Chương 3: NHẬN DIỆN, ĐÁNH GIÁ TÁC ĐỘNG CỦA MẠNG XÃ HỘI ĐỐI VỚI LỐI SỐNG CỦA THANH, THIẾU NIÊN HIỆN NAY
3.1. Nhận diện tác động của mạng xã hội đến lối sống của thanh, thiếu niên
3.1.6. Thay đổi về thói quen sinh hoạt hằng ngày,công việc và học tập
Thường xuyên sử dụng MXH dẫn đến những thay đổi về nếp/phong cách ăn, mặc, ở, đi lại, làm việc, học hành… của thanh, thiếu niên.
Có thể nói MXH đã trở thành một hiện tượng xã hội, một phần quan trọng trong đời sống tinh thần của thanh, thiếu niên Việt Nam hiện nay.
Chúng ta không khó để bắt gặp các bạn trẻ sử dụng MXH mọi lúc, mọi nơi, thậm chí bất cứ khi nào rảnh rỗi họ đều có thể lướt mạng… và dần trở thành thói quen. Từ đây, MXH bắt đầu len lỏi vào trong mọi ngõ ngách cuộc sống của mỗi cá nhân để rồi tác động đến các thói quen sinh hoạt hằng ngày, hoạt động học tập cũng như là cách làm việc của họ với rất nhiều lợi ích song cũng không ít tác hại.
Trước hết cần phải thừa nhận rằng, sự xuất hiện của MXH đã khiến cho thông tin được truyền tải vượt qua mọi trở ngại về không gian, thời gian và đặc biệt là có khả năng “làm mờ” đi khoảng cách giữa các thế hệ. Với các tính năng như vậy, MXH đã có những tác động nhất định làm thay đổi nhiều thói quen cũ và hình thành những biểu hiện mới của tư duy, lối sống, văn hóa… ở một bộ phận khá lớn những người sử dụng là thanh, thiếu niên.
Qua khảo sát các bạn học sinh, sinh viên có thể nhận thấy sự tác động của MXH tới lối sống của họ trước hết là ở các nhu cầu, thói quen sinh hoạt hằng ngày. Đó là khi MXH xuất hiện mọi lúc, mọi nơi trong sinh hoạt hằng ngày của giới trẻ, nó đã làm thay đổi nhịp sinh hoạt của không ít người khi họ
“ăn Facebook”, chơi “Facebook” và “ngủ Facebook”. Nhiều bạn trẻ đã chia sẻ rằng, Facebook quan trọng với họ đến mức ngay trong lớp học hay giảng đường - môi trường cần sự tập trung cao nhất cho hoạt động học tập thì vẫn có nhiều học sinh, sinh viên “lướt mạng”, hay thay vì đi ngủ vào lúc 10h tối thì nhiều bạn có thể thức thâu đêm để vào MXH với quan niệm đó mới là khoảng thời gian của cộng đồng mạng dành cho thế giới riêng của mình…
126
Chính việc sử sụng MXH như vậy đã và đang dẫn đến một vấn đề đáng báo động hiện nay là thực trạng “sống - hướng tới tương lai qua Facebook” mà ở đó phần nhiều là sự hiện diện của các yếu tố “ảo” dễ khiến người ta rơi vào tình trạng “sống ảo” phi thực tế.
Một biểu hiện nữa trong tác động của MXH tới sinh hoạt của thanh, thiếu niên cũng khá rõ hiện nay đó là sự thay đổi trong phong cách ăn mặc hàng ngày của bộ phận này. Nhiều bạn trẻ coi MXH là một kênh thông tin định hướng cho sự lựa chọn thời trang của mình, và nhìn từ góc độ nào đó đây được xem là một trong những tác động tích cực của MXH đối với một bộ phận giới trẻ hiện nay.
“Em nghĩ là MXH có tác động đến việc ăn mặc của em, chẳng hạn như việc em rất quan tâm đến cách bạn bè trên MXH đánh giá như thế nào về các bộ trang phục mà em mặc hằng ngày. Có thể đó là những phản hồi tích cực hoặc có khi là bị chê xấu, và em ghi nhận điều đó để biết cách điều chỉnh. Mặt khác, thông qua MXH bản thân em cũng rất thích tìm hiểu, theo dõi để cập nhật về xu hướng thời trang ở trong nước cũng như trên thế giới, không phải là để thể hiện mình đâu mà cái chính là để thấy mình không bị chậm so với xu hướng hiện nay. Thực sự là, kể từ khi sử dụng MXH thì em có thay đổi phong cách ăn mặc của mình cho hợp thời trang hơn”. (Nam, 22 tuổi, Hà Nội).
