Chương 4: XU HƯỚNG PHÁT TRIỂN VÀ GIẢI PHÁP PHÁT HUY
4.4. Đề xuất giải pháp quản lý, phát huy vai trò của mạng xã hội trong việc xây dựng văn hóa, lối sống của thanh, thiếu niên hiện nay
4.4.1. Giải pháp về nâng cao nhận thức, giáo dục kỹ năng sống cho thanh, thiếu niên
Đây là nhóm giải pháp chiếm được sự đồng tình của (48.0%) thanh, thiếu niên khi lựa chọn các yếu tố quan trọng để phát huy tác động tích cực của MXH. Xây dựng văn hóa chuẩn mực cho các cư dân mạng là yếu tố tối quan trọng, ý thức của người sử dụng trong thời đại bùng nổ thông tin như hiện nay luôn là vấn đề cần được đặt lên hàng đầu. Mỗi cá nhân phải có một
190
khả năng nhận thức, trách nhiệm xã hội đầy đủ để đối diện với cơn bão thông tin được tung lên mạng. Do vậy, nâng cao dân trí để phòng vệ/tự miễn nhiễm trước sự ảnh hưởng, tác động của MXH được coi là nhóm giải pháp có tầm quan trọng hàng đầu. Rõ ràng, việc tìm hiểu và lựa chọn tiếp nhận thông tin trên mạng sẽ phụ thuộc vào trình độ, nhận thức khác nhau của mỗi người, do vậy nâng cao dân trí có lẽ sẽ là cách phòng vệ tốt nhất, như một ý kiến cho rằng: để làm lành mạnh hóa MXH cần hội tụ ba điều kiện: thứ nhất, hoàn thiện chủ trương chính sách; thứ hai, hạ tầng kỹ thuật; và thứ ba - điều kiện quan trọng nhất, có yếu tố quyết định nhất là văn hóa của người tham gia MXH, ý thức trách nhiệm của từng cá nhân với cộng đồng, với xã hội. Điều kiện thứ ba cần tiến hành làm ngay và quyết liệt khi chưa có một hệ thống chính sách pháp luật đầy đủ và hạ tầng kỹ thuật hoàn chỉnh [7].
Trong nhóm giải pháp này cần đặc biệt quan tâm tới giới trẻ trong việc định hướng cho họ tự trang bị các kiến thức, kinh nghiệm sống để hình thành khả năng phân tích, phán đoán trước các thông tin tràn lan trên MXH. Đó cũng là hành trang để mỗi người sử dụng Internet và MXH tránh được sự cố vô tình vi phạm pháp luật, và để làm được điều này cần có tác động và hợp tác từ hai phía: phía cơ quan quản lý - Bộ Thông tin và Truyền thông cần thực hiện truyền thông tốt tới người sử dụng về nội dung của Luật, và phía người sử dụng cần cân nhắc khi chia sẻ thông tin lên MXH, đặc biệt là các thông tin không phải do tự bản thân đưa ra thì cần kiểm tra kỹ lưỡng nguồn gốc thông tin.
Trong nhóm giải pháp này, Trung ương Đoàn TNCS Hồ Chí Minh và các tổ chức Đoàn/Đội cơ sở đóng vai trò hết sức quan trọng trong việc tổ chức các hoạt động tuyên truyền cho đoàn viên thanh niên. Theo đó, một số vấn đề cần quan tâm triển khai trước mắt là:
Quan tâm nâng cao nhận thức cho cán bộ đoàn, cán bộ làm công tác thông tin - truyền thông để xây dựng lực lượng nòng cốt hướng dẫn thanh, thiếu niên tiếp cận các thông tin và sử dụng hiệu quả MXH. Thường xuyên
191
cập nhật, trang bị kiến thức cơ bản cho cán bộ làm công tác thanh niên, đặc biệt là đội ngũ báo cáo viên, tuyên truyền viên ở trung ương và cơ sở về kiến thức, kỹ năng tuyên truyền thông qua các phương tiện truyền thông hiện đại.
