Chương 4: XU HƯỚNG PHÁT TRIỂN VÀ GIẢI PHÁP PHÁT HUY
4.1. Dự báo xu hướng phát triển và tác động của mạng xã hội đến lối sống của thanh, thiếu niên trong thời gian tới
Sự phát triển và tiến bộ của khoa học kỹ thuật mà đặc biệt là sự bùng nổ của CNTT đã, đang và sẽ làm thế giới của chúng ta thay đổi từng ngày.
Theo một số chuyên gia, trong thế kỷ tới, Internet có thể tác động hơn bất cứ phương tiện nào đối với sự phát triển giáo dục và văn hóa trên thế giới. Đặc biệt, trào lưu công nghệ truyền thông với tiềm năng khổng lồ đang được các chuyên gia đánh giá sẽ liên tục thực hiện những cú đột phá trong tương lai.
Điều này đồng nghĩa với việc loài người sẽ có thêm những điều kiện và cơ hội trong việc giao lưu, liên kết, chia sẻ sở thích, sự quan tâm, ý tưởng hay những việc làm của mình nhờ sự hỗ trợ của các phương tiện truyền thông hiện đại, đặc biệt trong đó không thể không kể đến vai trò của các MXH. Tuy nhiên, sự thay đổi nhanh chóng của CNTT cũng sẽ khiến cho việc dự báo về ảnh hưởng của MXH đến lối sống của thanh, thiếu niên trở nên khó khăn, phức tạp hơn.
MXH được cho là mới chỉ đang ở bước đầu của quá trình phát triển, và xu hướng mở rộng, chia sẻ có lẽ là không thể tránh khỏi khi bản chất của MXH là hướng đến sự kết nối và chia sẻ. Nếu như trước đây Yahoo Messenger thỏa mãn nhu cầu kết nối của mọi người, thì ngày nay, dịch vụ này đã trở nên lỗi thời bởi sự lạm phát của điện thoại thông minh (smartphone).
Và hiện tại, dường như tính năng đang được đề cao nhất của MXH chính là chia sẻ, bởi ở đó giới trẻ được cất tiếng nói, thể hiện cái “tôi”. MXH mang đến cho họ một môi trường quá lý tưởng để thể hiện bản thân và trên tất cả là:
gây sự chú ý. Đó được xem là đỉnh cao của sự chia sẻ và cũng chính là một
177
trong những lý do để người dùng tìm đến MXH. Nhắc đến MXH, chúng ta sẽ liên tưởng ngay đến Facebook, MXH lớn nhất hiện nay với khoảng 1 tỷ thành viên trên khắp thế giới. Và câu hỏi: Vì sao Facebook thành công? thì câu trả lời cũng chính là vì MXH này làm cho việc “kết nối và chia sẻ” trở nên vô cùng đơn giản và dễ dàng. Các chuyên gia nhận định, nếu Yahoo làm tốt nhiệm vụ kết nối, thì Facebook đã làm tốt cả việc kết nối lẫn chia sẻ.
Bên cạnh tính năng kết nối và chia sẻ giúp thỏa mãn nhu cầu thể hiện cái “tôi” của giới trẻ, còn một lý do quan trọng khác khiến MXH tiếp tục phát triển trong tương lai đó là các tính năng giải trí. Xã hội ngày càng phát triển, đời sống vật chất ngày càng được nâng cao, đương nhiên con người sẽ có điều kiện và xu hướng chăm lo cho đời sống tinh thần, trong đó tìm đến các thú vui giải trí sẽ là một trong những sự lựa chọn hàng đầu, đặc biệt là đối với thanh, thiếu niên - độ tuổi với đặc điểm tâm sinh lý có nhu cầu khám phá, vui chơi giải trí cao. Và, vào thời điểm này, MXH đang được coi là một trong những phương tiện cung cấp nguồn giải trí tuyệt vời cho giới trẻ, chỉ cần một chiếc máy tính hay điện thoại di động thông minh có kết nối Internet, các bạn trẻ dễ dàng tận hưởng nhiều thú vui giải trí như xem phim, nghe nhạc, đọc truyện, chơi game, v.v… ở bất cứ thời gian và địa điểm nào. Sự gia tăng nhu cầu sử dụng MXH cho mục đích giải trí của thanh, thiếu niên trong thời gian tới còn có thể được nhận thấy khi quỹ thời gian rảnh rỗi của một bộ phận giới trẻ hiện nay là khá lớn. Thực tế này một mặt xuất phát từ bản thân các bạn trẻ chưa biết cách quản lý, phân bổ quỹ thời gian của mình một cách hợp lý và hiệu quả cho các hoạt động học tập, sinh hoạt, giải trí, song mặt khác chúng ta cũng cần thừa nhận rằng giới trẻ đang quá thiếu sân chơi giải trí cả về thể chất lẫn tinh thần. Một số nghiên cứu gần đây đã chỉ ra rằng, quỹ thời gian rỗi của học sinh, sinh viên đang có xu hướng gia tăng, trong đó thời lượng dành cho các PTTTM của nhóm công chúng trẻ hiện chủ yếu được phân bổ cho: vào MXH, đọc báo điện tử và xem truyền hình.
