Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ TỔNG QUAN VỀ MẠNG XÃ HỘI
1.2. Khái quát về quá trình hình thành, phát triển của mạng xã hội trên thế giới, ở Việt Nam và diện mạo một số mạng xã hội phổ biến
1.2.2. Mạng xã hội ở Việt Nam
Hội nhập quốc tế đã tạo điều kiện cho CNTT Việt Nam nhanh chóng khắc phục được sự tụt hậu và đạt được nhiều thành tựu đáng ghi nhận. Trong bối cảnh thời đại CNTT có sự biến đổi đến chóng mặt, năm 1997, Internet chính thức xuất hiện ở Việt Nam và những ảnh hưởng của nó thực sự đã được cảm nhận ở mọi ngõ ngách của đất nước. Sau hơn 20 năm (1997-2018), Internet đã tạo nên nhiều thay đổi lớn trong đời sống kinh tế, chính trị, xã hội của Việt Nam. Mạng máy tính ngày càng được mở rộng để từ đây, các hình thức giải trí trên mạng trở nên phong phú và hiện đại hơn bao giờ hết. Số liệu của Tổng cục Thống kê cho thấy, tính đến cuối tháng 10/2010, số người sử dụng Internet đã đạt 26,8 triệu người, tăng 20,7% so với cùng thời điểm năm trước. Đây được đánh giá là điều kiện lý tưởng để MXH tại Việt Nam tận dụng những lợi thế này để đẩy nhanh tốc độ phát triển. Theo Báo cáo về tình hình Internet tại khu vực Đông Nam Á tính đến cuối tháng 7/2013 của Hãng nghiên cứu thị trường ComScore (Mỹ), Việt Nam là quốc gia có dân số trực tuyến lớn nhất tại khu vực ASEAN với 16,1 triệu người dùng Internet mỗi tháng [35].
Cùng với sự phát triển của Internet, mạng xã hội (social network) được xem như một trong những ứng dụng của Internet có ảnh hưởng lớn nhất đến Việt Nam, đặc biệt là giới trẻ ở đô thị. MXH được các chuyên gia đánh giá là đã mang lại một cuộc cách mạng về cách thức giao tiếp nhờ tính năng kết nối con người cùng tốc độ lan tỏa thông tin vô cùng to lớn. Ngoài một số mạng đang là trào lưu của thế giới như Facebook, Twitter, Linkined, CyWorld, MySpace, Instagram, YouTube, Tumblr, Line, Viber…, theo thống kê của Viện Chiến lược Thông tin và Truyền thông, Bộ Thông tin và Truyền thông, ở
64
Việt Nam hiện có khoảng 360 mạng xã hội của các tổ chức, doanh nghiệp trong nước được cấp giấy phép và đang hoạt động [70], đáng chú ý là các MXH ZingMe, Yume.vn, Tamtay.vn, Go.vn…
Kể từ khi xuất hiện, mặc dù đã phát triển qua nhiều giai đoạn song nhiều chuyên gia cho rằng MXH Việt Nam vẫn phát triển chậm so với con số người dùng Internet và cũng phát triển chậm hơn so với các nước trong khu vực, chưa tạo ra được sự khác biệt so với các MXH phổ biến trên thế giới.
Nếu như MXH bắt đầu hình thành trên thế giới từ năm 2002 khi Friendster ra đời tại Mỹ thì ba năm sau, MXH Việt Nam mới manh nha hình thành. Giai đoạn 2005 - 2008 đa số các MXH Việt mới chỉ cung cấp nội dung thông tin đơn giản dưới dạng blog và hình ảnh, với đại diện tiêu biểu nhất là Yahoo 360 và một vài tên tuổi khác như Tamtay, Yobanbe, Clipvn, Sannhac, Anhso.net, CyVee… Những MXH này chủ yếu đi vào những phân khúc nhỏ và chỉ phục vụ cho một số đối tượng người sử dụng nhất định.
Phải đến năm 2009, MXH Việt Nam và thậm chí là cả Facebook mới trở thành trào lưu thực sự khi Yahoo! đóng cửa dịch vụ blog 360 vào tháng 7-2009.
