Chương 4: XU HƯỚNG PHÁT TRIỂN VÀ GIẢI PHÁP PHÁT HUY
4.3. Một số vấn đề đặt ra trong công tác quản lý MXH ở Việt Nam hiện nay
Trong vòng gần 10 năm trở lại đây, việc tham gia các trang MXH như Facebook, YouTube, Google+, Twitter, Zalo, ZingMe… của thanh, thiếu niên Việt Nam với nhiều mục đích khác nhau như giao lưu, kết nối bạn bè, giải trí, tìm kiếm, chia sẻ và trao đổi thông tin ngày càng trở nên phổ biến. MXH bên cạnh việc đã và đang có những đóng góp nhất định phục vụ cho các nhu cầu sinh hoạt, học tập và làm việc của thanh, thiếu niên thì hệ lụy mang lại do những tác động tiêu cực từ các trang MXH tới giới trẻ cũng không hề nhỏ.
Trong đó vấn đề đáng quan tâm nhất là việc một số MXH đã để xảy ra sai phạm, chủ yếu là do các thành viên chia sẻ, trao đổi các nội dung vi phạm về thuần phong mỹ tục, dung tục và phản cảm. Nhiều thông tin xấu, độc hại đã tác động trực tiếp, ảnh hưởng đến bản lĩnh chính trị, lập trường tư tưởng, đạo đức, lối sống, mục tiêu, lý tưởng của một bộ phận thanh, thiếu niên. Đặc biệt, với những lợi thế có thể thu hút lượng người sử dụng đông đảo, thông tin truyền tải không hạn chế lại lan truyền sâu rộng, MXH được xem như một môi trường hết sức thuận lợi để các thế lực phản động thực hiện chiến lược
“Diễn biến hòa bình” đối với thanh, thiếu niên bằng cách cho đăng tải, chia sẻ, lan truyền các bài viết, bình luận có nội dung không lành mạnh, tuyên truyền quan điểm chính trị đối lập với Đảng và Nhà nước Việt Nam… Hệ quả là, trước những âm mưu, thủ đoạn của các thế lực thù địch thông qua MXH, một bộ phận thanh, thiếu niên do tuổi đời còn trẻ, nhạy bén với cái mới, bản lĩnh, tư tưởng lại đang trong quá trình hoàn thiện nên đã chịu tác động xấu
185
một cách khá dễ dàng, bị cuốn theo những luận điệu xuyên tạc của kẻ thù, bị lung lay ý chí, niềm tin, “tự diễn biến”, “tự chuyển hóa”, từng bước dẫn đến tha hóa về quan điểm, đạo đức và lối sống. Mặt khác, với tính năng cho phép việc đăng tải và chia sẻ thông tin hầu như không gặp phải bất cứ trở ngại nào của MXH cùng với tâm lý nông nổi, thích nổi trội và được mọi người chú ý thông qua việc câu “like” của giới trẻ đã khiến cho một bộ phận không nhỏ thanh, thiếu niên dùng MXH tìm mọi cách để đăng tải những thông tin giật gân, gây sốc, phản cảm đối với cộng đồng dư luận. Có thể nói, MXH thực sự đã trở thành môi trường thuận lợi cho những thông tin, hình ảnh, video clip có nội dung không lành mạnh, vi phạm đạo đức hoành hành. Thực tế đã cho thấy, nhiều đối tượng chưa đến tuổi vị thành niên phạm tội trộm cắp, giết người, lừa đảo với sự vô tâm, vô cảm hết sức tàn nhẫn chính là sản phẩm của chứng “nghiện” MXH và tiếp cận với những luồng thông tin độc hại. Trong nhiều trường hợp sử dụng MXH có thể khiến cho thanh, thiếu niên vô tình có những hành vi vi phạm pháp luật, đó là khi sử dụng MXH mà chưa có nhận thức đầy đủ, ý thức cảnh giác trong việc đăng tải, chia sẻ các thông tin, hình ảnh, video clip của bản thân hay người khác,… nhiều thanh, thiếu niên đã trở thành đối tượng bị dụ dỗ, lôi kéo dẫn đến vi phạm pháp luật. Trên thực tế, việc giao lưu, chia sẻ thông tin trên MXH của thanh, thiếu niên hiện nay đang ẩn chứa những hệ lụy khó lường, đôi khi chính họ cũng không thể ngờ tới hậu quả cho đến khi những sự việc đáng tiếc xảy ra thì đã trở nên quá muộn.
