CHƯƠNG 2. MỘT SỐ VẤN ĐỀ VỀ DẠY HỌC PHÁT TRIỂN PHẨM CHẤT, NĂNG LỰC
2.3. Các nguyên tắc dạy học và giáo dục phát triển phẩm chất, năng lực
Hình thành, phát triển phẩm chất và năng lực cần thời gian lâu dài, quá trình rèn luyện đòi hỏi phải lặp đi lặp lại. Vì vậy nội dung dạy học, giáo dục chỉ nên tập trung vào số lượng phẩm chất, năng lực vừa phải với lượng kiến thức tương ứng để HS có đủ thời gian rèn luyện, kiến tạo và phát triển những năng lực đó. Nội dung dạy học, giáo dục quá sâu, rộng sẽ dẫn đến nặng nề, quá tải, người học không đủ thời gian tìm tòi, khám phá, phát huy đƣợc khả năng sáng tạo… Bên cạnh đó, khoa học kĩ thuật ngày càng phát triển, tri thức nhân loại gia tăng nhanh chóng nên không có chương trình giáo dục nào theo kịp. Chỉ có con đường tự học và sáng tạo mới nhận thức được phát triển, biến đổi của xã hội hiện đại. Do vậy, kiến thức trong nội dung chương trình giáo dục môn học chỉ nên chọn những nội dung cơ bản, cốt lõi, hiện đại, làm cơ sở
14 Bộ Giáo dục và Đào tạo. Tài liệu hướng dẫn bồi dưỡng giáo viên phổ thông cốt cán, Module 2 – Sử dụng phương pháp dạy học phát triển phẩm chất, năng lực học sinh môn Sinh học. 2020.
cho việc hình thành và phát triển phẩm chất, năng lực. Trong kế haochj giáo dục cần dành cho việc thực hành, hoạt động của HS qua đó hình thành năng lực tự học, tự nghiên cứu sáng tạo… giúp cho người học biết cách phát triển những kiến thức cơ bản, cốt lõi từ hoạt động thực tiễn.
2.3.2. Đảm bảo sự tích cực của người học khi tham gia vào hoạt động học tập
Kiến thức, kĩ năng là nền tảng để hình thành phẩm chất, năng lực trong một lĩnh vực nào đó, chẳng hạn, không có năng lực Sinh học nếu không có kiến thức về Sinh học; không có năng lực sử dụng ngôn ngữ nếu không có kiến thức về văn học, ngoại ngữ và những kĩ năng liên quan … Nhƣ vậy, kiến thức, kĩ năng là điều kiện cần để hình thành năng lực. Bên cạnh đó, năng lực chỉ hình thành khi kiến thức, kĩ năng đƣợc chuyển hóa thành hoạt động. Do đó, trong dạy học, người dạy cần tổ chức, hướng dẫn, hỗ trợ cho người học tích cực, chủ động huy động kiến thức, kĩ năng vào hoạt động để hoàn thành nhiệm vụ học tập hoặc để giải quyết những tình huống trong thực tiễn, đây là điều kiện đủ của quá trình hình thành và phát triển năng lực. Cùng với những yếu tố ảnh hưởng khác như yếu tố bẩm sinh-di truyền, hoàn cảnh sống… môi trường học tập của mỗi cá nhân khác nhau sẽ có năng lực khác nhau.
2.3.3. Tăng cường những hoạt động thực hành, trải nghiệm cho học sinh
Phẩm chất, năng lực đƣợc hình thành một cách tích cực thông qua hành động, qua trải nghiệm thực tế. Do vậy, HS cần đƣợc dấn thân vào những bối cảnh thực, gắn liền thực tiễn cuộc sống thông qua các hoạt động thực hành, trải nghiệm. Khi thực hiện các hoạt động này, HS có cơ hội huy động kiến thức, kĩ năng đã đƣợc học để giải quyết các nhiệm vụ học tập, giáo dục hoặc ứng phó từng bối cảnh của cuộc sống. Hay nói cách khác, HS biết vận dụng những kiến thức, kĩ năng đƣợc học để giải quyết những tình huống thực trong cuộc sống, qua đó hình thành và phát triển những năng lực cần thiết để tồn tại khi phải đối mặt với cuộc sống.