Chú trọng nâng cao năng lực cán bộ trong công tác giáo dục, tuyên truyền về các mặt cơ bản như: trình độ lý luận chính trị, những kiến thức cơ bản về truyền thông xã hội, những kỹ năng cần thiết trong việc ứng dụng các phương tiện truyền thông hiện đại vào công tác giáo dục, tuyên truyền thanh, thiếu niên. Cơ quan quản lý nhà nước, tổ chức Đoàn thanh niên các cấp cần chủ động nắm bắt nhu cầu, xu hướng của thanh, thiếu niên; thường xuyên tìm tòi, đổi mới trong phương thức giáo dục, tuyên truyền theo hướng hiện đại, sáng tạo, hấp dẫn phù hợp với nhu cầu, thị hiếu của thanh, thiếu niên, tránh việc giáo dục, tuyên truyền đi vào hình thức, sáo mòn, khô cứng, qua đó thu hút được sự quan tâm của đoàn viên, thanh niên hưởng ứng phong trào tuyên truyền, giáo dục, định hướng lối sống cho thanh, thiếu niên trong giai đoạn hiện nay.
Thông qua việc xây dựng đội ngũ tuyên truyền viên là lực lượng cán bộ đoàn và cán bộ thông tin - truyền thông, tuyên truyền nâng cao nhận thức và phương thức tiếp cận thông tin, đăng tải thông tin trên MXH cho thanh, thiếu niên. Qua đó, cung cấp và giải đáp kịp thời các thông tin mà dư luận xã hội quan tâm, hướng dẫn đoàn viên thanh niên tiếp cận được với nguồn thông tin chính thống.
Chú trọng triển khai có hiệu quả việc phổ biến những thông tin tốt, cập nhật những thông tin trái chiều, định hướng thông tin cho dư luận xã hội, qua đó lan tỏa những giá trị sống cao đẹp, hình thành ý thức trách nhiệm với cộng đồng, cùng nhau xây dựng một xã hội hiện đại văn minh thông qua các hoạt động: xây dựng các trang thông tin do thanh niên quản trị có sự định hướng của các tổ chức chính trị - xã hội để góp phần truyền tải các thông tin chính thống đến đoàn viên, thanh niên, qua đó nắm bắt dư luận xã hội và cung cấp kịp thời
192
thông tin đến đoàn viên, thanh niên; xây dựng các câu lạc bộ, tổ, đội nhóm thanh niên sử dụng MXH để quản lý, hướng dẫn, định hướng hướng dẫn thanh, thiếu niên sử dụng hiệu quả MXH trong giai đoạn bùng nổ thông tin hiện nay.
Tổ chức tuyên truyền giáo dục hướng dẫn tiếp cận thông tin và sử dụng MXH thông qua xây dựng các chuyên mục, chuyên đề phát sóng tuyên truyền trên các phương tiện truyền thông hiện đại như báo chí, truyền hình; xây dựng infograbphic (đồ họa trực quan) với các nội dung hướng dẫn thanh, thiếu niên.
Bên cạnh việc ứng dụng các phương tiện truyền thông hiện đại trong giáo dục, định hướng, tập hợp, đoàn kết thanh niên, tổ chức đoàn cũng cần phải chú trọng công tác tập huấn cho thanh, thiếu niên kỹ năng chọn lọc và xử lý các thông tin tiếp nhận trên các phương tiện truyền thông hiện đại, MXH; các kỹ năng phòng tránh rủi ro, bảo mật, đảm bảo an toàn thông tin cá nhân trên mạng, tránh trường hợp người trẻ tiếp nhận các thông tin độc hại, sai lệch do các đối tượng xấu, tội phạm an ninh mạng, các phần tử thù địch, chống phá cách mạng gây tâm lý hoang mang, kích động, ảnh hưởng tiêu cực đến việc hình thành lý tưởng, nhân cách, đạo đức, lối sống của thanh, thiếu niên.
