CHƯƠNG 6. XÂY DỰNG KẾ HOẠCH BÀI DẠY PHÁT TRIỂN PHẨM CHẤT, NĂNG LỰC HỌC SINH MÔN SINH HỌC
6.1. Cơ sở lựa chọn, sử dụng phương pháp và kĩ thuật dạy học phát triển phẩm chất, năng lực học sinh trong môn Sinh học
Trong quá trình biên soạn kế hoạch bài dạy, việc lựa chọn các PPDH, KTDH cần căn cứ vào các cơ sở sau:
- Mục tiêu: Bao gồm các mục tiêu về năng lực Sinh học, năng lực chung và phẩm chất. Tùy thuộc vào các biểu hiện cần đạt đƣợc của mục tiêu mà lựa chọn PPDH, KTDH tương ứng. Ví dụ: để hình thành năng lực giao tiếp – hợp tác thì PPDH cần lựa chọn phải là Dạy học hợp tác hoặc Dạy học dự án, để hình thành năng lực Tìm hiểu thế giới sống (năng lực thành phần của năng lực Sinh học) thì PPDH cần lựa chọn nên là Dạy học giải quyết vấn đề, thực hành…
Từ mục tiêu đã xác định, GV có thể định hướng lựa chọn PPDH, KTDH phù hợp. Một số gợi ý đƣợc thể hiện trong bảng 5.1.
Bảng 6.1. Gợi ý lựa chọn phương pháp, kĩ thuật dạy học dựa trên mục tiêu Mục tiêu Quan điểm, phương pháp, kĩ thuật dạy học Năng
lực Sinh học
Nhận thức Sinh học Nhóm phương pháp dùng lời (Vấn đáp, thuyết trình…); Phương pháp trực quan; Phương pháp thực hành; Dạy học hợp tác, góc/trạm, dạy học dự án, dạy học khám phá…
Kĩ thuật KWL, quả cầu tuyết, động não, XYZ….
Tìm hiểu thế giới sống
Thực hành, Dạy học dự án, dạy học giải quyết vấn đề, dạy học hợp tác, bàn tay nặn bột, dạy học khám phá…
Vận dụng kiến thức, kĩ năng
Dạy học hợp tác, dạy học giải quyết vấn đề…
Kĩ thuật khăn trải bàn, kĩ thuật phòng tranh…
Năng lực chung
Tự chủ - Tự học Dạy học dự án, dạy học giải quyết vấn đề, dạy học hợp tác, bàn tay nặn bột, dạy học khám phá…
Kĩ thuật KWL, 5WW1H, Cho 1-Nhận 1…
Giải quyết vấn đề- sáng tạo
Dạy học dự án, dạy học giải quyết vấn đề, bàn tay nặn bột, dạy học khám phá…
Giao tiếp- hợp tác Dạy học dự án, dạy học giải quyết vấn đề, dạy học hợp tác, bàn tay nặn bột, dạy học khám phá…
- Đặc điểm nội dung kiến thức: Nội dung kiến thức môn Sinh học gồm có 4 loại chủ yếu: cấu trúc - chức năng; cơ chế - quá trình; quy luật -học thuyết; ứng dụng.
Mỗi loại kiến thức có đặc điểm riêng, do đó để hình thành những kiến thức này GV phải lựa chọn những phương pháp phù hợp nhất. Mối quan hệ giữa đặc điểm nội dung với PPDH, KTDH đƣợc thể hiện qua bảng 5.2.
Bảng 6.2. Gợi ý lựa chọn phương pháp, kĩ thuật dạy học dựa trên loại nội dung kiến thức
Loại nội dung kiến
thức 8
Định hướng sử dụng PPDH
và KTDH Ví dụ minh hoạ
Cấu trúc – Chức năng
- Trực quan: Quan sát mẫu vật; Quan sát tranh, ảnh, mô hình, video clip.
- Thực hành: Thực hành ngoài thiên nhiên, vườn trường, thí nghiệm…
- Kĩ thuật dạy học: khăn trải bàn, mảnh ghép, …
- Quan sát hình ảnh/mô hình và mô tả cấu tạo virus
- Quan sát hình ảnh/video và trình bày cấu tạo và chức năng của hệ tuần hoàn, hệ tiêu hóa…
- Quan sát mô hình/hình ảnh và mô tả cấu tạo, chức năng của vật chất di truyền …
Cơ chế sinh lí và
- Thực hành: thực hành quan sát/thực hành thí nghiệm.
- Thực hành tìm hiểu cơ chế hoạt động của tim ếch
các quá trình sinh học
- Trực quan
- Dạy học giải quyết vấn đề - Kĩ thuật dạy học: động não, chia sẻ cặp đôi…
- Thực hành tìm hiểu cơ chế đông máu - Quan sát video cơ chế tái bản, phiên
mã…
Quy luật và học thuyết
- Trực quan
- Thực hành (Thực hành thí nghiệm)
- Dạy học giải quyết vấn đề - …
- Quan sát tranh mô tả sơ đồ các phép lai thuộc quy luật di truyền của Mendel
- Dạy học GQVĐ về qui luật di truyền liên kết
- Thực hành thí nghiệm về lai giống, kiểm chứng các phép lai theo các qui luật di truyền của Mendel, Morgan…
Ứng dụng - Thực hành - Trải nghiệm - dạy học dự án
- Dạy học giải quyết vấn đề - Kĩ thuật phòng tranh, khăn trải bàn…
- Thực hành làm sữa chua…
- Trải nghiệm tham quan nhà máy sản xuất…
- Dự án tuyên truyền phòng tránh bệnh, dự án làm sản phẩm thủy canh…
- Dạy học giải quyết vấn đề về ô nhiễm môi trường, trồng rau nhà phố -
- Đặc điểm PPDH, KTDH: Mỗi PPDH, KTDH có những đặc điểm/đặc trƣng riêng, phù hợp với việc phát triển một số năng lực và phù hợp với từng loại kiến thức.
Bên cạnh đó, mỗi phương pháp, kĩ thuật dạy học đều có những ưu điểm và hạn chế nhất định, do đó, khi lựa chọn PPDH, KTDH GV cần chú ý là PPDH, KTDH đó có lợi thế trong việc phát triển những năng lực nào, loại nội dung gì, điều kiện cơ sở vật chất, trang thiết bị, năng lực hiện tại của HS trong lớp học như thế nào để lựa chọn phương pháp, kĩ thuật thích hợp. Đồng thời, việc lựa chọn PPDH, KTDH còn phụ thuộc vào năng lực chuyên môn nghiệp vụ của mỗi GV.
Tuy nhiên, không có phương pháp dạy học toàn năng, do đó cần có sự phối hợp các PPDH, KTDH khác nhau nhằm bổ sung, hỗ trợ lẫn nhau giúp cho quá trình dạy học đạt hiệu quả cao nhất.