CHƯƠNG 2. MỘT SỐ VẤN ĐỀ VỀ DẠY HỌC PHÁT TRIỂN PHẨM CHẤT, NĂNG LỰC
2.1. Khái quát về phẩm chất, năng lực và dạy học phát triển phẩm chất, năng lực
13 Bộ Giáo dục và Đào tạo (2018), CTGDPT tổng thể 2018. Hà Nội
2.1.1. Phẩm chất, năng lực và dạy học phát triển phẩm chất, năng lực 2.1.1.1. Khái niệm phẩm chất, năng lực
Phẩm chất, năng lực là hai thành phần cơ bản trong cấu trúc nhân cách nói chung và là yếu tố nền tảng tạo nên nhân cách của con người. Dạy học phát triển phẩm chất, năng lực là một quá trình hình thành và phát triển dần dần các yếu tố của phảm chất, năng lực người học để chuyển hóa và góp phần hình thành, phát triển nhân cách. Từ việc quan tâm người học làm được gì thông qua quá trình học tập, định hướng dạy học phát triển phẩm chất, năng lực cho thấy vai trò quan trọng trong việc nâng cao chất lƣợng đào tạo trong CTGDPT nói riêng và nâng cao chất lƣợng nguồn nhân lực cho quốc gia nói chung.
Theo CTGDPT 2018:
- Phẩm chất: là những tính tốt thể hiện ở thái độ, hành vi ứng xử của con người;
cùng với năng lực tạo nên nhân cách con người. Các phẩm chất cần hình thành và phát triển cho gồm: Yêu nước, nhân ái, trách nhiệm, trung thực, chăm chỉ.
- Năng lực: là thuộc tính cá nhân đƣợc hình thành, phát triển nhờ tố chất sẵn có và quá trình học tập, rèn luyện, cho phép con người huy động tổng hợp các kiến thức, kĩ năng và các thuộc tính cá nhân khác nhƣ hứng thú, niềm tin, ý chí... thực hiện thành công một loại hoạt động nhất định, đạt kết quả mong muốn trong những điều kiện cụ thể. Bao gồm:
+ Năng lực cốt lõi là năng lực cơ bản, thiết yếu mà bất kì ai cũng cần phải có để sống, học tập và làm việc hiệu quả. Theo CTGDPT tổng thể, năng lực cốt lõi gồm năng lực chung và năng lực chuyên môn.
Năng lực chung là năng lực đƣợc tất cả các môn học và hoạt động giáo dục góp phần hình thành, phát triển nhƣ: năng lực tự chủ và tự học, năng lực giao tiếp và hợp tác, năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo.
Năng lực chuyên môn là năng lực đƣợc hình thành, phát triển chủ yếu thông qua một số môn học và hoạt động giáo dục nhất định nhƣ: năng lực ngôn ngữ, năng lực tính toán, năng lực tìm hiểu tự nhiên và xã hội, năng lực công nghệ, năng lực tin học, năng lực thẩm mỹ, năng lực thể chất.
+ Năng lực đặc biệt (Năng khiếu): là những năng lực đặc biệt về trí tuệ, văn nghệ, thể thao, kĩ năng sống,... nhờ tố chất sẵn có ở mỗi người..
2.1.1.2. Các yếu tố ảnh hưởng đến sự hình thành và phát triển phẩm chất, năng lực Quá trình hình thành và phát triển phẩm chất, năng lực HS phổ thông chịu sự chi phối của các yếu tố chủ yếu sau:
- Các yếu tố bẩm sinh - di truyền: Phẩm chất của HS đƣợc biểu hiện bằng các tố chất sẵn có và năng lực đƣợc biểu hiện bằng những khả năng sẵn có. Và dây là các tiền đề hình thành và phát triển phẩm chất, năng lực của HS trong suốt quá trình học tập.
Các tố chất và khả năng sẵn có nếu đƣợc phát hiện kịp thời, giáo dục đúng cách thì phẩm chất và năng lực mới đƣợc phát huy. Ngƣợc lại, nếu không đảm bảo các yếu tố nói trên, các mầm mống và các tố chất đó có nguy cơ mai một. Do vậy, con đường hình thành và phát triển phẩm chất, năng lực chịu ảnh hưởng của yếu tố tiền đề là bẩm sinh - di truyền nhƣng không do yếu tố này quyết định.
- Hoàn cảnh sống: Tác động và ảnh hưởng trực tiếp đến quá trình hình thành và phát triển phẩm chất, năng lực của cá nhân HS. Sống trong môi trường luôn được vun đắp bằng quan hệ tốt đẹp giữa người với người, cá nhân sẽ có điều kiện hình thành và phát triển phẩm chất tốt đẹp. Tuy nhiên, hoàn cảnh sống cũng không phải là yếu tố quyết định đối với việc hình thành và phát triển phẩm chất và năng lực của HS.
- Giáo dục: Giáo dục nói chung, giáo dục trong nhà trường nói riêng giữ vai trò chủ đạo đối với quá trình hình thành và phát triển phẩm chất, năng lực của cá nhân.
giáo dục đúng cách sẽ định hướng cho sự phát triển phẩm chất, năng lực; là đòn bẩy phát huy các yếu tố bẩm sinh - di truyền; đồng thời khắc phục đƣợc một số phẩm chất lệch lạc, chƣa phù hợp. Tuy nhiên, giáo dục không phải là yếu tố quyết định mức độ phát triển và xu hướng phát triển của mỗi cá nhân HS.
- Phẩm chất, năng lực của HS còn đƣợc hình thành và phát triển do cá nhân tự học tập và rèn luyện, đây là yếu tố có vai trò quyết định.
Từ sự phân tích nói trên, có thể thấy, để hình thành và phát triển phẩm chất, năng lực của HS, cần khai thác vai trò của tự học tập và rèn luyện trong quá trình tổ chức các hoạt động học và giáo dục. Song song với quá trình đó, cần quan tâm đến yếu tố bẩm sinh - di truyền của mỗi cá nhân HS, bao gồm năng khiếu, phong cách học tập, các loại hình trí thông minh, tiềm lực và nhất là khả năng hiện có, triển vọng phát triển (theo vùng phát triển gần nhất) của mỗi HS và những đặc điểm liên quan khác để thiết kế các hoạt động học hiệu quả. Như vậy, việc tổ chức các hoạt động học theo hướng
phát huy năng lực tự chủ, tự học của người học là trọng điểm của quá trình dạy học, giáo dục để đạt đƣợc mục tiêu phát triển phẩm chất, năng lực HS.