Tác động tích cực

Chương 3: NHẬN DIỆN, ĐÁNH GIÁ TÁC ĐỘNG CỦA MẠNG XÃ HỘI ĐỐI VỚI LỐI SỐNG CỦA THANH, THIẾU NIÊN HIỆN NAY

3.2. Đánh giá tác động của mạng xã hội đến lối sống của thanh, thiếu niên

3.2.1. Tác động tích cực

Trên phương diện tích cực, MXH đã có những tác động theo chiều hướng tốt đến lối sống của giới trẻ hiện đại với nhiều lợi ích mà MXH mang đến cho con người, qua đó góp phần nâng cao chất lượng cuộc sống, làm phong phú đời sống tinh thần của giới trẻ phù hợp với tính chất xã hội hiện đại: công nghiệp hóa, hiện đại hóa, lối sống dân chủ, nhân đạo, lịch sự tiến bộ.

Nhìn từ góc độ khái quát nhất, sự tác động tích cực của MXH đến lối sống của thanh, thiếu niên hiện nay thể hiện ở một số khía cạnh như sau:

143

- Mở rộng và gia tăng đa chiều thể hiện bản sắc

Để thực hiện chức năng kết nối và tạo sự cuốn hút đối với thanh, thiếu niên, MXH có sự kết hợp hài hoà giữa các yếu tố chữ viết, hình ảnh, âm thanh và không ngừng cải thiện các tính năng này. MXH đang trở thành diễn đàn và nhu cầu không thể thiếu đối với nhiều thanh, thiếu niên. Thông qua MXH, giới trẻ có thể tự tin thể hiện bản thân: tính cách, khả năng, sở thích, quan điểm… với cộng đồng mạng “không biên giới” và trong nhiều trường hợp nó có thể giúp họ tìm kiếm những cơ hội phát triển bản thân.

Có thể nói, MXH đã và đang trở thành một nhân tố cực kỳ quan trọng trong đời sống của thanh, thiếu niên. Nhiều bạn trẻ đã thừa nhận rằng việc bản thân họ được xuất hiện hay được nhìn thấy sự xuất hiện của người khác hằng ngày trên các trang MXH là một phần thiết yếu khiến cho cuộc sống của mỗi người trở nên thú vị hơn trong xã hội hiện đại, nhất là khi các trang MXH như Facebook hay YouTube đã thực hiện được mục tiêu làm cho việc “kết nối và chia sẻ” trở nên đơn giản, dễ dàng hơn bao giờ hết. Mặt khác, khi sử dụng MXH người dùng được cất lên tiếng nói và thể hiện “cái tôi” theo cách tự do và thoải mái nhất. Chúng ta đều biết rằng một trong những đặc điểm phổ biến của lứa tuổi thiếu niên là tâm lý “muốn làm người lớn”, “tự coi mình là người lớn”, ở lứa tuổi đang lớn, họ có những suy nghĩ riêng và muốn tự làm chủ.

Đặc điểm tâm lý này thể hiện rõ nhất qua việc các bạn trẻ luôn có nhu cầu muốn thể hiện/khẳng định cái tôi/bản thân. Đặc biệt, nhu cầu này lại càng gia tăng ở lứa tuổi thanh niên. Và, MXH đã mang lại cho người dùng môi trường lý tưởng để thể hiện bản thân. Thông qua các nội dung đăng tải/chia sẻ, thanh, thiếu niên bộc lộ mong muốn thể hiện quan điểm, tính cách (tính cách thực ngoài đời hoặc tính cách mà họ muốn tạo dựng trên MXH hoặc kết hợp cả hai) hay đơn giản chỉ nhằm mục đích giải trí hoặc tìm sự chia sẻ, đồng cảm của người khác. Mặc dù động cơ của sự thể hiện bản thân có thể rất đa dạng song như chia sẻ của nhiều bạn trẻ có lẽ động cơ chủ yếu/ phổ biến nhất chính

