Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ TỔNG QUAN VỀ MẠNG XÃ HỘI
1.2. Khái quát về quá trình hình thành, phát triển của mạng xã hội trên thế giới, ở Việt Nam và diện mạo một số mạng xã hội phổ biến
1.2.3. Diện mạo một số mạng xã hội phổ biến
Trên thế giới đã có hàng trăm mạng MXH khác nhau từng xuất hiện, trong đó có thể kể đến những MXH được xem là thành công và phổ biến nhất như: MySpace và Facebook nổi tiếng nhất trong thị trường Bắc Mỹ và Tây Âu; Orkut tại Nam Mỹ; Friendster tại Châu Á và các đảo quốc Thái Bình Dương, Bebo tại Anh Quốc, CyWorld tại Hàn Quốc, Mixi tại Nhật Bản...
Ngoài ra, còn có nhiều MXH nổi tiếng khác tại nhiều quốc gia trên thế giới như: Twitter, Youtube, LinkedIn, Google Plus… Cùng với sự phát triển mạnh mẽ của MXH trên thế giới, ở Việt Nam cũng đã xuất hiện nhiều MXH thuần Việt như: ZingMe, Zalo, Yume.vn, Tamtay.vn, Go.vn…
Nhìn chung, cho đến thời điểm này, các MXH đã trở nên phổ biến ở khắp mọi nơi phù hợp với các tiêu chí văn hóa, chính trị hay việc hỗ trợ ngôn ngữ của quốc gia cũng là một lợi thế cho MXH nào đó. Tiêu biểu là:
MySpace
Đây là trang MXH nổi tiếng, cung cấp một mạng lưới thông tin tương tác giữa người dùng với bạn bè của họ, cho phép người dùng tạo những hồ sơ cá nhân, viết blog, lập nhóm, đăng hình ảnh, lưu trữ nhạc và video cho giới trẻ cũng như người lớn trên khắp thế giới. Ngoài ra, đây còn là một thị trường âm nhạc, phim ảnh trực tuyến. Hiện nay, MySpace đã chính thức liên minh với Google để cùng “đối đầu” với liên minh Facebook-Microsoft.
Twitter ra đời vào tháng 3 năm 2006 bởi Jack Dorsey, Evan Williams, Biz Stone và Noah Glass, chính thức đi vào hoạt động từ tháng 7 năm
69
2006. Twitter hiện là MXH chỉ xếp sau Facebook về số lượng người sử dụng trên thế giới. Mặc dù là trang MXH cũng hỗ trợ các tính năng cho phép người sử dụng tải hình ảnh lên, viết và đọc các nội dung thông tin, song Twitter có một vài khác biệt cơ bản so với MXH Faebook như: bị giới hạn về độ dài ký tự, hạn chế này khiến cho Twitter không thể giống như Facebook là nơi người dùng có thể đăng dòng trạng thái (Status) dài như họ muốn. Mặt khác, Twitter không có album ảnh hay nơi để tải lên video cũng như không có tính năng kết bạn như Facebook. Mặc dù vậy, Twitter lại được đánh giá là nơi có thể cập nhật tin tức nhanh hơn nhiều so với Facebook, đặc biệt sử dụng Twitter cũng đỡ bị phiền hà bởi các tin nhắn “spam”, và có lẽ đây là một trong những lý do khiến những người nổi tiếng thường chọn Twitter làm MXH chính cho mình.
Chính sự đơn giản, không quá phức tạp của Twitter đã làm nên bản sắc và thành công cho MXH này. Dù đang sở hữu một lượng người dùng không hề nhỏ ở nước ngoài song ở Việt Nam, hiện số người sử dụng Twitter vẫn còn khá ít.
