thế hệ công chúng ở Việt Nam. Đại đa số các bạn trẻ hiện nay có thói quen sử dụng nhiều phương tiện truyền thông đại chúng khác nhau, chẳng hạn vừa sử dụng MXH, vừa theo dõi truyền hình và đọc báo điện tử. Trong đó, sử dụng MXH dường như đang trở thành trào lưu phổ biến trong giới trẻ bởi chỉ riêng việc tham gia MXH đã có thể giúp cho họ thu nhập và chia sẻ thông tin từ rất nhiều nguồn khác nhau một cách hết sức nhanh chóng , thuận tiện khi họ vừa có thể chat (nói chuyện trực tuyến), đọc tin tức trên các trang báo/ trang thông tin điện tử, vừa tìm kiếm thông tin và cũng có thể theo dõi các chương trình truyền hình ngay trên mạng bởi với nhiều bạn trẻ thì “các chương trình ti vi thường được xem lại trên YouTube để chủ động về thời gian”. (Nữ, 22 tuổi, Hà Nội).
Thực tế trong vài năm gần đây, số lượng phát hành của các tờ báo in ở Việt Nam có dấu hiệu giảm đáng kể khi xu hướng đọc báo của công chúng hiện nay là tìm thông tin trên báo điện tử và các trang mạng, kéo theo đó, cách thức khai thác thông tin của các nhà báo chính thống cũng chuyển đổi theo. Tại các tòa soạn, tin, bài thường liên tục được cập nhật phù hợp với các hình thức phân phối thông tin và phong cách khác nhau trên mạng điện tử, kênh MXH cũng như báo giấy. Với số lượng người dùng có tài khoản trên MXH (phổ biến nhất là Facebook) đang ngày càng gia tăng, có lẽ MXH đang dần trở thành một thách thức với báo chí hiện đại. Tuy nhiên, những thông tin không phải lúc nào cũng đảm bảo tính chính xác trên MXH khiến giới trẻ rơi vào tình trạng hoang mang, nhầm lẫn cũng có thể khiến họ quay trở lại với
141
báo chí truyền thống để tìm những câu trả lời/nhận định chính xác về một sự việc/vấn đề xã hội. Do vậy, cho tới thời điểm này quan điểm của giới trẻ về báo chí truyền thống nhìn chung vẫn rất tích cực. Các số liệu thống kê cho thấy, báo chí chính thống vẫn là phương tiện truyền thông chiếm được sự tin tưởng của đông đảo các bạn trẻ hiện nay trong việc thu nhận và chia sẻ thông tin. Theo một kết quả khảo sát về mức độ tin tưởng của giới trẻ đối với các thông tin được chia sẻ trên MXH, đa số các bạn trẻ (52%) cho rằng họ hoàn toàn không dễ dàng tin tưởng vào một thông tin hay sự việc nào đó trên MXH, thay vào đó rất cần thiết phải kiểm tra lại độ chính xác của các thông tin này, trong khi đó chỉ có (9%) số người được hỏi cho rằng họ hoàn toàn tin tưởng vào các thông tin trên MXH và không cần thiết phải kiểm tra lại. Để kiểm tra lại tính xác thực của thông tin trên MXH mà họ quan tâm, giới trẻ có khá nhiều cách thức, chẳng hạn (71%) các bạn trẻ đã lựa chọn báo chí là nguồn tin cậy để kiểm tra lại thông tin được đăng tải trên MXH, (13%) lựa chọn kiểm tra qua ý kiến của người có uy tín/am hiểu vấn đề/sự việc, (9%) lựa chọn các MXH khác và (7%) lựa chọn kiểm tra lại thông tin qua người thân, bạn bè. Cũng trong cuộc điều tra nói trên, với câu hỏi: Khi cần biết một thông tin quan trọng hoặc có tính thời sự, bạn thường làm thế nào? Tất cả những người được hỏi đều cho biết sẽ sử dụng công cụ tìm kiếm Google và lựa chọn những trang web đầu tiên trong kết quả tìm kiếm - trong đó họ sẽ ưu tiên truy cập vào những trang báo chính thống, có tên tuổi với sự kiểm duyệt nghiêm ngặt từ tòa soạn về nội dung bài viết như Tuổi trẻ, Thanh niên, Tiền phong… là những cơ quan báo chí lớn, có uy tín được đánh giá là rất xứng đáng được độc giả đặt niềm tin. Có sự khác nhau trong tỷ lệ về mức độ tin cậy của giới trẻ đối với từng loại hình báo chí truyền thống, trong đó truyền hình là loại hình báo chí chiếm được sự tin tưởng của đông đảo các bạn trẻ với (55%), tiếp đó là phát thanh với (23%), báo in với (13%) và cuối cùng là báo điện tử chỉ chiếm (9%) mức độ tin tưởng [31]. Mặc dù báo chí chính thống