Tư tưởng hồ chí minh về giáo dục đào tạo với việc nâng cao chất lượng giáo dục đào tạo của trường cao đẳng nghề kinh tế kỹ thuật vinatex hiện nay

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ-HÀNH CHÍNH QUỐC GIA HỒ CHÍ MINH HỌC VIỆN BÁO CHÍ VÀ TUYÊN TRUYỀN TRẦN THỊ THU TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ GIÁO DỤC- ĐÀO TẠO VỚI VIỆC NÂNG CAO CHẤT

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ-HÀNH

CHÍNH QUỐC GIA HỒ CHÍ MINH HỌC VIỆN BÁO CHÍ VÀ TUYÊN TRUYỀN

TRẦN THỊ THU

TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ GIÁO DỤC- ĐÀO TẠO VỚI VIỆC NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG GIÁO DỤC- ĐÀO TẠO CỦA TRƯỜNG CAO ĐẲNG NGHỀ KINH TẾ

KỸ THUẬT VINATEX HIỆN NAY

Chuyên ngành: Triết học

Mã số: 60 22 80

LUẬN VĂN THẠC SĨ TRIẾT HỌC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: GS TS Trần Phúc Thăng

HÀ NỘI - 2011

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu khoa học của riêng tôi Các số liệu và trích dẫn trong luận văn là trung thực Các kết quả nghiên cứu của luận văn không trùng với bất kỳ công trình bào khác

Tác giả luận văn

Trần Thị Thu

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU……… 4

CHƯƠNG 1: TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ GIÁO DỤC- ĐÀO TẠO 11 1.1 Khái quát nguồn gốc hình thành tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục- đào tạo……… 11

1.2 Những nội dung cơ bản về giáo dục- đào tạo trong tư tưởng Hồ Chí Minh……… 16

CHƯƠNG 2: VẤN ĐỀ CHẤT LƯỢNG GIÁO DỤC CỦA TRƯỜNG CAO ĐẲNG NGHỀ KINH TẾ KỸ THUẬT VINATEX HIỆN NAY 53 2.1 Khái quát chung về trường Cao đẳng nghề kinh tế- kỹ thuật Vinatex……… 53

2.2 Thực trạng giáo dục- đào tạo của trường Cao đẳng nghề kinh tế- kỹ thuật Vinatex 55

2.3 Những vấn đề đặt ra trong việc nâng cao chất lượng giáo dục đào tạo của trường Cao đẳng nghề kinh tế kỹ thuật Vinatex 66

2.4 Những giải pháp chủ yếu nhằm nâng cao chất lượng giáo dục- đào tạo trường Cao đẳng nghề kinh tế- kỹ thuật Vinatex 73

KẾT LUẬN……… 94

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO……… 97

PHỤ LỤC 100

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Giáo dục - đào tạo là vấn đề của mọi thời đại, mọi quốc gia dân tộc và cũng là của mọi nhà, mọi người Đó không chỉ là chiến lược, “Quốc sách”

mà còn là chuyện thường ngày của từng gia đình Nền giáo dục của các quốc gia không giống nhau, nhưng tất cả cùng hướng về một điều bất biến

là việc nâng cao nhận thức thế giới để cải tạo nó nhằm phục vụ cuộc sống của con người

Các bậc vĩ nhân trong hoạt động và lãnh đạo cách mạng của mình đã xác định vai trò vị trí giáo dục là nhân tố thiết yếu mở đường cho sự nhận thức và cải tạo thế giới đồng thời cũng là vấn đề cơ bản của mọi cuộc cách mạng

Ở Việt Nam, ngay sau khi Cách mạng tháng Tám thành công, Hồ Chí Minh coi “Giặc dốt” là một trong ba thứ giặc cực kỳ nguy hiểm của dân tộc cần phải tiêu trừ ngay Dốt là một thứ giặc vô hình cản trở cách mạng Bởi

vì “Một dân tộc dốt là một dân tộc yếu”, “dốt thì dại, dại thì hèn” Theo Hồ Chí Minh: “một chế độ mới ra đời, điều cần thiết đầu tiên là nhanh chóng xóa bỏ nền giáo dục nô lệ, Thực dân Pháp muốn làm cho dân ta ngu để trị” [23, tr.36]