178
Bản chất của công nghệ là luôn thay đổi, thậm chí thay đổi hết sức nhanh chóng. Và như vậy trong tương lai, MXH mặc dù vẫn sẽ là nó song với khả năng tương tác sâu sắc hơn, cải tiến hơn trong giao thức “trò chuyện” với người sử dụng. Chẳng hạn, các chuyên gia công nghệ đã nghĩ đến việc các MXH trong tương lai sẽ được cá nhân hóa tối đa, ở đó mỗi người có thể tự thiết kế giao diện cho riêng mình, mỗi trang cá nhân sẽ như một website chuyên biệt, và đặc biệt là khả năng tạo điều kiện kiếm tiền, tạo cơ hội làm giàu dễ dàng hơn cho các thành viên trên MXH sẽ là một tiện ích bổ trợ đem lại sức mạnh khó có thể tượng tượng được của MXH. Mặt khác, với sự tiến bộ không ngừng của trí tuệ loài người, các chuyên gia cũng dự báo trong tương lai sẽ phải có một công cụ hiệu quả thực sự đem lại tri thức cho mọi người theo cách diễn đạt của MXH. Và xu thế của tương lai sẽ là sự xuất hiện của nhiều loại mạng đặc thù và chuyên biệt bên cạnh MXH mang tính chất là mạng cộng đồng. Rõ ràng, khi MXH là dành cho tất cả mọi người thì sẽ phải có những mạng không dành cho số đông, mà chỉ dành cho một cộng đồng nhất định có cùng sự quan tâm. Nhìn từ góc độ khoa học, việc xuất hiện các mạng cộng đồng là điều tất yếu, và việc MXH đang bùng nổ cũng tương đương với sự lạm phát về “lượng”. Mạng cộng đồng có thể sẽ có hình thái tương đồng với MXH ở mặt hình thức, quy mô và có sự chắt lọc về đối tượng thành viên, song nội dung thì sẽ mang tính đặc thù và chuyên biệt hơn. Mạng cộng đồng được kỳ vọng sẽ khỏa lấp điểm khiếm khuyết của MXH vốn đang thiên về giải trí, hơn thế, mạng cộng đồng được đánh giá sẽ đẩy mạnh việc thúc đẩy và nâng cấp niềm đam mê bằng hình thức tương tác tư duy giữa những người có cùng mối quan tâm. Và tiến xa hơn, mạng cộng đồng sẽ còn là môi trường tương tác làm việc, theo đó, mỗi công ty có thể tự hình thành mạng cộng đồng của riêng mình và có khả năng tạo liên kết với các mạng cộng đồng khác với sự tự thỏa thuận giữa các bên đối tác. Đó chính là xu thế tất yếu trong tương lai của MXH. Dự báo về sự xuất hiện của các mạng cộng
179
đồng nói trên phần nào cho thấy tiềm năng sử dụng MXH trong thanh, thiếu niên vẫn sẽ là rất lớn khi chúng ta biết rằng một đặc điểm khá phổ biến trong mối quan hệ bạn bè ở lứa tuổi thanh, thiếu niên là hình thức chơi theo nhóm/hội bạn với nhiều tiêu chí: nhóm bạn sinh sống gần nhau, cùng chung chí hướng hay hợp nhau về tính tình hoặc một vài sở thích nào đó như âm nhạc, phim ảnh, thời trang, thể thao... Chắc chắn rằng nhiều mạng cộng đồng như vậy sẽ tồn tại và hoạt động trên MXH đáp ứng nhu cầu giao lưu của giới trẻ.
Không nằm ngoài trào lưu công nghệ truyền thông liên tục thực hiện những cuộc đột phá với tiềm năng khổng lồ, MXH nhờ những tính năng mới ưu việt hơn sẽ có khả năng cung cấp thông tin ngày càng nhanh nhạy, toàn diện và trực tiếp sẽ tiếp tục thu hút ngày càng nhiều người sử dụng, đặc biệt là thanh, thiếu niên. Trước hết, với những tính năng tích hợp càng đa dạng, nguồn thông tin càng phong phú, MXH sẽ cho phép người dùng tiếp nhận, chia sẻ và chọn lọc thông tin có hiệu quả hơn nữa. Thông tin được truyền tải vượt qua trở ngại về không gian và thời gian với tốc độ nhanh hơn, mạnh hơn, làm rút ngắn khoảng cách giữa các thế hệ về mặt tri thức. Những cải tiến còn hướng đến việc giúp khắc phục một vấn đề lớn đối với các MXH hiện nay là chúng đang có mô hình khép kín, không tương tác với các trang web bên ngoài. Các chuyên gia cho rằng, một MXH lớn phải có tính “mở” - cho phép những lập trình viên có thể tùy chọn viết những ứng dụng mới và có ích thêm cho chúng. Bên cạnh đó, một cải tiến nữa của MXH được kỳ vọng trong tương lai là các MXH phải được “thông” với nhau và được mở rộng hơn.