Được đánh giá là bước tiến lớn trong sự phát triển của MXH, Facebook vốn là phần mềm được lập trình bởi Mark Zuckerberg dùng để kết nối nội bộ các sinh viên Đại học Harvard. Facebook sau đó đã được mở rộng ra các trường đại học của Mỹ và rồi nhân rộng trên toàn thế giới với hơn 1 tỷ thành viên khắp toàn cầu ở thời điểm hiện tại (kể cả những nhân vật nổi tiếng như Cựu Tổng thống Mỹ Barrack Obama, ông hoàng nhạc Pop Michael Jackson cũng đã tham gia Facebook). Với 35 triệu người dùng Facebook, hiện tại Việt Nam đang là quốc gia có lượng người dùng lớn thứ 3 tại khu vực Đông Nam Á, sau Indonesia (82 triệu người) và Thái Lan (37 triệu người), điều này đồng nghĩa với việc hơn 1/3 dân số tại Việt Nam (92 triệu người) đang sở hữu tài khoản Facebook. Trong số đó, 21 triệu người dùng Facebook tại Việt Nam truy cập hằng ngày vào MXH này thông qua thiết bị di động [86].
70
Được ra đời vào năm 2010, Instagram là một trong những MXH lớn nhất với tính năng dùng để chia sẻ ảnh và video nhanh nhất. Giống như Facebook hay Twitter, mục đích chính của Instagram là để kết nối người dùng với bạn bè, gia đình, đồng nghiệp và những người sử dụng khác có chung sở thích. Đặc biệt, nó chủ yếu được thiết kế với mục đích giúp cho người dùng có thể đăng tải được những bức ảnh của họ ngay lập tức lên Instagram và chia sẻ với bạn bè. Với bản chất là một MXH chuyên chia sẻ ảnh và video nên bản thân Instagram được thiết kế dựa trên cơ sở sáng tạo ra những hình ảnh đẹp và thu hút. Đồng thời, nó cũng cung cấp rất nhiều các chế độ chỉnh sửa ảnh và video khác nhau theo sở thích của người dùng. Với lợi thế sẵn có, vào năm 2012, Instagram được Facebook mua lại và chính cuộc sáp nhập này càng giúp cho Instagram nhanh chóng trở thành một trong những MXH phát triển nhất hiện nay khi đạt được con số tăng trưởng người dùng nhanh hơn cả Facebook hay Twitter. Với giao diện tương tự như các MXH khác nên khá dễ làm quen và sử dụng, Instagram đang dần trở thành một công cụ dẫn đầu trong hoạt động truyền thông khi nó là MXH có đầy đủ tính năng tuyệt vời cho nhiều mục đích: học hỏi và giao lưu với bạn bè, gia đình, đồng nghiệp và những người dùng cùng sở thích; học thêm về ảnh, video và cách chỉnh sửa chúng; công cụ tuyệt vời để quảng bá và marketing sản phẩm. Sự ưa chuộng Instagram được đánh giá sẽ còn tiếp tục tăng lên và thu hút thêm ngày càng nhiều những người dùng mới trong tương lai.
YouTube
Mặc dù Youtube thuộc quyền sở hữu của Google, khi đăng nhập vào Youtube phải gắn tài khoản của Google+ cũng như bất chấp những ý kiến trái chiều về câu hỏi “YouTube có phải là MXH hay không”? thì YouTube vẫn được đa số công nhận là một MXH riêng biệt xoay quanh các nội dung về việc làm video, vlogging, dựng phim và chia sẻ âm nhạc. Mới đây, một tính
71
năng bổ sung của YouTube là YouTube Community đã mang lại tính cộng đồng cao hơn, kết nối gần nhau hơn trong tập thể người dùng lẫn nhà sản xuất video. YouTube Community mang nhiều ý nghĩa hơn của một MXH khi nó giúp các nhà sản xuất video ở gần với người xem, khán giả hơn bao giờ hết khi nhà sản xuất có thể thực hiện những tương tác, trò chuyện với fan như một trang MXH đích thực. Thực tế, năm 2010, Công ty nghiên cứu thị trường Zeta Interactive đã thực hiện cuộc thống kê các MXH lớn nhất tại thời điểm đó không chỉ dựa vào danh tiếng mà còn dựa vào cách thức mà người dùng đánh giá. Kết quả là, năm 2010 YouTube đã vượt lên để trở thành một trong những MXH hàng đầu vì những tính năng và chất lượng dịch vụ của MXH chia sẻ video và hình ảnh.