Hiện nay, nước ta là một nước đang phát ở trình độ thấp Đảng và Nhà nước ta ý thức được tầm quan trọng của sự nghiệp giáo dục - đào tạo Bước vào thế kỷ mới, khoa học công nghệ có bước tiến nhảy vọt, đặc biệt là công nghệ thông tin, thế giới đi vào nền văn minh trí tuệ với sự hình thành và phát triển kinh tế tri thức

Toàn cầu hóa và hội nhập kinh tế quốc tế vừa mở ra thời cơ vừa đặt các nước đang phát triển đứng trước những thách thức lớn của quá trình

cạnh tranh mang tính toàn cầu Trong bối cảnh chung đó, nước ta muốn khẳng định được vị thế của mình trong khu vực cũng như trên thế giới, giáo dục phải được coi là nhiệm vụ quan trọng và cấp bách Hơn lúc nào nào hết, chúng ta cần đi sâu nghiên cứu, học tập và vận dụng tư tưởng của Chủ tịch Hồ Chí Minh để xây dựng và phát triển nền giáo dục Việt Nam, đào tạo nguồn nhân lực, đẩy mạnh sự nghiệp “ trồng người”

Với chức năng và nhiệm vụ là đào tạo ra nguồn nhân lực có chất lượng đáp ứng được yêu cầu ngày càng cao của xã hội cũng như của đất nước, vấn đề nâng cao chất lượng giáo dục là vấn đề hàng đầu của trường Cao đẳng Nghề Kinh tế - Kỹ thuật Vinatex Việc đánh giá chính xác được chất lượng giáo dục sẽ giúp nhà trường nhận thức được đúng tình hình thực

tế và tìm ra được nguyên nhân của các mặt còn tồn tại trong giáo dục, từ

đó đưa ra được các giải pháp để nâng cao chất lượng giáo dục và khẳng định được tên tuổi của mình trong sự nghiệp giáo dục của tỉnh Nam Định nói riêng cũng như của cả nước nói chung

Những lý do trên đã nói lên tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu này, là

động lực thôi thúc tác giả, từ thực tiễn và kinh nghiệm của mình để lựa

chọn vấn đề: “Tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục - đào tạo với việc nâng cao chất lượng giáo dục- đào tạo của trường Cao đẳng Nghề kinh tế - Kỹ thuật Vinatex hiện nay”

2 Tình hình nghiên cứu đề tài

Vấn đề giáo dục trong tư tưởng Chủ tịch Hồ Chí Minh đã được nhiều nhà nghiên cứu đặc biệt quan tâm Nhiều công trình nghiên cứu về vấn đề này đã được công bố như:

“Tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục”, Nxb CTQG, Hà Nội, 2005

“Tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục”, TS Lê Văn Yên (chủ biên), Nxb Lao động, Hà Nội, 2006

“Tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục”, PGS- TS Quang Thắng, Nxb Giáo dục, Hà Nội, 2007

Các công trình này đã đưa ra các quan điểm của Hồ Chí Minh về giáo dục, phân tích nguồn gốc hình thành và các nội dung cơ bản của Người về giáo dục, từ đó vận dụng tư tưởng của mình để phát triển nền giáo dục ở nước ta

Một số tác giả đã có công trình nghiên cứu tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục dựa trên cơ sở khai thác ở góc độ quản lý để giúp các cơ quan, đơn vị trường học vận dụng tư tưởng của Người vào việc phân tích và đưa

ra các giải pháp quản lý để nâng cao hiệu quả đào tạo :

“Tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục - các giải pháp quản lý nhà trường hiệu quả và nâng cao chất lượng đội ngũ giáo viên hiện nay”, Nxb Lao động, 2004

Tư tưởng của Hồ Chí Minh về giáo dục đã được một số tác giả nghiên cứu nhưng đi sâu nghiên cứu tư tưởng của Người về giáo dục với riêng thế

hệ thanh niên - chủ nhân tương lai của đất nước có thể kể đến như:

“Tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục thanh niên”, TS Đoàn Nam Đàn (chủ biên), Nxb CTQG, Hà nội, 2008

“Tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục, bồi dưỡng thanh, thiếu niên và nhi đồng” , Nxb Lao động, Hà nội, 2008

Đây là những công trình sưu tầm, biên soạn công phu có hệ thống những bài viết, bài nói, lời dạy bảo ân cần của chủ tịch Hồ Chí Minh đối với thanh niên và nhi đồng, là tập hợp những kết quả trong việc nghiên cứu, học tập tư tưởng Hồ Chí Minh về thế hệ trẻ và giáo dục thế hệ trẻ

Trong những năm gần đây có rất nhiều các nhà khoa học, nhà văn, nhà báo, các nhà hoạt động trong lĩnh vực giáo dục đã rất quan tâm đến nền giáo dục của nước nhà đặc biệt là chất lượng giáo dục từ đó đã có những bài viết khai thác sâu hơn tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục, có thể kể đến một số bài viết như:

Tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục , Nguyễn Quang Uẩn, Tạp chí dạy

đổi mới nền giáo dục của Việt Nam .

Tác giả đã kế thừa trực tiếp những thành quả nghiên cứu nêu trên, dựa vào những gợi mở của các tác giả đi trước về lý luận và phương pháp để triển khai công trình của mình

Tuy nhiên, cho đến nay, chưa có một đề tài nào đi sâu vào nghiên cứu

cụ thể việc vận dụng tư tưởng giáo dục- đào tạo của Hồ Chí Minh để nâng cao chất lượng giáo dục- đào tạo cho trường Cao đẳng nghề kinh tế kỹ thuật Vinatex Vì vậy, tác giả mong muốn và hy vọng góp được một phần của mình vào việc giải quyết vấn đề này

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích Mục đích của luận văn này là làm rõ nội dung tư tưởng của chủ tịch

Hồ Chí Minh về giáo dục, vận dụng tư tưởng này vào việc đánh giá thực trang giáo dục của trường Cao đẳng nghề kinh tế kỹ thuật Vinatex và đưa

ra những giải pháp nhằm nâng cao chất lượng giáo dục của trường

4 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu

Luận văn tập trung nghiên cứu nội dung tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục – đào tạo và việc nâng cao chất lượng giáo dục – đào tạo cho trường Cao đẳng Nghề Kinh tế - Kỹ thuật Vinatex

Để giải quyết những vấn đề nêu trên, luận văn giới hạn ở trường Cao đẳng Nghề Kinh tế - Kỹ thuật Vinatex trong 5 năm (từ năm 2005- năm 2010)

5 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

5.1 Cơ sở lý luận của luận văn

- Quan điểm duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác- Lênin về vấn đề giáo dục toàn diện

- Các tác phẩm của chủ tịch Hồ Chí Minh, hệ thống các văn kiện của Đảng và các công trình nghiên cứu về giáo dục trong tư tưởng Hồ Chí Minh

5.2 Phương pháp nghiên cứu

- Đề tài sử dụng phương pháp của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử

- Ngoài ra, luận văn còn sử dụng các phương pháp lôgíc và lịch sử, phân tích và tổng hợp từ các tri thức lý luận chuyên ngành và liên ngành, tổng kết thực tiễn giáo dục trong nhà trường

6 Đóng góp mới của luận văn

- Hệ thống hoá những quann điểm cơ bản của Hồ Chí Minh về giáo

7 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận văn

- Luận văn có thể dùng làm tài liệu tham khảo cho việc nâng cao chất lượng giáo dục- đào tạo của trường Cao đẳng nghề kinh tế kỹ thuật Vinatex

- Luận văn cũng có thể làm tài liệu tham khảo cho công tác nghiên cứu để nâng cao chất lượng giáo dục - đào tạo trong các trường Cao đẳng nói chung trong cả nước

8 Kết cấu của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, luận văn gồm 2 chương 6 tiết

Chương 1:

TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ GIÁO DỤC- ĐÀO TẠO

1.1 Khái quát nguồn gốc hình thành tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục- đào tạo

1.1.1 Truyền thống hiếu học và tôn sư trọng đạo của dân tộc

Tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục trước hết được hun đúc, kế thừa truyền thống hiếu học, tôn sư trọng đạo của gia đình, quê hương và dân tộc Việt Nam Nhân dân Việt Nam đã nhận thức rõ “nhất tự vi sư, bán tự

vi sư”, “Không thầy đố mày làm nên”, vì vậy họ khuyên nhau “muốn sang thì bắc cầu kiều, muốn con hay chữ thì yêu lấy thầy”…

Chu Văn An (1292 – 1370) – người thầy đầu tiên của nền giáo dục, nhà sư phạm lớn, Trạng Trình, Nguyễn Bỉnh Khiêm (1491 – 1585) – người thầy toàn diện, nhà giáo dục học và triết học, La Sơn Phu Tử Nguyễn Thiếp (1723 – 1804) – nhà giáo dục có tinh thần cải cách… là những nhà giáo gương mẫu, có lối sống thanh cao, không màng danh lợi, không ham vinh hoa phú quý, cả đời phục vụ cho sự nghiệp giáo dục và đấu tranh cho

sự hưng thịnh của quốc gia Họ không chỉ là những người thầy có phẩm chất cao quý được đời sau luôn tôn vinh mà còn là niềm tự hào của nền giáo dục, truyền thống văn hóa dân tộc Trần Nguyên Đán – vị tướng đời Trần đã đánh giá công lao người thầy đầu tiên của dân tộc Chu Văn An: thời ông làm quan Tư nghiệp Trường Quốc Tử Giám, “bể học xoay chiều sóng, phong tục trở về thuần hậu, trường học lớn trong nước có nhiều thầy như sao Bắc Đẩu, như núi Thái Sơn” [1, tr.22]

Việt Nam có truyền thống hiếu học, trọng hiền tài, trọng người có học của dân tộc Lịch sử giáo dục Việt Nam có những nhân vật lỗi lạc, những học trò hiếu học, mà tiêu biểu là vua Lê Hiến Tông – người học trò trọng

nghĩa, Lê Quát – người học trò có trí Lịch sử dân tộc ta còn có hàng trăm Trạng Nguyên, Bảng nhãn, Thám hoa đã ngày đêm dùi mài kinh sử, quyết tâm theo kinh nghiệm văn chương để đỗ đạt, làm quan giúp đời như Mạc Đĩnh Chi, Lương Thế Vinh, Phùng Khắc Khoan…

Nghệ Tĩnh, quê hương Hồ Chí Minh là nơi có truyền thống hiếu học lâu đời, tiêu biểu là hình ảnh “Thầy đồ xứ Nghệ” Đất Nghệ Tĩnh là nơi

“địa linh nhân kiệt”, đã sản sinh ra nhiều người tài xưa cũng như nay: La Sơn Phu Tử Nguyễn Thiếp, Nguyễn Du, Thám hoa Nguyễn Đức Đạt… Gia đình Người là một gia đình nho Ông ngoại Hoàng Đường là một nhà giáo có uy tín, giàu tình thương yêu Thân phụ Người, cụ Phó bảng Nguyễn Sinh Sắc cũng là người có chí học tập cần cù, nhưng không ra làm quan cầu danh lợi mà coi việc học là để giúp đời Đó là những nhân tố cơ bàn, đầu tiên để tạo nên cách nhìn đúng đắn của Hồ Chí Minh về giáo dục- đào tạo

1.1.2 Tư tưởng giáo dục nhân loại

1.1.2.1 Tư tưởng giáo dục phương Đông

Hồ Chí Minh ảnh hưởng sâu sắc truyền thống hiếu học và chí hướng học tập của văn hóa phương Đông Trong quan niệm về giáo dục, Người đã