Theo đó, những “cư dân” trong MXH này phải có khả năng tương tác với những người trong MXH khác. Tính năng này đang không tồn tại ở những MXH hiện nay, chẳng hạn với dịch vụ “chat” qua mạng hiện người sử dụng chỉ có thể trò chuyện với nhau trong một mạng kín, người dùng của Facebook chỉ có phạm vi hoạt động ở đây và điều này cũng tương tự đối với MySpace, Twitter hay các trang MXH khác. Kế hoạch phát triển một mã tài khoản duy
180
nhất cũng đã được các nhà mạng hướng đến, theo đó với một tài khoản duy nhất người dùng có thể truy cập vào mọi MXH ảo khác nhau. Facebook hiện là MXH đã tiến hành những thử nghiệm đầu tiên để phát triển một kho dữ liệu lớn chưa từng có về người sử dụng. Rõ ràng, trong tương lai, MXH sẽ có nhiều tính năng thông minh hơn, và những MXH thông minh cũng sẽ xuất hiện nhiều hơn với các tính năng, tiện ích mới mang lại cho người dùng. Đó là một lợi thế quan trọng cho phép chúng ta có thể dự đoán xu hướng của MXH trong tương lai sẽ ngày càng phát triển với sự thu hút thêm nhiều bạn trẻ tham gia, đáp ứng nhu cầu sống hằng ngày của họ trong thời đại công nghệ số. Đặc biệt, cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 sẽ có những bước phát triển thống trị trên nhiều mặt đời sống xã hội, theo đó, thanh niên sẽ có nhiều cơ hội tiếp cận, tích lũy để trở thành một công dân toàn cầu trong một thế giới thông tin rộng mở.
Tuy nhiên, chính sự thay đổi nhanh chóng của CNTT nói chung cùng với những tính năng tiện ích mà MXH có thể mang lại trong tương lai sẽ kéo theo sự ảnh hưởng, tác động mạnh mẽ hơn nữa của chúng đến các phương diện lối sống của thanh, thiếu niên khiến cho sự kiểm soát các nguồn thông tin trên MXH trở nên hết sức phức tạp và khó khăn. Mặt khác, bối cảnh tình hình chính trị, an ninh quốc tế và trong nước thời gian tới được dự báo tiếp tục còn nhiều phức tạp, diễn biến khó lường, đặt ra những yêu cầu và thách thức to lớn đối với đất nước. Các thế lực thù địch tiếp tục đẩy mạnh chiến lược diễn biến hoà bình, tìm cách can thiệp vào công việc nội bộ, xâm phạm chủ quyền quốc gia, đặc biệt là tập trung tác động chia rẽ lôi kéo thanh, thiếu niên - trong đó các PTTTM và MXH sẽ là những công cụ được ưu tiên sử dụng để thực hiện âm mưu này. CNTT-TT phát triển cũng sẽ tác động rất lớn đến văn hóa và lối sống của thanh, thiếu niên: có tư tưởng đa chiều hơn và đòi hỏi cao hơn về dân chủ, công khai và công bằng; nhu cầu và sở thích đa dạng của thanh, thiếu niên gần tiệm cận với nhu cầu và sở thích của bộ phận lớn thanh niên thế giới, thậm chí vượt lên trên khả năng của đất nước, gia đình và bản thân họ...
181
Những vấn đề thực tế nói trên đang đặt ra yêu cầu cấp thiết về một hệ thống các giải pháp quản lý kịp thời mang tính khả thi nhằm phát huy vai trò tích cực của MXH, tạo môi trường lành mạnh cho thanh, thiếu niên hội nhập và phát triển. Cũng như nhiều thành tựu khoa học kỹ thuật khác, MXH được sáng tạo và phát triển nhằm phục vụ cho lợi ích của con người và xã hội, tuy nhiên sử dụng nó như thế nào sẽ quyết định sự tác động tích cực hay tiêu cực tới lối sống của con người, và điều quan trọng là phụ thuộc vào mỗi cá nhân.
Để MXH có thể phát huy tốt những tính năng tiện ích, mang lại hiệu quả đối với xã hội, còn một nhân tố nữa đóng vai trò rất quan trọng là cơ chế, chính sách quản lý, trong đó cần chú ý tạo điều kiện thuận lợi cũng như có sự định hướng, kiểm soát ở mức độ cần thiết cho các tổ chức, cá nhân sử dụng Internet và MXH như một công cụ hữu ích hỗ trợ công việc và cuộc sống sinh hoạt hằng ngày của người dùng.