Tuy nhiên, bên cạnh đó, một bộ phận thanh, thiếu niên trong cuộc điều tra khảo sát cũng chỉ ra mặt trái của sự tác động này khi nhiều bạn trẻ thông qua MXH đã có sự tiếp cận, bắt chước không chọn lọc một số xu hướng thời trang không phù hợp với văn hóa cũng như với diện mạo, hình thể của mình dẫn đến lối ăn mặc phản cảm, đặc biệt là sự tùy tiện trong các môi trường đòi hỏi tính quy phạm, nghiêm túc như trường học hay công sở…
“…thực sự là em cũng muốn nói đến một mặt khác trong sự tác động của MXH tới phong cách ăn mặc của giới trẻ, đó là việc một bộ phận giới trẻ đã không đủ sáng suốt trong việc tham khảo các phong cách thời trang trên
127
MXH để rồi quyết định mặc trên mình những bộ trang phục không phù hợp với lứa tuổi, với số đo hình thể của các bạn ấy và đặc biệt là với một số môi trường đòi hỏi sự nghiêm túc như trường học chẳng hạn. Tại ngôi trường nơi em đang học, thật không khó để nhìn thấy hằng ngày không ít bạn trẻ diện trang phục phản cảm đến lớp học như: tóc nhuộm xanh đỏ, váy ngắn cũn cỡn, quần rách tả tơi… Em nghĩ điều này là không nên”. (Nữ, 22 tuổi, Hà Nội).
Một sự thay đổi nữa có thể nhận thấy trong thói quen sinh hoạt của giới trẻ có thể đến từ sự tác động của MXH đó là thói quen mua sắm. Một nghiên cứu trong thời gian qua của Cục Quảng Cáo Tương Tác Mỹ (IAB) đã đưa ra nhận định rằng: Digital Marketing (tiếp thị kỹ thuật số) mà cụ thể là truyền thông MXH sẽ có ảnh hưởng đến quyết định mua hàng của người tiêu dùng.
Cuộc nghiên cứu này đã được thực hiện trên 800 cuộc phỏng vấn trực tiếp, thu được hơn 4500 bản khảo sát từ các trang truyền thông MXH trong suốt 2 tháng. Kết quả cuộc nghiên cứu đã chỉ ra rằng: cứ 4 trong 5 khách hàng (trong đó chiếm đa số là giới trẻ thanh, thiếu niên) sẽ có thiên hướng mua hàng sau khi khám phá về thương hiệu trên MXH, với hơn 83% người cảm thấy hài lòng khi dùng thử sản phẩm, và khoảng 90% khách hàng sẽ chia sẻ về thương hiệu sau khi tương tác với thương hiệu đó trên MXH [90]. Cũng theo một cuộc điều tra khảo sát năm 2014 ở Việt Nam, ở nội dung hỏi về “Mật độ mua sắm thông qua MXH của giới trẻ ”, kết quả thu được đã cho thấy MXH đã và đang khiến giới trẻ Việt Nam dần có những sự thay đổi nhất định về thói quen mua sắm: có tới 75% các bạn trẻ được khảo sát cho biết có ít nhất một lần đã từng mua sắm thông qua MXH, 6% có câu trả lời “thường xuyên” và chỉ có 14% trả lời “chưa bao giờ”. Rõ ràng, MXH đang thực sự làm thay đổi thói quen/phong cách mua sắm của giới trẻ. Nếu như trước đây người Việt có thói quen mua sắm phải “nhìn tận mắt, sờ tận tay” thì mới đi đến quyết định mua hàng, thì nay giới trẻ có cách mua sắm hoàn toàn khác: nhanh chóng hơn, tiện lợi hơn và cũng tiết kiệm hơn. Giờ đây, chỉ cần ngồi tại nhà, văn phòng hay bất
128
cứ đâu giới trẻ đều dễ dàng có thể mua được mọi món hàng mà họ mong muốn từ trang phục, phụ kiện, đồ dùng sinh hoạt cho đến đồ ăn thức uống… Chính vì sự phổ biến của phong cách mua sắm này, MXH đang trở thành một “mảnh đất màu mỡ” cho nhiều doanh nghiệp cũng như những người buôn bán kinh doanh nhỏ lẻ bởi sự nhanh chóng, tiện lợi, tiết kiệm được nhiều nguồn lực, chi phí nhưng hiệu quả mang đến lại rất thiết thực cho cả hai bên mua - bán.
3.1.6.2. Thay đổi trong học tập và công việc
Chúng ta chắc chắn phải thừa nhận rằng những hình thức học mới trên MXH đã làm thay đổi căn bản phong cách học truyền thống của thanh, thiếu niên Việt Nam. Cách học mới ấy đã mở ra cho giới trẻ Việt cơ hội tiếp cận với kho tàng tri thức vô cùng phong phú của nhân loại theo cách chủ động - tức là mỗi cá nhân có quyền tiếp nhận hay không tiếp nhận những luồng thông tin đa dạng ấy để phục vụ cho lợi ích của chính bản thân mình, và điều này đồng nghĩa với việc MXH đã giúp khắc phục phần nào đó những điểm yếu của hệ thống giáo dục trong thời đại công nghiệp vốn làm suy giảm tính sáng tạo của học sinh [66, tr.63].