Tuyên truyền, giáo dục những hành vi sử dụng MXH sai mục đích, đăng tải thông tin không đúng sự thật, thực hiện những hành vi vi phạm pháp luật trên MXH giúp cho thanh, thiếu niên hiểu rõ và không bị vi phạm khi sử dụng MXH. Đồng thời với đó, các cơ quan quản lý nhà nước cần phối hợp với các lực lượng chức năng đưa ra các hình thức xử phạt nghiêm minh, có tính răn đe các hành vi vi phạm pháp luật trên MXH nhằm ngăn ngừa các hành vi xấu có thể xảy ra.
Tiếp tục nghiên cứu nâng cao hiệu quả công tác truyền thông, đặc biệt là các cơ quan báo chí xuất bản của Đoàn như: báo Tiền Phong, báo Thanh niên, báo Sinh viên, báo Hoa học trò... trong xây dựng các chuyên trang, chuyên mục góp phần tham gia định hướng dư luận và định hướng xây dựng phong cách sống cho thanh niên.
193
4.4.2. Giải pháp về hoàn thiện cơ chế, chính sách, nâng cao hiệu quả quản lý Nhà nước về truyền thông nói chung và MXH nói riêng.
Nhóm giải pháp này chiếm được sự đồng tình cao nhất của nhóm thanh, thiếu niên được điều tra khảo sát với (53.0%). Hiện nay, Việt Nam đã có hành lang pháp lý để quản lý Internet và thông tin trên MXH. Tuy nhiên, do tính chất thay đổi thường xuyên, phát triển liên tục của CNTT nên một số quy định, chính sách hiện hành đã trở nên bất cập; nhiều vấn đề mới xuất hiện đặt ra các yêu cầu quản lý mới, đòi hỏi Chính phủ phải nhanh chóng điều chỉnh, bổ sung, hoàn thiện hệ thống pháp luật, cơ chế, chính sách nhằm quản lý hiệu quả hơn đối với lĩnh vực này. Trong đó, cần đặc biệt lưu ý tới sự cần thiết phải đề ra cơ chế kiểm soát thông tin, loại bỏ các nội dung xuyên tạc, gây bất an trong dư luận trên MXH trong sự phối hợp chặt chẽ và đồng bộ giữa các bên có liên quan. Mặt khác, khía cạnh luật pháp cũng cần phải tạo ra khung pháp lý ủng hộ, biểu dương người tốt, thông tin tốt và ngược lại, có tính răn đe, xử lý nghiêm các đối tượng có ý đồ xấu, đưa tin xấu, độc hại trên các MXH. Với phương châm “phát triển đi đôi với quản lý tốt”, một số định hướng trong thời gian tới là:
Xây dựng Đề án tổng thể về quản lý MXH của Chính phủ góp phần đưa ra giải pháp toàn diện và cốt lõi trong quản lý MXH tại Việt Nam, từ đó giúp thanh, thiếu niên tiếp cận các thông tin một cách dễ dàng, thuận tiện và chính thống hơn.
Tiếp tục hoàn thiện các quy định về quản lý hoạt động thông tin trên mạng nói chung và MXH nói riêng, tập trung nghiên cứu xây dựng các văn bản quy phạm pháp luật về quản lý thông tin trên mạng để có thể tạo ra hành lang pháp lý đầy đủ, phù hợp hơn với diễn biến tình hình mới. Trong đó, có cơ chế theo dõi và thông tin kịp thời, định hướng dư luận trước những vấn đề mà xã hội quan tâm, tránh bị các thể lực thù địch đưa tin xấu; các cơ chế ủng hộ, khuyến khích việc tuyên truyền, thông tin tốt về đời sống xã hội để nhân
194
rộng tính nhân văn, giáo dục ý thức con người, đặc biệt là đối với đối tượng thanh, thiếu niên.
