Chương 2: THỰC TRẠNG SỬ DỤNG MẠNG XÃ HỘI CỦA THANH, THIẾU NIÊN HIỆN NAY
2.7. Quan điểm của thanh, thiếu niên về việc sử dụng mạng xã hội
Biểu đồ 2.10. Đánh giá của thanh, thiếu niên về những ảnh hưởng tích cực của MXH (%)
Nguồn: Kết quả khảo sát của nhóm nghiên cứu đề tài
Trong số những ảnh hưởng tích cực của MXH mà nhóm nghiên cứu đưa ra, có 6 phương án được giới trẻ lựa chọn nhiều nhất thể hiện những mục đích chính khi sử dụng MXH của họ, đó là: 1/ Giúp cho việc trao đổi, liên lạc được nhanh hơn, tiết kiệm thời gian và tài chính (77.5%) vẫn là phương án được giới trẻ lựa chọn nhiều nhất với những tiện ích mà MXH đem lại như đã trình bày ở trên; 2/ Giải tỏa căng thẳng trong cuộc sống (67.8%) thông qua các loại hình
63,8
77,5
65,8
44
67,8
51,8
19,2
50,8
4,2 0
10 20 3040 50 60 70 8090 100
Mở rộng mạng lưới quan hệ xã
hội
Giúp cho việc trao đổi, liên lạc…
Cung cấp các thông tin bạn cần
Tìm kiếm việc làm dễ
dàng hơn
Giải tỏa căng thẳng trong cuộc
sống
Giúp học tập tốt hơn Giúp
khẳng định bản thân
Hình thành một số giá trị mới trong lối
sống…
Khác
92
giải trí phù hợp với đặc điểm phát triển tâm lý của thanh thiếu niên như đã đề cập; 3/ Cung cấp các thông tin bạn cần (65.8%) khi MXH trở thành môi trường lý tưởng để giới trẻ tìm hiểu, cập nhật về mọi vấn đề của cuộc sống, xã hội; 4/
Mở rộng mạng lưới quan hệ xã hội (63.8%) khi MXH tạo điều kiện cho người dùng có thể kết nối với nhau từ người này qua người khác tạo thành một mạng lưới bạn bè, ở đó họ có thể tán ngẫu và theo dõi thông tin của nhau giúp giải tỏa những căng thẳng sau thời gian làm việc, học tập. Những thành viên trong các MXH cũng có thể liên kết hợp tác với nhau thành các nhóm người có cùng sở thích, sự quan tâm, ý nguyện, và từ sự gặp gỡ, trao đổi trên mạng tiến tới sinh hoạt offline, từ đây nhiều nhóm cộng đồng có tính chất tích cực từ “mạng ảo” đã xuất hiện trong “đời thực”, trong đó tiêu biểu là các group/câu lạc bộ học tập. Cũng chính từ mạng lưới quan hệ xã hội rộng mở trên MXH, nhiều cuộc trao đổi tranh luận quanh các vấn đề chính trị - xã hội cũng phần nào giúp nâng cao nhận thức của giới trẻ, chẳng hạn như phong trào mang ý nghĩa lớn tuyên truyền về Biển - Đảo Việt Nam đã thông qua nhiều MXH để đến với giới trẻ. MXH, tuy rất rộng lớn, đa dạng và phức tạp nhưng cũng chính là cái màng lọc mà mỗi thành viên của nó có thể sử dụng để tìm ra những gì phù hợp với sở thích, khả năng, suy nghĩ và hành động của mình, giúp mỗi người rèn luyện khả năng chọn lựa thông tin. Đó cũng là môi trường tạo điều kiện cho các thành viên bày tỏ thái độ và hành động vì cộng đồng, khuyến khích tinh thần trách nhiệm cá nhân với thái độ và hành động của chính mình, từ đó góp phần không nhỏ vào việc hình thành và phát triển ý thức xã hội của thanh, thiếu niên.