Sau khi Yahoo cho ngừng sử dụng dịch vụ Blog 360, MXH Facebook dường như đã thống lĩnh thị trường MXH ở Việt Nam. Hiện theo thống kê của Facebook, Việt Nam là nước có tỉ lệ tăng trưởng người sử dụng Facebook nhanh nhất thế giới (khoảng 26,5% mỗi tháng). Facebook đã lọt vào top 10 trang web được truy cập nhiều nhất ở Việt Nam (theo bảng đánh giá của trang web Alexa) và vẫn tiếp tục nằm trong top 10 cho tới tận thời điểm này [84]. Tháng 11 năm 2009, hãng thông tấn AP đưa tin cộng đồng Facebook ở Việt Nam đã đạt mốc một triệu người sử dụng. Tới thời điểm tháng 5 năm 2013, Facebook có 12 triệu người dùng và chỉ đến tháng Giêng năm 2014 số lượng người dùng đã tăng lên đến 22 triệu [94]. Và hiện nay, theo số liệu thống kê mới nhất của Facebook, đã có khoảng 35 triệu người dùng MXH này tại Việt Nam, đồng nghĩa với việc hơn 1/3 dân số của nước ta đang sở hữu một tài khoản Facebook [86]. Trước sự xâm
65
chiếm và thống lĩnh đó của Facebook ở Việt Nam, các nhà mạng Việt Nam cũng đã có những chiến lược mới để thích nghi.
Cuối năm 2009, mô hình MXH thế hệ thứ ba có tính tương tác cao, cập nhật thông tin liên tục theo thời gian thực và mở rộng đối tượng tham gia mới bắt đầu xuất hiện ở Việt Nam. Một đại diện “nội địa” tiêu biểu là ZingMe do Công ty cổ phần Truyền thông VinaGame phát triển đã ra mắt và nhanh chóng chiếm được sự ưa chuộng của giới trẻ để phát triển bùng nổ cả về số lượng người dùng cũng như thời lượng sử dụng. Theo đó, lượng thành viên gia tăng chóng mặt và gắn bó chặt chẽ với những tính năng giải trí của Zing như âm nhạc, video clip, game trực tuyến hay các tính năng chia sẻ ảnh và blog, lập nhóm và chat trực tuyến… Vượt qua nhiều tên tuổi khác, Facebook và ZingMe hiện vẫn đang là hai MXH thu hút được nhiều người Việt tham gia nhất. Đặc biệt, MXH Việt Nam ZingMe ngày càng được giới trẻ cảm tình với gần 8,2 triệu người dùng mỗi tháng (Dẫn theo http://news.zing.vn/).
Năm 2010, Việt Nam tiếp tục xuất hiện thêm một số MXH “nội địa” do các công ty Việt Nam đầu tư phát triển. Lúc này, các MXH đều xác định phải đi vào thị trường ngách, nhắm tới đối tượng người dùng ở diện hẹp hơn, hoặc mang tính chuyên biệt hóa cao hơn với việc chỉ phát triển quanh một vài chức năng quan trọng. Ngoài hai trang MXH lớn là Facebook và ZingMe, ở Việt Nam thời điểm này còn một số trang MXH cũng nhận được sự quan tâm lớn của những người sử dụng MXH là Yume (www.yume.vn), Tầm Tay (www.tamtay.vn ) và đặc biệt, ngày 19-5-2010, một MXH đầu tiên tại Việt Nam và ASEAN có thể hội tụ số trên cả ba thiết bị đầu cuối là máy tính, tivi và điện thoại di động đã xuất hiện. Đó là Mạng Việt Nam - Go.vn (www.goOnline.vn) do Tổng Công ty Truyền thông đa phương tiện VTC phát triển đã chính thức ra mắt phiên bản thử nghiệm. Phiên bản thử nghiệm Go.vn đã xây dựng 34 phân hệ cho người dùng, tập trung vào các nhóm phân hệ giao tiếp, giải trí, giáo dục, game, kinh doanh, thanh toán... Go.vn cùng với ZingMe đang là hai trang MXH được giới trẻ Việt
66
ưa chuộng và phát triển bùng nổ cả về số lượng người sử dụng cũng như thời lượng sử dụng. Đến nay, ZingMe thu hút khoảng 6,8 triệu thành viên và Go.vn có khoảng 2 triệu thành viên [27].