Có thể nhận định, với các quan điểm chỉ đạo của Đảng và chính sách hiện hành của Nhà nước, mặc dù cho đến thời điểm này chúng ta đã có những biện pháp quản lý tương đối mạnh và cụ thể, tuy nhiên công tác quản lý MXH trên các PTTTM ở nước ta vẫn đang gặp nhiều khó khăn. Truyền thông xã hội vốn là lĩnh vực mang tính đặc thù gắn liền với sự phát triển nhanh và mạnh mẽ của CNTT. Vì vậy, hệ thống các văn bản quy phạm pháp luật quản lý lĩnh vực này cũng đòi hỏi phải được bổ sung, điều chỉnh thường xuyên cho phù
186
hợp với sự phát triển và yêu cầu quản lý. Ðến nay, chúng ta đã có một hệ thống văn bản điều chỉnh các hoạt động liên quan đến việc cung cấp, sử dụng thông tin trên MXH được bổ sung, hoàn thiện đáng kể. Tuy nhiên, hệ thống các văn bản về quản lý nội dung thông tin điện tử trên MXH được các chuyên gia đánh giá vẫn còn chưa đồng bộ, thiếu các quy định cụ thể để phân định rõ ràng, chính xác các hành vi vi phạm pháp luật. Do vậy có thể nói việc xây dựng quy định, chính sách hiện thời vẫn chưa theo kịp sự phát triển của các phương tiện truyền thông hiện đại. Về cơ bản, các văn bản này đều hướng đến mục đích tạo điều kiện cho việc quản lý của các cơ quan chức năng nên thường có xu hướng đặt Internet và MXH trong lối tư duy cho rằng chúng mang nhiều tác hại, tiềm ẩn nhiều nguy cơ… chứ chưa thực sự nhìn thấy những lợi ích để từ đó khai thác các tính năng hữu ích, khuyến khích, hướng dẫn những người sử dụng Internet và MXH theo chiều hướng lành mạnh và hiệu quả. Đó là một trong những lý do dẫn đến việc khi triển khai vào thực tiễn, một số quan điểm chỉ đạo, chính sách quản lý đã gặp không ít khó khăn, thậm chí là không phù hợp và không khả thi. Với nhiều biện pháp kỹ thuật và quản lý hành chính nặng về “chống” hơn là “xây” mà các các cơ quan quản lý đã đề ra, rõ ràng việc “xây” một thế giới mạng lành mạnh đang trở nên hết sức khó khăn bởi trong “không gian mạng” - “không gian ảo” thì vấn quản lý về mặt kỹ thuật là không hề đơn giản khi những tiến bộ kỹ thuật luôn xuất hiện trước và nhanh hơn các văn bản quy phạm của nhà nước. Bên cạnh đó, một trong những vấn đề khó khăn trong việc áp dụng chính sách pháp luật là tính chất không biên giới của MXH. Chẳng hạn, một hành vi trên MXH có thể vi phạm pháp luật ở nước này nhưng rất có thể lại được coi là hợp pháp ở một quốc gia khác, vì vậy việc xử lý vi phạm, yêu cầu gỡ bỏ những thông tin sai trái trên môi trường mạng cũng bị giới hạn, chỉ có tác dụng nhất định khi người vi phạm, hành vi vi phạm xảy ra ở một quốc gia nhất định mà thôi.
Được biết, hiện việc xác định và xử lý công khai nội dung sai phạm chủ yếu
187
do Bộ Thông tin và Truyền thông chủ trì trong đó chủ yếu dựa vào các quy định định tính, chưa cụ thể về hành vi sai phạm của văn bản quy phạm pháp luật hiện hành và cũng chưa có được sự phối hợp chặt chẽ giữa các bộ, ngành có liên quan. Tình trạng này tất yếu dẫn đến việc nhà quản lý có thể đưa ra một số quyết định mang tính chủ quan, áp đặt, và trong tình hình đó, nhiều trường hợp đã bị lợi dụng kích động với những thông tin nhạy cảm về chính trị, đối ngoại... mà dư luận quốc tế đang quan tâm gây khó khăn cho việc tạo sự đồng thuận trong dư luận xã hội và tạo ra áp lực lớn cho các cơ quan chức năng. Vì vậy, trong công tác thực thi, các đơn vị quản lý vấp phải khó khăn khi phân định và quyết định hình thức xử lý, thậm chí nhiều trường hợp không dám công khai biện pháp xử lý do có yếu tố nhạy cảm. Hệ quả là nhiều biện pháp xử lý chưa đủ tính răn đe đối với các đối tượng vi phạm cũng như nhóm đối tượng có nguy cơ vi phạm. Một điểm yếu nữa cũng cần phải nhìn nhận là công tác thanh tra, kiểm tra và xử lý sai phạm tuy đã được tăng cường nhưng năng lực của bộ máy thanh tra, kiểm tra, xử lý vi phạm còn hạn chế.
Hiện chúng ta còn rất thiếu về số lượng thanh tra chuyên ngành; năng lực kỹ thuật xử lý, ngăn chặn thông tin sai phạm từ các máy chủ đặt tại nước ngoài còn nhiều bất cập, chế tài xử lý chưa đủ mạnh, chưa đạt được hiệu quả răn đe cần thiết.