Đó chính là những khía cạnh tác động tích cực mà MXH mang lại; 5/ Giúp học tập tốt hơn (51.8%) khi trong công tác giảng dạy ở các trường học hiện nay, việc thiết kế giáo án điện tử ngày càng trở nên phổ biến. MXH hỗ trợ trao đổi thông tin giữa giáo viên với nhau, giữa giáo viên với học sinh, sinh viên về bài vở. Với hình thức giảng dạy trình chiếu, sinh viên không cần phải ghi chép nhiều mà họ có thể đề nghị giảng viên gửi thông tin về bài giảng thông qua email cá nhân. Trong quá trình dạy và học, nếu có vấn đề phát sinh thì giáo viên và học viên cũng có thể dễ dàng trao đổi thông qua MXH. Hình thức học
93
này giúp cả hai bên đến gần nhau hơn, giúp cho người dạy nắm được “thông tin ngược” từ học sinh, sinh viên để từ đó đưa ra/điều chỉnh phương pháp, nội dung giảng dạy sao cho phù hợp và hiệu quả. Bên cạnh đó, nhu cầu trao đổi bài vở giữa sinh viên với nhau ngày càng cao. Họ muốn chia sẻ những nội dung học tập, phương pháp học tập cũng như mọi thắc mắc, vấn đề gặp phải trong quá trình học tập với nhau. Để đáp ứng nhu cầu này, nhiều trang web, trang MXH với các tính năng hỗ trợ đã ra đời như: ttvnonline.com, hocmai.vn, truongtructuyen.org, các forum (diễn đàn) học tập, trang web của các trường đại học… và thực sự chúng đã đem lại rất nhiều lợi ích cho các bạn học sinh, sinh viên: thông tin có thể đến được với nhiều người khi các thông tin được đăng tải trên các trang này thì bất cứ ai khi đăng nhập đều có thể tiếp cận được nó, những câu hỏi, thắc mắc của các cá nhân có thể nhận được nhiều đáp án trả lời từ những người khác… Đó chính là nơi giới trẻ có thể tìm thấy gần như mọi thứ mình cần, kinh nghiệm của những người đi trước - cả vấn đề về lý luận và thực tiễn về chủ đề nào đó. Ngoài ra, chính các bạn trẻ có thể chủ động đưa thông tin lên trang cá nhân của mình để bạn bè đọc được cũng như chia sẻ rộng rãi hơn; và 6/ Hình thành một số giá trị mới trong lối sống: kỹ năng mới, các loại hình giải trí mới, quan điểm sống mới… phù hợp với xã hội hiện đại (50.8%). Tìm kiếm việc là cũng được một bộ phận giới trẻ thừa nhận như là một trong những ảnh hưởng tích cực đến từ MXH (44%), một số khác sử dụng MXH như một trong những cách để thể hiện hay khẳng định bản thân (19.2%).
Nhìn chung, đánh giá của giới trẻ về ảnh hưởng tích cực của MXH đối với cuộc sống của họ ở hai địa bàn nghiên cứu là Thủ đô Hà Nội và tỉnh Lào Cai khá thống nhất khi sự chênh lệch tỷ lệ ở các phương án lựa chọn là không đáng kể.
Bảng 2.1. Tương quan giữa địa bàn nghiên cứu với những ảnh hưởng tích cực của MXH (%)
Stt Nội dung Hà Nội Lào Cai
1 Mở rộng mạng lưới quan hệ xã hội 65.3 62.3 2 Giúp cho việc trao đổi, liên lạc được nhanh 81.7 73.3
94
hơn, tiết kiệm thời gian và tài chính
3 Cung cấp các thông tin bạn cần 68.3 63.3
4 Tìm kiếm việc làm dễ dàng hơn 41.7 46.3
5 Giải tỏa căng thẳng trong cuộc sống 70.0 65.3
6 Giúp học tập tốt hơn 54.0 49.7
7 Giúp khẳng định bản thân 20.3 18.0
8 Hình thành một số giá trị mới trong lối sống;
kỹ năng mới, các loại hình giải trí mới, quan điểm sống mới… phù hợp với xã hội hiện đại
48.7 53.0
Nguồn: Kết quả khảo sát của nhóm nghiên cứu đề tài
MXH không chỉ đem đến những ảnh hưởng, tác động tích cực mà còn có những ảnh hưởng tiêu cực đến lối sống của thanh, thiếu niên hiện nay.