144

là sự giải trí hay trên tất cả là “gây sự chú ý” - điều được giới trẻ gọi là “đỉnh cao của sự chia sẻ”. Đa số thanh, thiếu niên được phỏng vấn đều chia sẻ rằng, trước khi có MXH thì những người trẻ tuổi như họ khó có cơ hội tự tin thể hiện bản thân trước mọi người, do vậy giới trẻ thường phải tự nỗ lực, cố gắng nhiều hơn trong thực tế để có thể chứng tỏ khả năng của mình về một mặt hay lĩnh vực nào đó thì giờ đây nhờ có các trang MXH như Facebook, YouTube mà nhiều bạn trẻ tin rằng họ hoàn toàn có thể tự “truyền thông” cho bản thân mình một cách dễ dàng trước cộng đồng mạng bất luận họ có khả năng/tài năng thực sự hay không.

… Trước đây khi chưa xuất hiện MXH, các bạn sinh viên như chúng em muốn thể hiện bản thân (tri thức, sắc đẹp, sức khỏe…) họ sẽ phải tham gia các hoạt động đoàn thể, xã hội, chẳng hạn các cuộc thi trên truyền hình như

“Đường lên đỉnh Olympia” hay các gameshow truyền hình khác. Nhưng khi có MXH thì chúng em được thỏa sức thể hiện hình ảnh bản thân một cách đầy đủ nhất, toàn diện nhất từ những thành tích cá nhân như được điểm cao trong các kỳ thi cho đến những hoạt động giải trí hằng ngày như đi chơi, du lịch khắp nơi… Thực sự, đối với người khác có thể thấy kết quả ấy là bình thường nhưng với những người trong cuộc thì họ lại cho rằng đó là cách để thể hiện hay khẳng định một khả năng/điều kiện (vật chất, tinh thần) nào đó của bản thân. (Nam, 23 tuổi, Hà Nội).

Thực tế cho thấy nhiều bạn trẻ đã xây dựng được hình ảnh bản thân một cách rất tích cực thông qua các hành động thể hiện mình trên MXH về thành tích học tập, tham gia và đóng góp tích cực cho các phong trào bề nổi ở trường, lớp, các hoạt động xã hội như bảo vệ môi trường, giờ trái đất, hiến máu nhân đạo, từ thiện…; một số khác lại biết tận dụng, phát huy thế mạnh, khả năng về các bộ môn nghệ thuật, thể thao… để thể hiện mình trước cộng đồng mạng; hay một bộ phận giới trẻ nhờ khả năng “tự khẳng định” qua MXH thậm chí còn nắm bắt được những cơ hội tốt về học tập, việc làm, thay

145

đổi cuộc sống của chính mình nhờ MXH. Những lợi ích này càng rõ ràng hơn khi ngày càng có nhiều nhà tuyển dụng sử dụng hình thức tuyển nhân viên thông qua MXH rất đơn giản, nhanh gọn và tiết kiệm bởi họ chỉ cần đăng tải thông tin tuyển dụng vào một vị trí công việc nào đó với những yêu cầu/tiêu chuẩn cụ thể, và chỉ cần theo dõi qua mạng, các ứng viên đã có thể liên hệ ngay với nhà tuyển dụng thông qua hộp thoại chat “inbox” hay gọi điện thoại thay vì việc phải tự cầm hồ sơ đến xin việc trực tiếp ở khắp nơi như trước đây. Một trong những ví dụ điển hình chính là việc hiện có khá nhiều hiện tượng “start up” (khởi nghiệp) trẻ tuổi là các Vlogger - chuyên sản xuất video blogđã rất thành công và nổi tiếng trên MXH (những blog cá nhân dưới dạng video được người dùng xây dựng để chia sẻ những quan điểm cá nhân thay vì dùng hình ảnh và chữ viết theo lối truyền thống. Vlog thường được upload và chia sẻ trên các trang cá nhân, fanpage MXH hay các website riêng) . Và đối với nhiều bạn trẻ, đó chính là điều đáng để họ ngưỡng mộ và học hỏi.