2.3.4. Tăng cường dạy học, giáo dục tích hợp
Tất cả các sự vật, hiện tƣợng trong cuộc sống không tồn tại riêng rẻ; luôn phụ thuộc lẫn nhau, mức độ phụ thuộc ngày càng tăng trong tất cả các lĩnh vực khoa học và đời sống. Việc truyền thụ những đơn vị kiến thức riêng lẻ không còn phù hợp. Do đó, HS cần phải học tích hợp, học phương pháp luận, học cách kiến tạo kiến thức để rèn
luyện khả năng kết hợp các nguồn kiến thức khác nhau, có thể là các nguồn kiến thức, kĩ năng nội môn hoặc liên môn, từ đó mới có khả năng giải quyết các vấn đề phức tạp trong cuộc sống lao động sau này. Xuất phát từ lí do đó, GV cần tổ chức dạy học tích hợp nhằm cung cấp cho HS những kiến thức khoa học gần gũi và có ý nghĩa để vận dụng trong đời sống, sản xuất. Dạy học, giáo dục tích hợp góp phần giảm nhẹ chương trình, giảm sự trùng lặp giữa các môn học, đồng thời bổ sung tri thức giữa các môn học theo phát triển phẩm chất, năng lực của người học.
2.3.5. Tăng cường dạy học, giáo dục phân hóa
Dạy học, giáo dục phân hóa là quá trình dạy học nhằm đảm bảo cho mỗi cá nhân người phát triển tối đa năng lực, sở trường, phù hợp với các yếu tố cá nhân, đồng thời cũng đảm bảo các điều kiện để người học có thể học được điều gì, theo mức độ nào, theo hình thức nào, nhịp độ học tập, theo nhu cầu, sở thích cá nhân theo từng người. Cơ sở của dạy học phân hóa là sự công nhận những khác biệt giữ các cá nhân người học: Sự khác biệt về đặc điểm tư duy; phong cách cá nhân; phương pháp học tập; nhu cầu học tập; điều kiện học tập; đặc điểm tâm sinh lí. Thực tế ở nhiều nước cho thấy rằng dạy học phân hóa sẽ giúp HS phát triển tối đa năng lực của từng HS, đặc biệt là năng lực đặc thù. Vì thế, nguyên tắc dạy học phân hóa là phân hóa sâu dần qua các cấp học để đảm bảo phù hợp với các biểu hiện hay mức độ biểu hiện của phẩm chất, năng lực hiện có của người học và phát triển ở tầm cao mới sao cho phù hợp.
2.3.6. Kiểm tra, đánh giá theo năng lực là điều kiện tiên quyết trong dạy học phát triển phẩm chất, năng lực
Để thực thi chương trình giáo dục phát triển phẩm chất, năng lực, mục tiêu lớn nhất của đánh giá là đánh giá mức độ hình thành và phát triển phẩm chất, năng lực người học qua hoạt động. Trong quá trình dạy học với mục tiêu phát triển phẩm chất, năng lực, HS tham gia một cách tích cực vào các hoạt động nhằm tìm tòi, khám phá, vận dụng kiến thức, kĩ năng để hoàn thành nhiệm vụ học tập. Do đó, người dạy cần đánh giá thường xuyên trong quá trình dạy học để xác định mức độ tiến bộ so với chính bản thân HS về năng lực. Qua đó phát triển khả năng chịu trách nhiệm với học tập và giám sát sự tiến bộ của bản thân. Kiểm tra, đánh giá thường xuyên trong quá trình dạy học, người dạy có được nhiều dạng thông tin về người học: điểm kiểm tra, động lực, nguyện vọng, sở thích, chiến lƣợc học tập, các hành vi năng lực trong bối
cảnh thực tiễn. Các thông tin về năng lực người học được thu thập trong suốt quá trình học tập được thực hiện thông qua một loạt các phương pháp khác nhau như: đặt câu hỏi; đối thoại trên lớp; phản hồi thường xuyên; tự đánh giá và đánh giá giữa các HS với nhau; giám sát sự phát triển qua sử dụng năng lực, sử dụng bảng danh sách các hành vi cụ thể của từng thành tố năng lực; đánh giá tình huống; đánh giá qua dự án, hồ sơ học tập (tập hợp các bài tập, bài kiểm tra, bài thực hành, sản phẩm công việc, bằng video, ảnh… đã hoàn thành một cách tốt nhất)