CHƯƠNG 1. LÍ THUYẾT HỌC TẬP VÀ CÁC MÔ HÌNH DẠY HỌC PHÁT TRIỂN PHẨM CHẤT, NĂNG LỰC
1.5. Dạy học tích hợp
1.5.1. Khái niệm Tích hợp và Dạy học tích hợp
Trong lí luận dạy học, “tích hợp” đƣợc hiểu là sự kết hợp một cách hữu cơ, có hệ thống các kiến thức, kĩ năng thuộc các môn học khác nhau hoặc các hợp phần của bộ môn thành một nội dung thống nhất, dựa trên cơ sở các mối liên hệ về lí luận và thực tiễn đƣợc đề cập trong các môn học hoặc các hợp phần của môn đó. Việc tích hợp được thực hiện ở những mức độ khác nhau. Và “Dạy học tích hợp” là định hướng dạy học trong đó GV tổ chức, hướng dẫn để HS biết huy động tổng hợp kiến thức, kĩ năng thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau nhằm giải quyết các nhiệm vụ học tập; thông qua đó hình thành những kiến thức, kĩ năng mới; phát triển đƣợc những năng lực cần thiết, nhất là năng lực giải quyết vấn đề trong học tập và trong thực tiễn cuộc sống. Nói cách khác, dạy học tích hợp là một quan niệm về quá trình học tập trong đó toàn thể quá trình học tập góp phần hình thành cho học sinh những năng lực rõ ràng, có dự tính
trước, những điều cần thiết cho học sinh, nhằm phục vụ cho các quá trình học tập tương lai, hoặc nhằm hòa nhập học sinh vào cuộc sống lao động.
1.5.2. Các mức độ dạy học tích hợp
Dạy học tích hợp có những mức độ khác nhau từ đơn giản đến phức tạp, từ thấp đến cao. Nhìn chung có 4 loại chính: (1) Tích hợp trong nội bộ môn học; (2) Tích hợp đa môn; (3) Tích hợp liên môn; (4) Tích hợp xuyên môn. Trong đó:
+ Tích hợp trong nội bộ môn học: Tích hợp những nội dung của các phân môn, các lĩnh vực nội dung thuộc cùng một môn học theo những chủ đề, chương, bài cụ thể nhất định. Ví dụ: Tích hợp nội dung của Hóa học vô cơ, Hóa học hữu cơ trong nội dung của chương Hóa học và các vấn đề kinh tế, xã hội và môi trường ở lớp 12 Trung học phổ thông. Việc tích hợp trong nội bộ môn học cũng đƣợc chia ra thành nhiều mức độ tích hợp khác nhau. Có 3 mức độ tích hợp nhƣ sau: (1) Lồng ghép toàn phần: đối với các bài học có nội dung phù hợp hoàn toàn với một nội dung hay một chủ đề cần tích hợp; (2) Lồng ghép bộ phận: đối với các bài học có một phần nội dung phù hợp với một nội dung hay một chủ đề cần tích hợp; (3) Liên hệ: đối với các bài học có nội dung liên quan đến các vấn đề của chủ đề tích hợp.
+ Tích hợp đa môn: Tích hợp một nội dung một vấn đề vào trong các môn học khác nhau theo góc độ mà mỗi môn học đó cho phép. Ví dụ: Nội dung Giáo dục môi trường có thể lồng ghép vào nhiều môn học khác nhau như: Vật lí, Sinh học, Hóa học,...
nhưng trong mỗi bộ môn, vấn đề Giáo dục môi trường có những khía cạnh riêng biệt.
+ Tích hợp liên môn: Tích hợp nội dung của nhiều môn học (những mặt giáo dục) khác nhau trong một chủ đề trong khi các môn học vẫn độc lập với nhau hoặc tạo thành 1 môn học mới, ví dụ môn Khoa học tự nhiên, nhƣng vẫn có những phần mang tên riêng của từng môn học. Ví dụ: Trong chủ đề nước (chủ đề tích hợp) có các nội dung: tính chất vật lí, tính chất hóa học, vai trò của nước đối với đời sống, bảo vệ nguồn nước.
+ Tích hợp xuyên môn (Integrated): Xây dựng môn học mới tích hợp từ các chủ đề có liên quan đến khoa học tự nhiên, đến đời sống thực mà HS cần tìm hiểu, trong đó có các vấn đề thuộc lĩnh vực Sinh học. Ranh giới các môn học không còn nữa mà chỉ có các chủ đề tích hợp. Ở mức độ này, hoạt động học diễn ra xung quanh các chủ
đề, ở đó người học cần đến các kiến thức của nhiều môn học để giải quyết vấn đề đặt ra. Các chủ đề khi đó đƣợc gọi là các chủ đề hội tụ. Tiến trình dạy học các chủ đề là tiến trình “không môn học”, thể hiện ở việc nội dung kiến thức trong bài học không thuộc riêng về một môn học nhƣng lại thuộc về nhiều môn học khác nhau. Mức độ tích hợp này dẫn đến sự hợp nhất kiến thức của hai hay nhiều môn học. Ví dụ: chủ đề sự hình thành sự sống trên trái đất sẽ có sự tích hợp giữa Vật lí, Địa lí tự nhiên, Hóa học, Sinh học.