ComScore - một trong những công ty dẫn đầu thế giới về đo lường và đánh giá hiệu quả các giải pháp Marketing trực tuyến đã từng công bố báo cáo về thị trường trực tuyến tại Việt Nam và Châu Á. Theo số liệu của comScore, 10 trang MXH thu hút nhiều người sử dụng nhất tại Việt Nam hiện nay là: ZingMe, Facebook, Yahoo! Pulse, Tamtay.vn, banbe.net, KST.vn, Yeulaptop.com, Cyworld, Yo88.com và Twitter.com. Trong 30 triệu người sử dụng Internet tại Việt Nam hiện có 87,5% đã và đang sử dụng các MXH. Đa số người sử dụng MXH là những người trẻ tuổi, nằm trong độ tuổi 15-34 (chiếm 71%) [27]. Vào thời điểm năm 2010, theo một thống kê toàn cầu của Google công bố vào tháng 8, tại Việt Nam ZingMe có 6,1 triệu người sử dụng, chiếm xấp xỉ 20% tổng số người dùng Internet Việt Nam; Yume.vn có 2,9 triệu người dùng; Facebook.com có 2,6 triệu người dùng. Lúc này, mặc dù chưa chiếm được thế độc tôn trên thị trường nội dung Internet nội địa song Facebook đã liên tục thu hút nhiều người sử dụng địa phương khi con số thành viên tham gia không ngừng tăng lên, bao gồm nhiều đối tượng học sinh, sinh viên, nhân viên văn phòng và đặc biệt là các doanh nhân, doanh nghiệp khi nhờ sử dụng MXH mà họ có thể đối thoại 2 chiều với khách hàng - điểm khác biệt cực lớn với các kênh truyền thông truyền thống trước đây với thông tin chỉ có một chiều đi từ doanh nghiệp tới khách hàng. Tính đến cuối tháng 7 năm 2013, theo báo cáo tình hình Internet tại khu vực Đông Nam Á của hãng nghiên cứu thị trường comScore, Facebook đã vươn lên trở thành MXH được người Việt Nam dùng nhiều nhất với khoảng 13 triệu người và ZingMe là MXH dành cho giới trẻ của Việt Nam đứng ở vị trí thứ 2.
Trong tương quan so sánh với các MXH “ngoại nhập”, theo Viện Chiến lược Thông tin và Truyền thông, hầu hết các nhà cung cấp MXH của Việt Nam chủ yếu hoạt động theo dạng diễn đàn, không được người dùng - đặc biệt là
67
giới trẻ ưa chuộng so với các trang MXH nước ngoài bởi họ có nhiều ứng dụng nổi trội hơn nhờ cấu trúc mạng phong phú, giao diện thu hút, khả năng tương tác và liên kết cộng đồng cao. Trong khi đó, các MXH Việt Nam tuy nhiều song kém bản sắc, thiếu sáng tạo, thậm chí nhiều dịch vụ được xây dựng từ sự bắt chước giao diện, tính năng của các MXH nổi tiếng như Facebook. Bên cạnh đó, còn là nguyên nhân từ phía chủ quan người dùng khi việc thay đổi thói quen sử dụng các trang MXH đã là trào lưu của thế giới là rất khó. Họ vốn đã quen thiết lập mối quan hệ, cập nhật và chia sẻ thông tin, mua sắm trên Facebook, xem video trên YouTube, đăng ảnh trên Instagram... nên việc kéo họ sang một nền tảng nội địa quả không hề đơn giản [70]. Theo đánh giá của các chuyên gia, để MXH Việt Nam có thể tồn tại và cạnh tranh được với các trang mạng nước ngoài thì yếu tố quyết định chính là nội dung. Để làm được điều đó, doanh nghiệp sở hữu MXH không thể làm một mình mà cần có một cộng đồng phát triển nội dung chung tay xây dựng nó. Đặc biệt, với những tiềm lực mà MXH đã, đang và sẽ mang lại, việc hợp tác để phát triển truyền thông, nội dung cũng như các dịch vụ, ứng dụng trên MXH còn có khả năng tạo cho doanh nghiệp những bước phát triển mạnh mẽ mang tính đột phá. Chính vì vậy, rất cần phải có sự cởi mở hơn của các công ty đang sở hữu các MXH trong nước cho đối tác để có thể có sự hợp tác có lợi cho cả hai bên. Dưới góc nhìn của nhà làm quảng cáo trực tuyến hay nhà phát triển ứng dụng thì đây là cách thức rẻ nhất để tiếp cận đến hàng triệu người dùng Internet. Còn đối với nhà cung cấp dịch vụ MXH thì đây là cách nhanh nhất để tăng trưởng về nội dung và xây dựng thêm hệ thống của mình. Như vậy rõ ràng, việc xây dựng MXH trên nền tảng mở chắc chắn sẽ mang lại cơ hội phát triển cho cả hai bên. Bên cạnh đó cũng cần có sự đóng góp tương tác giữa chủ sở hữu mạng, các cá nhân và tổ chức để xây dựng một cộng đồng mở với nhiều tính năng và nội dung tương tác hơn nữa. Theo ý kiến của các chuyên gia, để cộng đồng phát triển nội dung có thể tham gia vào nền tảng mở thì nhà cung cấp dịch
68
vụ MXH như ZingMe hay Go.vn cần cam kết cung cấp những công cụ và nền tảng đã đóng gói sẵn cho đối tác để họ phát triển các ứng dụng, nội dung và số người sử dụng. Đồng thời, phía nhà cung cấp MXH cũng cần xây dựng sẵn hạ tầng như đường truyền, hệ thống máy chủ cho các đối tác thuê hoặc mượn để phát triển nội dung và ứng dụng của mình.