kế thừa một cách sống động, sáng tạo có chọn lọc từ tư tưởng của Nho giáo Khổng Tử là một nhà giáo dục lớn thời cổ đại Trung Quốc với quan niệm “học không biết chán, dạy không biết mỏi” Mục đích giáo dục của Khổng Tử là muốn uốn nắn nhân cách và bồi dưỡng nhân tài, nên phương châm giáo dục quan trọng, theo ông là dạy lễ nghĩa trước, dạy văn hóa sau Ông nói: “Các trò vào phải hiếu với cha mẹ, ra phải kính mến các anh, nói năng phải thận trọng và thành thực, yêu thương mọi người và gần gũi với người có lòng nhân Sau khi thực hành đầy đủ những điều nói trên thì dành

sức lực để học văn hóa” [32, tr.131], học đi đôi với hành, học để vận dụng vào thực tế Đồng thời ông còn khuyên học trò phải đánh giá đúng khả năng của mình, “biết thì nói là biết, không biết thì nói là không biết, như vậy mới là biết” [32, tr.132]…

Đồng thời, Hồ Chí Minh cũng có kế thừa, tiếp thu có phê phán tư tưởng giáo dục của Lão giáo, Mặc gia Chẳng hạn như kế “trồng người” của Quản Trọng – danh nhân, Tể tướng thời Xuân Thu – Chiến Quốc: kế một năm không gì bằng trồng ngũ cốc, kế mười năm không gì bằng trồng cây, kế trọn đời không gì bằng trồng người

1.1.2.2 Tư tưởng giáo dục phương Tây

Tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục còn kế thừa, chịu ảnh hưởng của

tư tưởng giáo dục phương Tây Lịch sử Hy Lạp – La Mã cổ đại đã sinh ra các nhà giáo dục tiêu biểu như Platon, Aristot… Các ông chủ trương giáo dục nên do Nhà nước tổ chức, mục đích là phát triển lý tính, dạy cho con

em quý tộc để họ được phát triển hài hòa về thân thể, đạo đức và trí tuệ, để phục vụ cho tầng lớp thống trị [32, tr.229]

Khi vào học trường Pháp Việt ở Vinh và Huế, sự tiếp xúc với nền giáo dục Pháp đã tác động đến nhận thức của Người về mục tiêu, chức năng đào tạo cũng như phương châm giáo dục với tính chất thực dụng và ngu dân Đặc biệt, khi đến Pháp thì Người càng nhận thức rõ chính sách giáo dục phản động của thực dân, đế quốc

1.1.3 Quan điểm chủ nghĩa Mác – Lê Nin về giáo dục

Trong cuộc hành trình cứu nước, Hồ Chí minh đã bắt gặp chân lý cứu nước là chủ nghĩa Mác – Lê Nin, đồng thời cũng tìm thấy quan điểm giáo dục của các nhà kinh điển C.Mác, Ph ngghen, V.Lê Nin Đó là tư tưởng

“phát triển con người toàn diện” trong tuyên ngôn của Đảng Cộng Sản

(1848) – trở thành tư tưởng giáo dục của thời đại Trí tuệ và thể lực, đạo đức và tay nghề, tính độc lập cá nhân và tính cộng đồng, trách nhiệm và quyền hạn, lợi ích và đóng góp, dân chủ và kỷ cương là điều kiện cho sự phát triển tự do của tất cả mọi người Tuyên ngôn cũng đề cập đến một nền

“giáo dục công cộng và không mất tiền cho tất cả trẻ em, xóa bỏ việc sử dụng trẻ em làm trong các công xưởng…, kết hợp giáo dục với sản xuất vật chất ” [18, tr.628]

Cách mạng tháng Mười Nga thành công, Nhà nước Liên bang Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Xô Viết ra đời với những tư tưởng quan điểm giáo dục mới Lê Nin đã khẳng định vai trò to lớn của công tác giáo dục, coi đó

là một trong những điều kiện đảm bảo thắng lợi trong sự nghiệp xây dựng CNXH Đặc biệt là khẩu hiệu của người: “Học, học nữa, học mãi”

Trên cơ sở tiếp thu kinh nghiệm giáo dục tiên tiến của thế giới, chủ yếu là trường Đại học Phương Đông của Quốc tế Cộng sản và trường Quân

sự Hoàng Phố (Trung Quốc) Hồ Chí Minh nhận thức sâu sắc hơn về giáo dục và hình thành tư tưởng giáo dục của mình