“Trên MXH đã từng tồn tại và hoạt động những page chuyên “chửi thuê”khá hài hước. Ban đầu, những người tạo ra chúng chỉ nhằm phục vụ cho mục đích cá nhân nhưng sau đó họ đã phát triển trở thành một kênh thông tin, tin tức “chửi” để kiếm tiền và kết quả là đã có nhiều doanh nghiệp tìm đến họ. Từ điểm xuất phát ban đầu mà các Vlogger tạo ra là những Vlog để giải quyết nhu cầu cá nhân của mình dưới dạng những hoạt động như ngày hôm nay tôi đã đi những đâu, đã gặp gỡ ai và đã làm gì… rồi dần dần họ lồng ghép với việc quảng cáo cho một nhãn hàng nào đó. Chẳng hạn như họ chuyên gia PR cho Grab, Samsung Galaxy Note 7 và nhiều thương hiệu nổi tiếng khác ở trong nước, thậm chí là mang tầm quốc tế. Một trong số đó chính là Ngụy Thiên An - một Vlogger rất nổi tiếng, từ việc làm vlog của mình cô ấy đã đi thi chương trình The Face và hiện đã trở thành người mẫu quảng cáo cho các nhãn hàng khá nổi tiếng trên truyền hình. Bản thân em cũng vậy, trước đây khi chưa có MXH, em chưa được biết đến nhiều, nhưng kể từ khi

146

dùng MXH thì quả thật em đã được mọi người chú ý tới nhiều hơn và có nhiều cơ hội đến với em hơn trong cả việc học lẫn việc làm. Hiện em đang được cộng tác với một số công ty truyền thông chuyên tổ chức các sự kiện giải trí và cơ hội này chính là nhờ MXH đã giúp em thể hiện và khẳng định bản thân”.

(Nam, 22 tuổi, Hà Nội).

Bên cạnh đó, thông qua MXH, nhiều phần mềm ứng dụng hiện đại cũng được giới trẻ biết đến, cho phép họ thực hiện những công việc trước đây tưởng chừng như không thể hay khó có thể làm được như: giải những phép toán phức tạp, tự làm clip/phim, vẽ/thiết kế… cùng nhiều công việc mới mẻ khác. Đặc biệt trong số đó có không ít người đã tự viết ra những chương trình, phần mềm có tính ứng dụng cao giúp ích cho xã hội. Đó chính là cơ hội tốt để giới trẻ khẳng định bản thân và thậm chí còn có thu nhập từ những công việc hữu ích đó. Đây có thể coi là những hành động thể hiện mình rất tích cực thông qua MXH của giới trẻ, gây ảnh hưởng/hiệu ứng tốt trong thanh, thiếu niên hiện nay. MXH còn là phương tiện quảng cáo đôi khi chỉ với chi phí thấp nhưng hiệu quả thật bất ngờ. Nhiều bạn trẻ tự quay clip để giới thiệu bản thân, nhất là các khả năng về nghệ thuật. Trường hợp ca sĩ Thuỳ Chi là một ví dụ điển hình với một giọng ca ngọt ngào, lần đầu tiên xuất hiện trong chia sẻ của một người bạn, cô đã nhanh chóng được các bạn trẻ tìm kiếm trên mạng. Và giờ đây không còn hiếm những bạn trẻ “nổi tiếng chỉ sau một đêm”, đó là hiện tượng những cá nhân được bạn bè chia sẻ hình ảnh trên Facebook và chỉ sau vài tiếng đồng hồ đã có cả nghìn lượt “like” từ cộng đồng mạng. Từ cô gái hát trên xe buýt, đến cô giáo dạy toán “ngàn like” của trường THPT chuyên Hưng Yên, từ cô gái bán ngô nướng đến “hotboy” cầm cờ trường THPT Phan Đình Phùng Hà Nội… chỉ sau một đêm tỉnh giấc họ bỗng chốc trở thành nhân vật được cư dân mạng “săn tìm”. Và có một thực tế là hầu hết các “hotboy”, “hotgirl” nổi tiếng trong giới trẻ đều ít nhiều sử dụng MXH để

147

quảng bá hình ảnh bản thân hoặc được MXH khai thác, mở ra những cơ hội trước mắt cho họ.

