CHƯƠNG 4. MỘT SỐ QUAN ĐIỂM, PHƯƠNG PHÁP VÀ KĨ THUẬT DẠY HỌC TÍCH CỰC
4.1. Quan điểm, phương pháp dạy học
4.1.5. Dạy học theo góc/trạm
Thuật ngữ tiếng nh “working in corners” hoặc “working in ereas” hoặc
“corner work” đƣợc dịch là học theo góc. Học theo góc còn đƣợc gọi là “ trạm học tập” hay “ trung tâm học tập” là một phương pháp dạy học theo đó HS thực hiện các nhiệm vụ khác nhau tại các vị trí cụ thể trong không gian lớp học nhưng cùng hướng tới chiếm lĩnh một nội dung học tập theo các phong cách học khác nhau. Ví dụ: 4 góc cùng thực hiện một nội dung và mục tiêu học tập nhƣng theo các phong cách khác nhau và sử dụng các phương tiện/ đồ dùng học tập khác nhau như: làm thí nghiệm, đọc tài liệu, áp dụng, xem băng, trải nghiệm, áp dụng, quan sát, phân tích. Phương pháp học theo góc cần phối hợp thêm một số phương pháp khác như: Phương pháp thí nghiệm, học tập hợp tác theo nhóm, giải quyết vấn đề, phương pháp trực quan.
Có rất nhiều cách phân loại các trạm học tập nhƣ: phân loại theo vị trí, phân loại theo các pha xây dựng kiến thức, phân loại theo mức độ yêu cầu của nhiệm vụ, phân loại theo phương tiện, phân loại theo vai trò các trạm, theo hình thức làm việc.
* Kiểu 1: Tổ chức các góc đáp ứng phong cách học (cùng nội dung kiến thức, khác cách thức thực hiện nhiệm vụ);
Tại mỗi góc theo phong cách học sẽ có tư liệu và hướng dẫn nhiệm vụ giúp HS nghiên cứu một nội dung theo các phong cách học khác nhau: Quan sát, trải nghiệm, phân tích, áp dụng. Mỗi góc đều thể hiện sự đa dạng về phong cách học, do
nhau đều có thể tự tìm cách để thích ứng và thể hiện năng lực của mình. Điều này cho phép GV giải quyết vấn đề đa dạng trong nhóm. HS hướng tới việc thực hành, khám phá và thực nghiệm tại các góc khác nhau giúp học sâu, học thoải mái cùng một nội dung học tập. Thường đối với một số môn KHthí nghiệm có thể thiết kế góc theo phong cách học.
Có nhiều cách phân loại phong cách học tùy thuộc vào tiêu chí phân loại. Căn cứ theo sự phân loại của Gregorc, tương ứng với bốn phong cách học là bốn loại góc thường được quan niệm trong dạy học ở phổ thông.
(Kiểu 1) (Kiểu 2)
Hình 4.1. Dạy học theo góc Theo đó, quan niệm về các góc nhƣ sau:
- Góc Trải nghiệm (góc hoạt động): HS thiết kế, chế tạo hoặc tiến hành các thí nghiệm thực để thu thập số liệu, từ đó khái quát, xây dựng nên kiến thức mới. Tại góc này, ngoài việc xây dựng kiến thức mới, HS đƣợc rèn luyện năng lực thực nghiệm (đƣợc rèn các thao tác tƣ duy nhƣ dự đoán, phân tích, tổng hợp, khái quát; rèn các kĩ năng thực nghiệm nhƣ quan sát, tiến hành, sử dụng các dụng cụ đo, xử lí số liệu …).
- Góc Quan sát: HS quan sát và thao tác trên máy vi tính với các đoạn video thí nghiệm, quan sát các hiện tƣợng tự nhiên liên quan, các thí nghiệm mô phỏng, từ đó
xây dựng nên kiến thức, kĩ năng mới. Ở góc Quan sát, ngoài việc xây dựng kiến thức mới, HS đƣợc rèn luyện các kĩ năng quan sát, kĩ năng về CNTT, sử dụng phần mềm…
- Góc Phân tích: HS nghiên cứu tài liệu giáo khoa, các tài liệu in đƣợc cung cấp, từ đó phân tích (thông qua thực hiện các nhiệm vụ trong phiếu học tập) để rút ra kết luận hoặc thu nhận kiến thức mới. Ở góc Phân tích, ngoài việc xây dựng kiến thức mới, HS đƣợc rèn luyện các thao tác tƣ duy phân tích, tổng hợp, các kĩ năng tự đọc, kĩ năng tìm kiếm thông tin nhanh…
- Góc Áp dụng: HS vận dụng những kiến thức, kĩ năng đã biết, thông qua việc thực hiện các thao tác tƣ duy (phân tích, tổng hợp), suy luận logic hay suy luận toán học để từ đó xây dựng kiến thức mới. Góc áp dụng có thể đƣợc ƣu tiên dành cho nhóm HS khá giỏi và yêu thích môn học trong điều kiện các HS này đã tìm hiểu nội dung kiến thức từ trước. Hoặc góc áp dụng có thể được tổ chức sau khi hoàn thành các góc học tập nói trên.