Orkut
Orkut là một mạng giao lưu ảo của Google và là dịch vụ giúp người dùng net có thể kết bạn, trao đổi thông tin… Mặc dù Orkut được phát triển tại Mỹ và mục đích ban đầu cũng là hướng tới cộng đồng này nhưng hiện nay hầu hết thành viên MXH của Orkut lại là người Ấn Độ và Braxin.
Friendster
Là một MXH ảo trên Internet được phát triển bởi Jonathan Abrams vào tháng 3 năm 2002, Friendster được tạo ra với mục đích xây dựng cộng đồng chung cho người dùng Internet nhằm chia sẻ thông tin, kết bạn… Đây là MXH khá phổ biến ở các nước châu Á như Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc và Indonesia. Friendster cũng được đánh giá là MXH có tỷ lệ người dùng đa quốc gia cao nhất.
Bebo
MXH Bebo được ra mắt vào năm 2005, đã từng vượt MySpace để trở thành MXH được sử dụng rộng rãi nhất trong Vương quốc Anh. Bebo còn được biết đến là MXH phát triển với tốc độ nhanh nhất, ở Mỹ, Bebo đứng hàng thứ 3 (chỉ sau MySpace và Facebook).
72
Cyworld
Cyworld là một dịch vụ MXH của Hàn Quốc với các tính năng tương tự như Facebook. Doanh thu của trang mạng này được tạo ra thông qua việc mua - bán hàng hoá ảo, chẳng hạn như nhạc nền và các thiết bị ảo. Cyworld cũng là MXH hoạt động mạnh tại Trung Quốc và Việt Nam.
ZingMe
Là một trong những MXH “nội địa” tiêu biểu của Việt Nam ra đời vào năm 2006 với tên ban đầu là YoBanBe được quản lý và vận hành bởi VinaGame. Đây là trang MXH đã từng được kỳ vọng trở thành trang blog lớn nhất tại Việt Nam cạnh tranh với Yahoo 360. Tuy nhiên, định hướng sản phẩm của YoBanBe lại hoàn toàn khác blog ở chức năng và tính năng cơ bản.
Nó bao gồm một loạt các dịch vụ tích hợp cao như: tin nhắn, âm nhạc trực tuyến, MXH, tìm kiếm, nhắn tin trò chuyện phần mềm... Điểm nổi bật của ZingMe là biết gắn kết những sản phẩm game trực tuyến (game online) với MXH này. Mặc dù được đánh giá là chịu ảnh hưởng khá nhiều của Facebook, ZingMe vẫn được biết đến là MXH chịu khó học hỏi để hoàn thiện mình và việc kết hợp những ứng dụng dịch vụ nói trên chính là một điều rất đáng ghi nhận của ZingMe. Người dùng ZingMe rất dễ tìm thấy các chức năng cơ bản giống trên Facebook khi sử dụng như: bình luận (comment), thích (like), gắn thẻ bạn bè (tag), các gợi ý kết bạn, hội nhóm… và điểm nhấn của sự khác biệt so với hình thức Blog đó là dạng Feed, tức là khi có những hoạt động nào của bạn bè thì sẽ nổi lên trên giao diện chính của trang web. Đặc biệt, MXH “nội địa” này đã có những điểm nổi bật riêng so với Facebook. Trước hết đó là sự kết nối cộng đồng game thủ tại Việt Nam, vốn dĩ là một thế mạnh của một công ty phát hành game như VinaGame. Ngoài ra, VinaGame cũng đã tiếp thu và phát triển được những thứ mà Facebook chưa có, ví dụ như kết nối bạn bè cùng trường, cùng lớp hoặc cùng cơ quan… hay những đặc điểm nổi bật của các địa phương tại Việt Nam. Tuy nhiên, chính vì sự kết hợp quá nhiều
73
tính năng và dịch vụ, ZingMe đã vấp phải một số hạn chế như giao diện bị chia nhỏ thành nhiều cột nội dung, font chữ cũng bị nhỏ hơn… khiến cho người dùng có cảm giác MXH chỉ là tính năng phụ trên một giao diện chuyên quảng bá về game của nhà phát hành VinaGame. Mặc dù vậy, với những tính năng nổi trội, hiện ZingMe đang là mạng xã hội đứng thứ 2 Việt Nam về số lượng người dùng (sau Facebook).