Biểu đồ 2.11. Đánh giá của thanh, thiếu niên về những ảnh hưởng tiêu cực của MXH (%)
Nguồn: Kết quả khảo sát của nhóm nghiên cứu đề tài
Biểu đồ trên cho thấy, nhóm bạn trẻ lựa chọn tác động tiêu cực là gây
“nghiện” MXH chiếm tỷ lệ cao nhất (70.3%), thực tế hiện nay với sự phát triển của CNTT, việc vào mạng có thể được thực hiện một cách dễ dàng được cho là “chất xúc tác” cho thanh, thiếu niên - những người nắm CNTT dễ vướng vào tình trạng nghiện, mặt khác với nhiều tính năng hấp dẫn và tiện
48.0
60,3
41,8
30,8
44,3
40,5
70,3
39,7
3,5 0
10 20 30 40 50 60 70 80 90 100
Lãng phí thời gian, tiền bạc
Ảnh hưởng những tư tưởng, quan
điểm sống mới lệch
chuẩn
Hình thành những tư tưởng, quan
điểm sống mới lệch
chuẩn
Vấn đề trong ngôn
ngữ giao tiếp
Sinh ra tệ nạn xã hội
Giảm khả năng tương tác trực tiếp
Nghiện mạng xã hội
Ảnh hưởng đến sự riêng tư cách cá
nhân
Khác
95
ích, MXH - đặc biệt là Facebook lại càng dễ gây “nghiện” với thanh, thiếu niên. Thậm chí gần đây các nhà tâm lí học đã công bố thông tin về một căn bệnh mới mang tên FAD (Facebook Addiction Disorder) - chứng nghiện Facebook, thường xảy ra với người trẻ tuổi (dưới 25), được xem là một loại nghiện hành vi còn dễ gây nghiện hơn cả rượu, thuốc lá… Nghiện MXH thực chất là một kiểu lạm dụng, sử dụng mạng thành thói quen một cách có hệ thống và tâm lý bị lệ thuộc vào mạng. Tình trạng nghiện MXH có dẫn đến một số tác hại đối với thanh, thiếu niên: giảm khả năng tập trung học tập và làm việc, xáo trộn sinh hoạt, gia tăng nguy cơ mắc các bệnh về sức khỏe, gây hại về tinh thần. Mặc dù còn nhiều tranh cãi song một số nhà khoa học cho chứng “nghiện” MXH cũng là một bệnh lý về tâm thần có thể cần phải được điều trị chuyên nghiệp; Nhóm chiếm tỷ lệ cao thứ hai lựa chọn phương án MXH ảnh hưởng những tư tưởng, quan điểm sống mới lệch chuẩn (60.3%) khi thanh, thiếu niên đang ngày càng tiếp cận với quá nhiều luồng thông tin sai lệch, văn hóa phẩm đồi trụy tràn lan trên các trang MXH mà ở đó thiếu sự giám sát, kiểm duyệt từ nhà quản lý cũng như sự thiếu hiểu biết/nhận thức sàng lọc thông tin từ phía người dùng, dẫn đến sự lệch lạc về tư tưởng, kéo theo đó là hành động những sai lầm như: giết người, nghiện hút, mại dâm...;
Nhóm lựa chọn tác động tiêu cực gây lãng phí thời gian, tiền bạc (48.0%) khi có 22,6% thanh, thiếu niên được khảo sát sử dụng Facebook trên 5h/ngày, đa số sử dụng từ 1-3h/ngày. Hiện nay, rất nhiều bạn trẻ mải mê truy cập MXH đến nỗi quên cả việc nhà, trì hoãn việc học. Thay vì dành thời gian để học tập, rèn luyện sức khỏe, tham gia các hoạt động thực tế, tương tác thực tế trong đời sống xã hội, nhiều bạn trẻ chìm sâu trong các mối quan hệ ảo và lối sống ảo không đem lại lợi ích cho cuộc sống thật; Nhóm thanh thiếu niên cho rằng ảnh hưởng tiêu cực khi dùng MXH còn sinh ra tệ nạn xã hội, hình thành những tư tưởng, quan điểm sống mới lệch chuẩn và giảm khả năng tương tác trực tiếp chiếm tỷ lệ (trên 40%). Theo các chuyên gia tâm lí học, MXH có ảnh
96