* Kiểu 2: Tổ chức các góc thực hiện các nhiệm vụ bộ phận của một nhiệm vụ khái quát (thường là áp dụng khi dạy các nội dung kiến thức khác nhau). Tại các góc theo hình thức hoạt động khác nhau, HS đƣợc nghiên cứu cùng một nội dung theo các hình thức khác nhau: góc mĩ thuật, góc trải nghiệm, góc thảo luận, góc đọc…
Thường các môn KHXH, nghệ thuật có thể thiết kế góc theo cách này.
Có nhiều bài học, nhiều kiến thức đƣợc hình thành trên cơ sở giải quyết một vấn đề mang tính phức hợp của thực tiễn (một nhiệm vụ khái quát). Để giải quyết đƣợc NV trên, đỏi hỏi phải giải quyết các nhiệm vụ bộ phận (1,2, 3…). Các nhiệm vụ bộ phận có tính độc lập và thường tương tự nhau trong cách thức thực hiện. Do đó, các kiến thức là độc lập, tương đương nhau trong việc hình thành. Vì vậy, có thể vận dụng được dạy học theo góc, trong đó mỗi góc tương ứng với một nhiệm vụ bộ phận (góc 1, 2, …), thể hiện qua 4.3.
Ngoài ra còn có mô hình Góc hỗn hợp (Kiểu 3): Tùy nội dung cụ thể có thể thiết kế góc hỗn hợp khi áp dụng học theo góc theo các môn học khác nhau thí dụ nhƣ: góc mĩ thuật, góc sáng tác, góc quan sát, góc toán học…
4.1.5.2. Tổ chức dạy học theo Góc
Để tổ chức một tiết học áp dụng dạy học theo Góc, GV cần thực hiện theo các bước sau:
* Giai đoạn 1: Chọn nội dung, xác định sơ bộ số góc, tên góc
* Giai đoạn 2: Thiết kế kế hoạch bài học gồm các bước cụ thể sau:
- Bước 1. Xác định mục tiêu bài học
- Bước 2. Chuẩn bị các phương tiện dạy học
- Bước 3. Thiết kế nhiệm vụ các góc, biện pháp hỗ trợ cho HS thực hiện nhiệm vụ tại các góc và dự kiến sản phẩm đạt được: Đây là bước rất quan trọng trong dạy học theo góc. Nhiệm vụ ở mỗi góc đƣợc thiết kế dạng phiếu học tập với các nội dung cụ thể: mục tiêu của góc; phương tiện, đồ dùng; phương pháp và hình thức làm việc; thời gian tối đa; các NV cụ thể; yêu cầu kết quả và trình bày.
- Bước 4: Thiết kế tiến trình dạy học cụ thể
Bao gồm các hoạt động cụ thể là: Bố trí sơ đồ không gian các góc học tập; giới thiệu vấn đề, giao nhiệm vụ học tập, lập các nhóm học tập; tổ chức thực hiện nhiệm vụ học tập tại các góc; tổ chức báo cáo kết quả, thảo luận và đánh giá, xác nhận kiến thức, kĩ năng.
* Giai đoạn 3. Thực hiện dạy học (tổ chức dạy học trên lớp. GV thực hiện dạy học theo thiết kế trong giai đoạn 2.
Ví dụ minh họa về việc tổ chức dạy học theo góc.
* Cách 1. Dựa vào phong cách học của HS.
Trong tổ chức dạy học bài “Quang hợp ở thực vật” – Sinh học 11, GV có thể tổ chức dạy học theo 4 góc với 4 phong cách học khác nhau. Bao gồm:
- Góc 1: Sử dụng phiếu học tập và dụng cụ đo nhiệt độ, đo hàm lƣợng oxi, đo hàm lượng khí CO2 và ra ngoài sân trường để khảo sát (một nhóm khảo sát nơi râm mát có bòng cây xanh và một nhóm khảo sát nơi nắng gắt, không có cây xanh). Ghi thông tin vào phiếu học tập và bước đầu đánh giá sự khác nhau giữa các thông số.
- Góc 2: Tiến hành thí nghiệm chứng minh quá trình quang hợp có vai trò tổng hợp tinh bột, thải oxi và cần cần ánh sáng, chứng minh quá trình quang hợp xảy ra ở các thực vật có lá màu tím (tía tô, lẻ bạn…).
- Góc 3: Đọc tài liệu và giải thích các câu hỏi lệnh trong phiếu học tập liên qua đến quang hợp và vai trò của quang hợp.
- Góc 4: Đọc tài liệu và hệ thống hóa kiến thức về quang hợp ở thực vật bằng sơ đồ tƣ duy.
Các nhóm hỗ trợ cho nhau trong quá trình tìm hiểu về Quang hợp. Kết quả của góc 3 có thể giải thích cho kết quả của góc 1 và kết quả của góc 2 có thể minh chứng cho các vấn đề liên quan đến Quang hợp…