- Mở rộng và gia tăng đa chiều kết nối

MXH mang lại cho giới trẻ cơ hội gặp gỡ và giao lưu kết bạn với tất cả mọi người trên thế giới. Người dùng có thể dễ dàng có được mạng lưới quan hệ rộng. Do tính chất mở và nhiều tiện ích linh hoạt khác của MXH mà các mối quan hệ trên mạng luôn có sự luân chuyển, lan truyền, gia tăng và được làm mới một cách nhanh chóng và đây cũng là điều kiện thuận lợi tạo ra mối quan hệ rộng rãi cho những thành viên trong cộng đồng mạng. Trong môi trường đó, nhiều mối quan hệ hợp tác tốt đẹp có thể hỗ trợ, giúp đỡ nhau trong cuộc sống đã được thiết lập. Hơn thế, lợi ích này còn có giá trị thúc đẩy sự giao lưu văn hóa, tăng cường sự hiểu biết giữa các cộng đồng khác nhau.

+ Kết nối bạn bè và người thân

Như đã đề cập, xét về đặc điểm tâm lý cả hai nhóm tuổi thiếu niên và thanh niên đều có nhu cầu cao về giao lưu bạn bè, mở rộng các mối quan hệ xã hội. Xét về đặc điểm hoạt động của thanh, thiếu niên, ngoài việc học tập là hoạt động chủ yếu, các mối quan hệ xã hội cũng là hoạt động chủ đạo và có ý nghĩa quan trọng trong đời sống của mỗi cá nhân. Và, MXH cũng là môi trường lý tưởng đáp ứng những nhu cầu này của họ. MXH là một cộng đồng mở trong đó mỗi người đều có một không gian của riêng mình. Với MXH, các bạn trẻ có thể đóng/mở cửa “ngôi nhà” của mình, chủ động và dễ dàng kết bạn hoặc hủy kết bạn chỉ qua một cú click chuột. Như vậy, người dùng MXH có thể thoải mái lựa chọn và phát triển các mối quan hệ cũ và mới giữa bản thân với bạn bè và gia đình, thậm chí có thể đề xuất các mối quan hệ giữa các thành viên trong danh sách bạn bè. MXH giúp mở ra những mối quan hệ mới với nhiều sắc thái, nhất là với độ tuổi thanh, thiếu niên có nhu cầu kết bạn mới rất lớn, và thông qua các MXH như Facebook, Zalo, Viber… các bạn trẻ dễ dàng thêm vào danh sách những người bạn mới từ bạn của mình, bạn trên các nhóm thông tin,

148

người nổi tiếng... Trong một số tình huống, chẳng hạn như việc tham gia một lớp học, gia nhập một đội thể thao/câu lạc bộ..., mỗi bạn trẻ có thể dễ dàng tìm hiểu thông tin cũng như tạo mối quan hệ trực tuyến với những người liên quan, từ đó giúp họ tự tin hơn khi lần đầu tham gia. Điều này có thể được xem là đặc biệt hữu ích đối với những ai rụt rè,tự ti trong giao tiếp. Bên cạnh đó, nhiều bạn trẻ cũng có thể chia sẻ những khó khăn mình đang gặp phải và có nhiều cơ hội được hỗ trợ từ một cộng đồng khổng lồ ở đó có không ít những người đã từng trải qua các vấn đề tương tự, họ có thể sẵn sàng chia sẻ những bài học và kinh nghiệm quý báu của bản thân mà chúng ta khó có thể tìm thấy trong cuộc sống thực. Theo kết quả điều tra, có tới (72,2 %) người dùng MXH có trên 200 bạn bè, và thực tế là người dùng càng có nhiều các mối quan hệ thì họ càng có cơ hội tiếp tục mở rộng các mối quan hệ theo cấp số cao hơn. Rõ ràng, khi mỗi bạn trẻ kết bạn với bạn của họ hoặc các liên kết xa hơn nữa, các nhóm hoạt động xã hội hoặc nhóm học tập chẳng hạn, mỗi cá nhân sẽ có cơ hội sử dụng mối quen biết trong một dịp nào đó.