Học tập trên mạng cũng là một trong những lý do khiến giới trẻ yêu thích MXH. Với hình thức học tập mới này, ngoài việc đến trường học, các bạn học sinh - sinh viên sẽ có thêm nhiều kênh để lựa chọn phục vụ cho việc học của mình: truy cập vào các trang web giáo dục; sử dụng các tính năng chia sẻ (share), chat (inbox) để trao đổi học liệu, thông tin; học trực tuyến…
Chính các hình thức học đa dạng đang phổ biến trên các MXH đó đã góp phần quan trọng trong việc giúp cho thanh, thiếu niên có thể chủ động trong việc học tập, tự trau dồi kiến thức để nâng cao năng lực của bản thân trong một xã hội năng động như hiện nay. Chưa bao giờ, việc tìm kiếm, chia sẻ và giao lưu tri thức với toàn nhân loại lại trở nên đơn giản đến thế, vượt qua mọi trở ngại về không gian và thời gian, vượt qua khoảng cách giữa các thế hệ…
Hàng loạt trang web luôn sẵn sàng giúp đỡ, hỗ trợ các bạn trẻ học tập bằng
129
nhiều cách thức như hướng dẫn phương pháp học, hướng dẫn giải bài tập các môn học, cung cấp các kinh nghiệm, thông tin trong thi cử, tuyển sinh… Hầu hết các trường học (chủ yếu là PTTH và đại học) ở các thành phố lớn đều xây dựng forum (diễn đàn) riêng của trường mình, trên đó cung cấp đầy đủ tất cả các thông tin liên quan đến việc học tập, giảng dạy, và đó cũng là diễn đàn tương tác khá cởi mở giữa các học viên với nhau cũng như giữa học viên với thầy cô… Nhìn từ một góc độ khác, cộng đồng MXH với đặc tính là thường có xu hướng bàn luận về một vấn đề hay chủ đề nào đó, và trong nhiều trường hợp các bạn trẻ có thể tìm ra được cách giải quyết tốt những vấn đề mà họ đang gặp phải. Do vậy, trong môi trường trường học (nơi làm việc), MXH đang dần trở thành một phương pháp ngày càng quan trọng của hoạt động giao tiếp, nói một cách cụ thể hơn, MXH được coi là một phương pháp học của giới trẻ hiện nay khi chúng trở thành một trong những kênh giúp các bạn trẻ nâng cao hiệu quả học tập, chia sẻ kiến thức và tài liệu. Việc liên lạc, trao đổi giữa giáo viên - học viên và giữa các học viên với nhau giờ trở nên thuận tiện và nhanh chóng khi thông qua MXH, giáo viên có thể phổ biến, cập nhật thông tin về bài học, về các hoạt động học tập đến học viên, đồng thời giáo viên cũng có thể tạo ra các cuộc thảo luận với học viên cả về những vấn đề ngoài lớp học… Mặt khác, nội bộ học viên cũng có thể hình thành các nhóm học trực tuyến (online) mà họ không cần phải gặp mặt nhau tại một địa điểm nào đó mà vẫn có cơ hội thỏa sức khám phá về những chủ đề đang quan tâm để phục vụ cho các môn học, và đặc biệt, bằng cách kết nối trên MXH, các bạn trẻ có thể học hỏi và trao đổi kiến thức với những người khác có cùng mối quan tâm với mình. Sự tác động này của MXH đến hoạt động học tập của thanh, thiếu niên rõ ràng mang lại khá nhiều lợi ích thiết thực như: từ việc cộng tác với các sinh viên và giáo viên qua MXH trực tuyến, các bạn trẻ có thể xây dựng nên các cộng đồng học sôi nổi, mạnh mẽ rất có hiệu quả song lại tiết kiệm được chi phí, thời gian và công sức. Thực tế đã có rất nhiều sinh
130