Trước bối cảnh nói trên, vấn đề phòng, chống hiệu quả tác động tiêu cực của các trang MXH đối với thanh, thiếu niên được xem như một yêu cầu cấp thiết song cũng là công việc hết sức phức tạp, gian nan. Ứng phó với tình hình thực tế, nhằm khắc phục những bất cập, tồn tại trong công tác quản lý và phát huy vai trò của các PTTTM nói chung và MXH nói riêng, qua đó đóng góp vào quá trình xây dựng và phát triển văn hóa, lối sống của con người Việt Nam trong thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế, thời gian vừa qua, Đảng ta cũng đã có một số quan điểm chỉ đạo trong công tác
188
quản lý truyền thông đại chúng nói chung và đặc biệt là các PTTTM nói riêng. Cụ thể:
Một là, Đảng lãnh đạo truyền thông đại chúng, trong đó bao gồm các PTTTM. Đây được coi là nguyên tắc hàng đầu, điều kiện quyết định đảm bảo hiệu quả và sức mạnh của các PTTTM trong công cuộc xây dựng và phát triển văn hóa, lối sống của con người Việt Nam. Nội dung của nguyên tắc được thể hiện trên các mặt cơ bản sau:
- Đảng lãnh đạo về định hướng thông tin truyền thông và vạch ra chiến lược phát triển. Có nghĩa rằng, mọi hoạt động của các phương tiện, loại hình truyền thông mới phải tuân thủ đúng định hướng thông tin, tuyên truyền của Đảng, đúng nội dung, kế hoạch của Đảng đã đề ra.
- Đảng lãnh đạo về công tác tổ chức cán bộ. Đây là một nội dung rất quan trọng trong nguyên tắc Đảng lãnh đạo các phương tiện, hình thức truyền thông hiện đại nhằm mục đích lựa chọn, đào tạo, bố trí hợp lý đội ngũ cán bộ để có đủ năng lực, trình độ và phẩm chất phục vụ cho công tác quản lý một cách có hiệu quả.
- Đảng lãnh đạo thông qua công tác kiểm tra để kịp thời phát hiện và sửa chữa những hạn chế, khuyết điểm, đồng thời khuyến khích và phát huy những mặt tích cực của các PTTTM.
Hai là, phát triển đi đôi với quản lý PTTTM là quan điểm chỉ đạo quan trọng. Theo đó, cần phải nhìn nhận rằng phát triển không ngừng hệ thống các phương tiện truyền thông hiện đại là một yêu cầu tất yếu khách quan trong sự phát triển kinh tế - xã hội, nhất là trong điều kiện hiện nay chúng ta đang thực hiện chủ trương hội nhập sâu rộng trên tất cả các lĩnh vực với các nước trên thế giới. Việc phát triển các PTTTM chính là nhằm đáp ứng một cách kịp thời và đầy đủ thông tin cho các giai tầng xã hội, đồng thời góp phần phục vụ hiệu quả cho công tác lãnh đạo, chỉ đạo của Đảng, Nhà nước trong tình hình mới nhiều biến động hiện nay.
189
Ba là, cần phải khắc phục xu hướng thương mại hóa và các tiêu cực trong hệ thống các PTTTM. Nguyên tắc này xuất phát từ thực tế sản phẩm của các phương tiện truyền thông hiện đại là loại sản phẩm hàng hóa đặc biệt, nó mang ý nghĩa chính trị, kinh tế, văn hóa, giáo dục và đặc biệt lại gắn với nhận thức, tư tưởng của đối tượng tiếp nhận chủ yếu là thanh, thiếu niên, do vậy thương mại hóa các PTTTM dễ dẫn đến việc hạ thấp giá trị, xem nhẹ vai trò quan trọng của hệ thống truyền thông này trong sự phát triển và tiến bộ xã hội. Điều này có thể gây ra hàng loạt các hiện tượng tiêu cực như đề tài đã đề cập tới.
Trong thời gian tới, các quan điểm chỉ đạo của Đảng cần phải được cụ thể hóa và kịp thời với tình hình thực tế hơn nữa, trên cơ sở đó, các cấp ủy, chính quyền và các cơ quan chức năng quán triệt, thực hiện nghiêm túc các nguyên tắc mà Đảng đã đề ra trong công tác lãnh đạo, quản lý hệ thống các PTTTM ở nước ta. Đặc biệt, trong bối cảnh thông tin toàn cầu đang hết sức đa dạng, phức tạp, khó quản lý có thể ảnh hưởng sâu sắc tới văn hóa, lối sống của con người Việt Nam như hiện nay, để hạn chế những tiêu cực, nhất là luồng thông tin xấu độc hại trên MXH, có lẽ chúng ta nên học tập kinh nghiệm của thế giới với sự tập trung vào một số nhóm giải pháp cơ bản sẽ được đề cập đến trong nội dung dưới đây.