Xây dựng và triển khai bộ quy tắc ứng xử trên MXH cho các nhà cung cấp dịch vụ và người sử dụng MXH, hướng tới xây dựng môi trường mạng lành mạnh, an toàn tại Việt Nam.
Xây dựng hệ thống phần mềm quản lý, kiểm tra CNTT-TT lưu chiểu, quản lý kho thông tin, tư liệu.
Xây dựng chính sách hỗ trợ, khuyến khích hình thành các trang MXH lớn, mạnh của các doanh nghiệp Việt Nam có khả năng thay thế hoặc cạnh tranh được với các trang MXH nước ngoài đang cung cấp dịch vụ xuyên biên giới vào Việt Nam. Đồng thời, khuyến khích và ban hành các chính sách ưu đãi các công ty tư nhân trong nước tham gia xây dựng hệ thống hạ tầng MXH của người Việt giúp Nhà nước dễ dàng hơn trong hoạt động quản lý thông tin.
Xây dựng cơ chế phối hợp quản lý, giáo dục và định hướng thông tin mạng phù hợp với thanh, thiếu niên giữa các cơ quan truyền thông; Trung ương Đoàn TNCS Hồ Chí Minh; Vụ Văn hóa, Giáo dục, Thanh thiếu niên và Nhi đồng của Quốc hội; Học viện Thanh thiếu niên Việt Nam; Viện nghiên cứu thanh niên...
Xây dựng các mô hình thí điểm về quản lý MXH trong thanh, thiếu niên, trong đó khuyến khích thành lập các nhóm, câu lạc bộ cùng sinh hoạt, trao đổi các vấn đề quan tâm trên MXH, qua đó góp phần định hướng xây dựng văn hóa lối sống của thanh, thiếu niên.
Hướng dẫn, thanh tra, kiểm tra hoạt động CNTT-TT, xử lý kịp thời những khiếu nại, tố cáo, phản ánh của dư luận về các vấn đề có liên quan đến các phương tiện truyền thông, trong đó có MXH.
Khẩn trương xây dựng Nghị định hướng dẫn chi tiết thi hành Luật An ninh mạng đảm bảo an toàn, an ninh trên mạng và thông tin truyền thông là một trong những giải pháp mang tính cấp thiết nhằm hạn chế các luồng thông
195
tin xấu, độc hại đang có xu hướng lan truyền nhanh trên mạng xã hội gây ảnh hưởng, tác động tiêu cực tới nhận thức, hành vi của một bộ phận thanh, thiếu niên. Nghị định hướng dẫn thi hành Luật An ninh mạng cũng sẽ là cơ sở để nâng cao hiểu biết pháp luật cho thanh, thiếu niên về không gian mạng nói chung và MXH nói riêng, tránh không vi phạm hay bị người khác lợi dụng.
Công tác quản lý MXH liên quan đến lĩnh vực quản lý của nhiều Bộ, Ngành như: Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Bộ Tài chính, Bộ Công an, đặc biệt là Bộ Thông tin và Truyền thông với vai trò hết sức quan trọng của các đơn vị chức năng như Cục Phát thanh Truyền hình và Thông tin điện tử, Cục An toàn thông tin, Cục Viễn thông, Thanh tra Bộ Thông tin và Truyền thông... trong công tác phòng chống những thông tin xấu độc, tiêu cực... từ MXH. Bản thân các PTTM có sự thay đổi rất nhanh chóng về mặt công nghệ do vậy để hoạt động quản lý đạt hiệu quả, kịp thời cần có sự vào cuộc và phối hợp chặt chẽ giữa các Bộ, Ngành có liên quan. Bên cạnh đó, do đặc điểm “không có biên giới rõ ràng” của môi trường mạng Internet, rất cần có sự phối hợp giữa Chính phủ Việt Nam với các nước trên thế giới và các nhà cung cấp dịch vụ MXH nước ngoài lớn như Facebook, Google, YouTube, Twitter… trong việc ngăn chặn, xử lý và loại trừ những nguy cơ mà MXH có thể mang lại.