viên đến từ các trường đại học khác nhau trên mọi miền tổ quốc thành công trong việc tạo lập những trang giúp đỡ nhau học tập tiếng Anh hoặc các môn học chuyên ngành. Trên MXH hiện cũng rất phổ biến các chương trình “e- learning” cho phép thanh, thiếu niên tự mình lựa chọn gói học mà họ cảm thấy cần thiết và phù hợp với bản thân để trang bị kiến thức, kỹ năng, kinh nghiệm về một môn học hay lĩnh vực nào đó. Với nhiều bạn trẻ, đây là cơ hội lý tưởng để tự làm giàu vốn tri thức của mình, thay vì phải trải qua quá trình giáo dục dài hơi, mang tính mô phạm đôi khi là sự bó buộc trong nhà trường hay ở các lớp/khóa học, họ hoàn toàn có thể chủ động về thời gian, chương trình và cả chi phí trong việc sắp xếp kế hoạch học tập cho riêng mình. Chính môi trường học tập thuận lợi đã giúp cho người học có cơ hội mở rộng mối quan hệ giao lưu, tương tác với mọi người ở khắp 5 châu, qua đó có thể nâng cao năng lực nghề nghiệp, tăng cường tri thức, giao lưu, chia sẻ kinh nghiệm… từ đó gia tăng thêm các cơ hội trong cuộc sống cũng như phục vụ cho hành trang tri thức và văn hóa của chính mình. Đây được coi là một trong những yếu tố quan trọng tác động đến quá trình phát triển nhân cách và định hướng lối sống của thanh, thiếu niên Việt Nam hiện nay. Đặc biệt, trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay, MXH đang trở thành “người bạn đồng hành”
trong sự nghiệp học hành của giới trẻ khi hằng ngày, hằng giờ họ có thể liên tục cập nhật những thông tin, bài viết về việc chia sẻ học tiếng Anh - vốn là nỗi “ám ảnh”, sự tự ti của nhiều bạn trẻ hay việc tìm kiếm học bổng du học nước ngoài - đích đến mơ ước của nhiều học sinh - sinh viên thế hệ @.
Ngoài tiện ích có thể cung cấp các kiến thức ở nhiều lĩnh vực hay môn học phục vụ cho nhiệm vụ học tập của giới trẻ, MXH còn là kênh cung cấp và chuyển tải lý tưởng về kỹ năng sống nhiều mặt cho thanh, thiếu niên như các kiến thức về sức khỏe sinh sản, sức khỏe tình dục, tình yêu, kế hoạch hóa gia đình, HIV/AIDS… Những kết quả mang lại từ việc cung cấp nguồn thông tin này là hết sức khả quan, khi một nghiên cứu gần đây cho biết tỷ lệ những
131
thanh, thiếu niên sử dụng Internet (trong đó có MXH) có kiến thức về các biện pháp tránh thai hiện đại cao gấp 2 lần so với thanh, thiếu niên không sử dụng Internet; tỷ lệ thanh, thiếu niên có sử dụng Internet có kiến thức về các đường lây truyền HIV cao gấp 1,4 lần so với những thanh, thiếu niên không sử dụng Internet [39, tr.37].
Tuy nhiên, bên cạnh những tác động tích cực thì MXH cũng có một số tác động tiêu cực đối với việc học của thanh, thiếu niên khi việc sử dụng quá nhiều khiến nhiều bạn trẻ xao nhãng việc học tập, quỹ thời gian tự học giảm sút, thờ ơ với các hoạt động ngoại khóa hữu ích của nhà trường. Không khó để có thể bắt gặp trên giảng đường hiện tượng trong khi hàng chục học viên đang chăm chú nghe giảng bài thì đâu đó vẫn một số bạn mải mê “lướt”
Facebook, thậm chí xem phim ngay trong giờ học. Không quá khi nhận định rằng, MXH đang là một “món ăn tinh thần” có khả năng “gây nghiện” rất mạnh mẽ trong giới trẻ hiện nay. Khảo sát được công bố vào tháng 10/2014 của trang web GlobalWebIndex cho biết: Việt Nam đứng thứ 10 trong top 10 nước “nghiện” Facebook nhất thế giới [54]. Ngoài một số tính năng có khả năng chiếm lĩnh thời gian dành cho học tập của giới trẻ, MXH còn là môi trường tràn lan các diễn dàn có mục đích và nội dung nhảm nhí (những thông tin thất thiệt, clip hài nhảm, hở hang, gây sốc… ) song lại có khả năng thu hút sự chú ý của hàng triệu bạn trẻ - những người có thể dành hàng giờ đồng hồ mỗi ngày để vào xem những tin tức vô bổ này với mục đích phổ biến nhất là giải trí. Bên cạnh đó, MXH còn tiềm ẩn nhiều nguy cơ khi những thông tin, hình ảnh riêng tư được chia sẻ với người thân, bạn bè trên MXH có thể bị lợi dụng để phục vụ cho những mục đích xấu; hay việc trong thời gian qua, một bộ phận giới trẻ do chưa có đủ kiến thức, ý thức và trách nhiệm trong việc sử dụng MXH đã đăng tải nhiều thông tin không lành mạnh lên mạng gây ảnh hưởng tiêu cực đến suy nghĩ, tư tưởng của thanh, thiếu niên.