Go.vn
Được chính thức thử nghiệm vào ngày 19/05/2010, đây là một trong hai đại diện điển hình của MXH “made in Vietnam”. Tuy nhiên cho đến nay, Go.vn dường như không có thêm bước tiến nào đáng kể, mặc dù đã có khá nhiều thay đổi so với phiên bản đầu tiên ra mắt song MXH này chưa từng đưa ra phiên bản chính thức nào khi vẫn chỉ là phiên bản Beta. Chúng ta cũng chưa thấy Go.vn tập trung vào các hoạt động quảng bá truyền thông khi chỉ “âm thầm” trong việc liên kết các thành viên và hoàn thiện hơn những tính năng sản phẩm. Tuy nhiên, nhờ việc cũng có nền tảng vững chắc từ nhà phát hành game VTC nên số thành viên hiện tại của Go.vn cũng rất đáng kể. Đáng chú ý là bên cạnh tính năng giải trí và giao tiếp, một trọng tâm của Go.vn chính là giáo dục.
Hiện tại, cộng đồng trên Go.vn có 2 nhóm chính là game thủ và các học sinh thi IOE. Theo Go.vn, cuộc thi tiếng Anh IOE đã tạo cơ hội đáng kể giúp MXH này có thêm số lượng thành viên đăng ký sau khi phát động cuộc thi. Một trong những điểm khá tương đồng với Facebook của Go.vn chính là những mối quan hệ và thông tin thực của người dùng khi các thành viên tham gia Go.vn qua cuộc thi IOE đều đăng ký tên và thông tin thật. Có thể nói, Go.vn đã tiếp thu có chọn lọc các tính năng của Facebook và có định hướng nội dung khá bài bản, tập trung vào mảng giáo dục để kết nối giới trẻ. Đây chính là điểm khác biệt rất đáng chú ý của Go.vn so với các cộng đồng MXH khác.
Tóm lại, với các tiện ích của MXH, chúng ta có thể dễ dàng liên lạc, trao đổi với nhau (chat, email, voice chat, video call), chia sẻ thông tin cho
74
nhau (tin tức, hình ảnh, tài liệu, video...); cùng thảo luận, giải quyết các vấn đề trực tuyến (tạo các room, group); mở rộng các mối quan hệ thông qua việc tìm kiếm, giao lưu, kết bạn dựa vào các tiêu chí khác nhau (cùng sở thích, cùng quan tâm đến một vấn đề, một sự kiện hay đơn giản thích một ai đó vì ảnh đại diện trên trang của họ…); khởi tạo các trang web cá nhân (blog) theo phong cách hay cá tính riêng của mình với mục đích nào đó (chia sẻ tin tức, thời sự, tài liệu...). Ngày nay, tính năng của MXH ngày càng trở nên đa dạng hơn, dù vậy thành tố quan trọng nhất dẫn đến sự thành công của MXH vẫn là tính năng liên kết mọi người với nhau. Mặt khác, các MXH hiện nay đều không đòi hỏi người dùng bỏ ra khoản phí nào cho việc tham gia và sử dụng dịch vụ. Bản thân người dùng chính là tài sản lớn nhất của MXH khi họ đem lại nhiều lợi ích cho nhà cung cấp dịch vụ. Chính những người dùng đã, đang và sẽ làm cho MXH ngày càng trở nên phổ biến, và khi càng phổ biến thì MXH lại càng trở thành mảnh đất màu mỡ cho nhiều doanh nhân, doanh nghiệp trong ngành quảng cáo khi họ có điều kiện đưa các sản phẩm của mình tiếp cận đến đông đảo người dùng một cách dễ dàng hơn. Có được không gian quảng cáo trên các trang MXH đồng nghĩa với việc các doanh nghiệp sẽ phải chi trả một khoản tiền cho các trang mạng, và đây cũng chính là nguồn thu nhập chủ yếu của các MXH.