hưởng không nhỏ đến không gian giao tiếp công cộng của giới trẻ. Giao tiếp của sinh viên nói riêng, giới trẻ nói chung đang chuyển từ truyền thông liên cá nhân sang truyền thông đại chúng, thế nên MXH là tác nhân gây ra tình trạng giảm giao tiếp trong không gian thực với biểu hiện là giới trẻ giảm giao tiếp mặt đối mặt, giảm tần suất đến và dần cách ly không gian thực. MXH là một thế giới ảo với những mối quan hệ bạn bè không bền vững, không có niềm tin vững chắc bằng các mối quan hệ trong thực tế. Ngoài ra, MXH còn giết thời gian giao lưu, khám phá thế giới bên ngoài của giới trẻ, khiến con người rơi vào tình trạng “sống ảo” và thiếu đi những kỹ năng mềm. Về lâu dài, họ trở nên rụt rè, thiếu tự tin và đặc biệt là không có trải nghiệm, kĩ năng thực tế.
Một nghiên cứu công bố năm 2017 trên tạp chí Preventive Medicine của Mỹ sau khi khảo sát 7000 thanh niên trong độ tuổi từ 19 - 32 đã chỉ ra rằng, những người dành phần lớn thời gian trên Facebook cảm thấy bị tách khỏi xã hội cao gấp đôi những người khác. Những người dành nhiều thời gian vào MXH thường tránh các cuộc gặp mặt trực tiếp và cảm thấy họ bị cô lập. Những hình ảnh “ảo” về cuộc sống lý tưởng khiến người dùng MXH cảm thấy ganh tị, tự ti, gia tăng sự cô độc xã hội. Đó cũng chính là một trong những mầm mống làm nảy sinh ra các tệ nạn xã hội hay hình thành những tư tưởng, quan điểm sống mới lệch chuẩn của một bộ phận thanh, thiếu niên hiện nay.
Về đánh giá tác động tiêu cực của MXH đối với lối sống của thanh, thiếu niên, trong tương quan giữa hai địa bàn Hà Nội và Lào Cai, ở đa số các phương án cho thấy tỷ lệ thanh, thiếu niên Thủ đô lựa chọn những ảnh hưởng tiêu cực của MXH cao hơn so với Lào Cai, tiêu biểu như: Ảnh hưởng đến sức khỏe, học tập và sinh hoạt (66.3% so với 54.3%); Hình thành những tư tưởng, quan điểm sống mới lệch chuẩn (46.7% so với 37.0%); Ảnh hưởng đến sự riêng tư cá nhân (46.3% so với 33.0%), trong khi ở các phương án còn lại không có sự khác biệt nhiều giữa 2 địa bàn trên.
97
Bảng 2.2. Tương quan giữa địa bàn nghiên cứu với những ảnh hưởng tiêu cực của MXH (%)
Stt Nội dung Hà Nội Lào Cai
1 Lãng phí thời gian, tiền bạc 45.3 50.7
2 Ảnh hưởng đến sức khỏe, học tập và sinh hoạt 66.3 54.3 3 Hình thành những tư tưởng, quan điểm sống
mới lệch chuẩn
46.7 37.0 4 Vấn đề trong ngôn ngữ giao tiếp 34.0 27.7
5 Sinh ra tệ nạn xã hội 45.3 43.3
6 Giảm khả năng tương tác trực tiếp 43.0 38.0
7 Nghiện mạng xã hội 74.7 66.0
8 Ảnh hưởng đến sự riêng tư cá nhân 46.3 33.0 Nguồn: Kết quả khảo sát của nhóm nghiên cứu đề tài
Rõ ràng, sự ảnh hưởng, tác động của MXH đến lối sống của thanh, thiếu niên hiện nay là mang tính hai mặt: tích cực lẫn tiêu cực, và có lẽ vấn đề quan trọng ở đây là mỗi cá nhân cần phải biết sử dụng đúng cách, đúng mục đích. Với kết quả khảo sát về những ảnh hưởng của MXH, có thể thấy một bộ phận không nhỏ giới trẻ vẫn đang dành cho MXH những suy nghĩ tích cực, và điều này phần nào cho thấy chiều hướng tiếp tục phát triển và phổ biến của MXH trong thanh, thiếu niên trong tương lai, cho dù những khía cạnh tiêu cực của chúng cũng đã được giới trẻ thẳng thắn thừa nhận.