1.5.3. Vai trò của dạy học tích hợp
- Huy động tổng hợp các kiến thức, kĩ năng từ nhiều lĩnh vực: Trong tự nhiên, mọi sự vật hiện tƣợng đều không tồn tại một cách cô lập, riêng rẽ mà ít nhiều có mối liên hệ với nhau, có thể tương đồng hoặc có cùng nguồn gốc. Vì vậy, để nhận biết và giải quyết các sự vật, hiện tượng ấy, người học cần huy động tổng hợp các kiến thức, kĩ năng từ nhiều lĩnh vực khác nhau.
- Đồng thời, các chủ đề trong dạy học tích hợp thường gắn liền với thực tiễn cuộc sống, gần gũi với người học, do đó người học có cơ hội và tích cực phát huy vốn kinh nghiêm đã có để giải quyết vấn đề, đối mặt với khó khan và tình huống mới nảy sinh.
Từ đó thông qua quá trình học tập, người học sẽ hình thành và phát triển năng lực, đáp ứng mục tiêu giáo dục.
- Tạo điều kiện kết nối các môn học khác nhau và đƣa chúng vào một thể thống nhất. Ngoài ra, dạy học tích hợp là con đường thích hợp để giảm tải gánh nặng về số lƣợng môn học nhƣng vẫn đảm bảo mục tiêu giáo dục phổ thông, tránh đƣợc sự trùng lặp không cần thiết về nội dung kiến thức.
- Cập nhật và kết nối đƣợc các nội dung khoa học của mỗi môn/lĩnh vực khoa học và các môn học theo các nguyên lý chung và theo logic giải quyết các vấn đề khoa học-công nghệ, các vấn đề đời sống xã hội của quốc gia, toàn cầu. Vì vậy phù hợp với bối cảnh đang gia tăng với tốc độ ngày càng lớn vì sự bùng nổ thông tin khoa học.
- Các chủ đề liên môn, tích hợp có tính thực tiễn nên sinh động, hấp dẫn, có ƣu thế trong việc tạo ra động cơ, hứng thú học tập cho học sinh. Học các chủ đề tích hợp, liên môn, học sinh được tăng cường vận dụng kiến thức tổng hợp vào giải quyết các tình huống thực tiễn, ít phải ghi nhớ kiến thức một cách máy móc. Điều
quan trọng hơn là các chủ đề tích hợp, liên môn giúp cho học sinh không phải học lại nhiều lần cùng một nội dung kiến thức ở các môn học khác nhau, vừa gây quá tải, nhàm chán, vừa không có đƣợc sự hiểu biết tổng quát cũng nhƣ khả năng ứng dụng của kiến thức tổng hợp vào thực tiễn.
1.5.4. Các mức độ tích hợp trong dạy học các môn Khoa học tự nhiên
Có thể đƣa ra 3 mức độ tích hợp trong dạy học các môn khoa học tự nhiên nhƣ sau:
- Lồng ghép: Đó là đƣa các yếu tố nội dung gắn với thực tiễn, gắn với xã hội, gắn với các môn học khác vào dòng chảy chủ đạo của nội dung bài học của một môn học. Ở mức độ lồng ghép, các môn học vẫn dạy riêng rẽ. Tuy nhiên, giáo viên có thể tìm thấy mối quan hệ giữa kiến thức của môn học mình đảm nhận với nội dung của các môn học khác và thực hiện việc lồng ghép các kiến thức đó ở những thời điểm thích hợp.
- Vận dụng kiến thức liên môn: Ở mức độ này, hoạt động học diễn ra xung quanh các chủ đề, ở đó người học cần đến các kiến thức của nhiều môn học để giải quyết vấn đề đặt ra. Các chủ đề khi đó đƣợc gọi là các chủ đề hội tụ.
- Hòa trộn: Đây là mức độ cao nhất của dạy học tích hợp. Ở mức độ này, tiến trình dạy học là tiến trình “không môn học”, có nghĩa, nội dung kiến thức trong bài học không thuộc riêng về một môn học nhƣng lại thuộc về nhiều môn học khác nhau, do đó, các nội dung thuộc chủ đề tích hợp sẽ không cần dạy ở các môn học riêng rẽ. Mức độ tích hợp này dẫn đến sự hợp nhất kiến thức của hai hay nhiều môn học.