4.4.3.Giải pháp phối hợp giữa nhà trường, gia đình và xã hội
Việc giáo dục, rèn luyện các phẩm chất, năng lực của thanh, thiếu niên là quá trình lâu dài, diễn ra ở nhiều môi trường từ nhà trường đến gia đình và xã hội. Vì thế để công tác giáo dục đạt được hiệu quả, luôn đòi hỏi sự phối hợp của nhiều lực lượng xã hội. Gia đình, nhà trường, xã hội cần có sự quan tâm thích đáng đến mọi mặt đời sống học tập, sinh hoạt, vui chơi, giải trí…
của thanh thiếu niên, trong đó có việc sử dụng MXH.
Để tuyên truyền đến thanh, thiếu niên ý thức sử dụng MXH, nhà trường, gia đình và các tổ chức xã hội cần có cơ chế phối hợp trong việc tương tác, trao đổi thông tin tuyên truyền, giáo dục chính trị tư tưởng giúp cho
196
thanh, thiếu niên nhận thức rõ tính hai mặt của MXH, nhất là mặt tiêu cực, những tác động do âm mưu, thủ đoạn của các thế lực thù địch chống phá, tránh tình trạng bị lợi dụng, vô tình tiếp tay cho các hoạt động, hành vi tiêu cực, phản cảm, thiếu văn hóa trên MXH.
Đưa nội dung hướng dẫn tiếp cận thông tin và sử dụng MXH trở thành một trong những nội dung học ngoại khóa hoặc trong bộ môn Giáo dục công dân trong nhà trường nhằm nâng cao ý thức và trách nhiệm khi tham gia sử dụng MXH của học sinh, sinh viên. Được biết, Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh Vĩnh Long mới đây đã yêu cầu đưa nội dung văn hóa sử dụng MXH vào nội quy của học sinh và bộ quy tắc ứng xử văn hóa của giáo viên, học sinh. Theo đó, các đơn vị trong nhà trường có nhiệm vụ theo dõi, kiểm tra việc sử dụng Internet, MXH của học sinh để kịp thời phát hiện các biểu hiện lệch lạch, gây tác hại xấu đến môi trường giáo dục và xã hội, từ đó có biện pháp giáo dục kịp thời. Một ví dụ điển hình khác là Trường PTTH Lương Thế Vinh (Hà Nội) cũng từng gây xôn xao trong dư luận về bộ quy tắc sử dụng MXH đối với học sinh trong trường. Mặc dù có một số ý kiến cho rằng các quy định này là khá hà khắc và vi phạm quyền tự do của các bạn trẻ, song trên thực tế nhiều ý kiến lại bày tỏ sự cần thiết trong việc giáo dục, định hướng cho giới trẻ hướng đến văn hóa sử dụng MXH lành mạnh, tránh những biểu hiện lệch lạc, những hậu quả đáng tiếc xảy ra trong thực tế.
Nhà trường tổ chức các cuộc thi sân khấu hóa, các cuộc thi tuyên truyền về tiếp cận thông tin và hướng dẫn tìm kiếm thông tin trên MXH, tuyên truyền về những hình ảnh đẹp, những tấm gương điển hình góp phần nâng cao giá trị nhân văn trong lối sống của thanh, thiếu niên.
Phối hợp tổ chức cho thanh, thiếu niên những sinh hoạt văn hoá, thể thao, xã hội lành mạnh để tránh lạm dụng MXH. Theo kết quả điều tra, có (50.7%) thanh, thiếu niên được hỏi đồng tình với giải pháp tạo thêm các sinh hoạt offline lành mạnh cho người sử dụng MXH. Thực tiễn cho thấy nếu gia