Tiểu kết
Với sự phát triển mạnh mẽ trong gần chục năm trở lại đây ở Việt Nam, các trang MXH như Facebook, YouTube, ZingMe, Go.vn… ngày càng thu hút đông đảo thành viên tham gia trong đó đại đa số là thanh, thiếu niên. Việc điều điều tra khảo sát thực trạng sử dụng MXH của thanh, thiếu niên trong đề tài đã được chúng tôi tiến hành dựa trên các tiêu chí: sự khác biệt về địa bàn cư trú (đồng bằng - miền núi, đô thị - nông thôn); nghề nghiệp (học sinh, sinh viên, công nhân, cán bộ viên chức nhà nước, kinh doanh buôn bán và nông dân); mức
98
sống (giàu, khá giả, nghèo); thói quen; sở thích; nhu cầu và những đánh giá trong việc sử dụng MXH cũng như ảnh hưởng của MXH đến lối sống của họ. Đồng thời, việc điều tra khảo sát cũng được tiến hành trên các phương diện: MXH đang được ưa chuộng nhất, mục đích sử dụng MXH, đối tượng kết nối, địa điểm và phương tiện sử dụng MXH, thời gian sử dụng MXH, ngôn ngữ sử dụng trên MXH và quan điểm của thanh, thiếu niên về việc sử dụng MXH. Qua đó, có được một cái nhìn so sánh khi giải quyết các vấn đề nghiên cứu của đề tài.
Nhìn chung, MXH ra đời được xem như một trong những bước tiến của các PTTTM bởi thực sự chúng đã mang lại nhiều tiện ích, đáp ứng nhu cầu, mục đích vô cùng đa dạng của mỗi cá nhân: từ công việc, học tập, kinh doanh và đặc biệt là khả năng mở rộng quan hệ giao tiếp, thiết lập các mạng lưới giao tiếp một cách nhanh chóng mà không bị giới hạn về không gian (khoảng cách địa lý) và thời gian với chi phí rẻ nhất. Bên cạnh đó, MXH cũng trở thành một kênh giải trí hoàn hảo khi là nơi lý tưởng để giới trẻ giải tỏa stress trước những áp lực mà họ phải đối mặt trong cuộc sống hằng ngày. Trước hàng loạt tiện ích ấy, MXH dường như đang trở thành “người bạn đồng hành” không thể thiếu trong cuộc sống thường nhật của thanh, thiếu niên và dù ít hay nhiều chúng đã có những ảnh hưởng nhất định tùy theo tần suất sử dụng khác nhau của người dùng với những khác biệt về độ tuổi, nghề nghiệp cũng như điều kiện sống của họ… Mặc dù sự ảnh hưởng của MXH đang được các bạn thanh, thiếu niên nhìn nhận theo nhiều chiều hướng khác nhau: một bộ phận ủng hộ với những đánh giá tích cực, một bộ phận không ủng hộ với những đánh giá tiêu cực và một bộ phận thừa nhận cả hai mặt tích cực và tiêu cực của MXH… song dù thế nào thì kết quả mang lại từ khảo sát thực tế cũng đã phần nào khẳng định về những bước tiến khả quan của các trang MXH ở Việt Nam trong tương lai với số lượng người sử dụng tiếp tục gia tăng. Và, kết quả điều tra, khảo sát thực trạng sử dụng MXH của giới trẻ Việt Nam hiện nay cũng chính là cơ sở để nhận diện và đánh giá những tác động của MXH đối với lối sống của nhóm xã hội này.