Tuy nhiên, bên cạnh những tính năng hấp dẫn, một trong những vấn đề đang thu hút sự quan tâm của các nhà mạng và người sử dụng khi MXH có xu hướng ngày càng phát triển và phổ biến đó là nguy cơ về bảo mật thông tin.
Một số vụ tấn công của tin tặc nhằm vào hệ thống mạng của Facebook và Twitter cùng trong năm 2013 lấy đi hàng loạt tài khoản của người dùng cùng nhiều thông tin cá nhân của họ đã dẫn đến nhiều nguy cơ có thể xảy ra như dùng các thông tin của của người dùng để truy cập vào hệ thống ngân hàng, sử dụng các dịch vụ mua bán trực tuyến hay giả danh người dùng để thực hiện các hành vi xấu đã buộc các nhà mạng phải lên tiếng cảnh báo người dùng
75
hãy thận trọng và cân nhắc khi chia sẻ thông tin lên MXH, đặc biệt là các thông tin cá nhân nhạy cảm hay có giá trị.
Tiểu kết
Trong lịch sử nghiên cứu, các quan điểm lý thuyết về lối sống và xây dựng lối sống đã được nhiều học giả trong và ngoài nước quan tâm trong các công trình nghiên cứu trực tiếp hoặc gián tiếp tiếp cận đến vấn đề thanh niên, lối sống và xây dựng lối sống thanh niên. Với những quan niệm và cách tiếp cận khác nhau trong nghiên cứu về thanh niên và văn hóa thanh niên nên cách nhận diện và phân tích về lối sống và xây dựng lối sống thanh niên cũng được thể hiện hết sức đa dạng trong mỗi công trình nghiên cứu. Bên cạnh đó, nghiên cứu về các PTTTM cũng là một chủ đề đang chiếm được sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu trên thế giới với hàng loạt các vấn đề lý thuyết đã được đặt ra, áp dụng cho từng đối tượng nghiên cứu cụ thể. Trong Chương 1, chúng tôi đã cố gắng điểm qua một vài quan điểm lý thuyết về lối sống cũng như những quan điểm lý thuyết trong nghiên cứu về tác động của các PTTTM, MXH đối với đời sống xã hội, coi đó là những cơ sở lý thuyết để giải quyết các vấn đề nghiên cứu. Cụ thể, trong phạm vi đề tài, chúng tôi đã sử dụng hệ thống lý thuyết lối sống với 3 mô hình liên kết chặt chẽ với nhau: mô hình cấu trúc, chức năng và mô hình biến đổi, đề tài phân tích ảnh hưởng của MXH đến lối sống của thanh, thiếu niên Việt Nam trong tư cách là một nhóm xã hội đặc biệt, từ đó, vừa nhìn thấy lợi ích mà MXH mang đến cho các cá nhân và xã hội, vừa cảnh báo về những nguy cơ của không gian số và ảo. Bên cạnh đó, đề tài còn sử dụng mô hình lý thuyết về tác động của truyền thông (trong đó có MXH) đối với lối sống của thanh, thiếu niên hiện nay, bao gồm: các yếu tố cơ bản của quá trình truyền thông, cơ chế tác động, những yếu tố ảnh hưởng đến quá trình tác động… Như bất cứ một phương tiện truyền thông nào, bản thân MXH mang tính chất trung tính, khách quan nên sự tác động của nó đối với lối sống của thanh, thiếu niên theo hướng tích cực hay tiêu cực còn là sự