Bên cạnh việc kết bạn mới, việc giữ gìn và thúc đẩy các mối quan hệ có sẵn luôn được đặt lên hàng đầu. Theo số liệu nghiên cứu về quan niệm kết bạn trên Facebook của thanh, thiếu niên, số bạn trẻ lựa chọn phương án “kết bạn với người quen biết” chiếm tỷ lệ khá cao (75.2%), và MXH cũng giúp giới trẻ có thể dễ dàng tìm kiếm bạn bè hay người thân cũ đã lâu không gặp. Theo ý kiến của các bạn trẻ, việc thường xuyên có những tương tác trên MXH giúp họ cảm thấy gần gũi với bạn bè và người thân hơn là những người không kết bạn.

Thông qua MXH, họ vẫn thường xuyên theo dõi được hoạt động của bạn bè, hỏi thăm nhau kịp thời và chia sẻ những suy nghĩ, ước mơ, hoài bão. Theo nhiều bạn trẻ, MXH cũng mang lại cảm giác an toàn cho họ khi mỗi quyết định, chia sẻ đều có thể được bạn bè, người thân dõi theo, lắng nghe, ủng hộ.

Với tính năng kết nối mọi người, MXH đã có tác động tích cực trong việc mở rộng, gắn kết và củng cố các mối quan hệ kết nối bạn bè cũng như giữa các

149

thành viên/người thân trong gia đình cho dù họ không cùng sinh hoạt dưới một mái nhà, và điều này càng đặc biệt có ý nghĩa đối với những học sinh, sinh viên đang phải sống và học tập xa nhà.

+ MXH là một phương pháp học

MXH hiện được coi là một diễn đàn/không gian mà qua đó giới trẻ được học hỏi và trưởng thành khi tiếp nhận và chia sẻ thông tin, tài liệu, kinh nghiệm trong học tập cũng như công việc, mở ra cơ hội học hỏi kiến thức và trau dồi kỹ năng cho người sử dụng, biến nó thành nguồn lực cá nhân giúp phát triển tư duy nhận thức, nâng cao giá trị bản thân trong một bối cảnh xã hội luôn thay đổi và luôn đòi hỏi.

Có một thực tế không thể phủ nhận là MXH đã mang lại cho giới trẻ cơ hội gặp gỡ và giao lưu kết bạn với nhau trên phạm vi toàn cầu. Trong môi trường đó, nhiều mối quan hệ hợp tác tốt đẹp hỗ trợ, giúp đỡ nhau trong cuộc sống đã được thiết lập. Hơn thế, lợi ích này còn có giá trị thúc đẩy sự giao lưu văn hóa, tăng cường sự hiểu biết, học hỏi giữa các cộng đồng khác nhau.

Chính từ mạng lưới kết nối bạn bè, MXH đã trở thành một phương pháp học vô cùng mới mẻ, hữu ích của thanh, thiếu niên hiện nay. Đó trước hết là việc MXH giúp kết nối giữa các cá nhân trong lớp, trường; kết nối giữa thanh, thiếu niên với các nhà giáo dục, các nhà quản lý, từ đó, tạo nên một cộng đồng học tập. Trong nhiều trường hợp, MXH là một trong những lựa chọn ưu tiên cho việc dạy và học của các giảng viên, đặc biệt là các giảng viên trẻ hiện nay trong môi trường giáo dục. Nhiều trường học và giảng viên muốn tạo sự gần gũi với học viên thông qua việc kết bạn với họ trên MXH, theo đó, với mỗi môn học, các “group” (nhóm) được thành lập để giảng viên gửi câu hỏi và các yêu cầu đối với sinh viên; sinh viên cũng có thể trao đổi bài tập và làm bài tập nhóm; chia sẻ tài liệu học tập, nộp bài tập, thảo luận quanh chủ đề bài học… với sự hướng dẫn của giảng viên. Trong các nhóm học tập này, sinh viên có thể dễ dàng đưa ra ý tưởng và tiếp nhận ý tưởng của người khác. Tính