1.1.4 Năng lực hoạt động thực tiễn của Hồ Chí Minh

Xuất thân trong một gia đình nhà nho yêu nước, Hồ Chí Minh được hưởng nền giáo dục “yêu nước, thương nòi” của gia đình Vốn có tư chất thông minh, ham học hỏi và nhờ có ảnh hưởng của gia đình, nên tuy không được học nhiều ở nhà trường nhưng Người có sự hiểu biết khá thấu đáo về nền giáo dục truyền thống Bản thân người cũng từng làm thầy giáo ở trường Dục Thanh (Phan Thiết), rồi sau này vừa là người tổ chức, vừa là giáo viên của các lớp huấn luyện tại Quảng Châu (Trung Quốc) Tư chất thông minh cùng với tư duy độc lập, sáng tạo, nhạy bén với cái mới, từ thực tiễn dạy và học đã sớm hình thành ở Người một phương châm giáo

dục có tính cách mạng, đó là nhà trường gắn liền với gia đình và xã hội, học kết hợp với hành, học tập kết hợp với lao động và được thưc hiện một cách có hiệu quả

Bản thân Hồ Chí Minh là người trưởng thành từ tự học, biết cách tự học, kiên trì học suốt đời là triết lý sống của Người Từ một người không

có điều kiện học tập nhiều ở nhà trường đã vươn tới một trình độ uyên thâm văn hóa Đông Tây kim cổ Chỉ nguyên vốn ngoại ngữ mà Người có thể đọc thông, viết thạo (Trung Quốc, Pháp, Nga, Anh…), vốn kiến thức để Người viết sách, báo, tuyên truyền, giáo dục, giao tiếp với mọi đối tượng

đã chứng minh tinh thần tự học, kiên trì học suốt đời của Người Người từng kể: “Lúc tuổi thanh niên, Bác hoạt động ở Pháp, cũng vừa lao động, vừa học tập, nhưng lúc đó là lao động cho đế quốc Bác phải làm thế để tự kiếm sống, nhưng vẫn dành thì giờ để học tập, ngày lao động, đêm học tập, chứ Bác không được đến trường học đâu” [29, tr.590]

Tóm lại, tư tưởng giáo dục của Hồ Chí Minh hình thành và phát triển gắn liền với điều kiện lịch sử xã hội Việt Nam cũng như trên thế giới qua các giai đoạn khác nhau Tư tưởng của người về giáo dục vừa là thành quả của sự chắt lọc tinh tế tinh hoa văn hóa dân tộc và nhân loại, vừa mang hơi thở của cuộc sống và thời đại Có thể nói, “ở Hồ Chí Minh, giữa lý luận giáo dục và thực tiến giáo dục có sự thống nhất hữu cơ không tách rời nhau” [11, tr.60]

Cuộc đời và sự nghiệp hoạt động cách mạng sinh động, phong phú, những bài viết hết sức gian dị, ngắn gọn, thiết thực và sâu sắc của Người cho ta thấy, tư tưởng của Người về giáo dục đã kế thừa, tiếp thu chủ nghĩa yêu nước, truyền thống hiếu học và tôn sư trọng đạo của gia đình, quê hương và dân tộc; tiếp thu có chọn lọc, sáng tạo các tư tưởng giáo dục phương Đông và phương Tây Đặc biệt, tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục

đã được phát triển về chất khi đón nhận ánh sáng của chủ nghĩa Mác – Lê Nin Bằng hoạt động thực tiễn cách mạng sinh động và phong phú, Người

đã đưa ra nhứng quan điểm, tư tưởng giáo dục hết sức thiết thực và sâu sắc

1.2 Những nội dung cơ bản về giáo dục- đào tạo trong tư tưởng Hồ Chí Minh

1.2.1 Giáo dục phải phục vụ sự nghiệp cách mạng của đất nước và những đòi hỏi của cuộc sống

1.2.1.1 Đối với kháng chiến chống giặc ngoại xâm

Trong xã hội phong kiến, mục đích của giáo dục là cung cấp các chi thức văn chương và nguyên lý đạo đức để đào tạo con người ra làm quan cai trị dân Việc dạy học ban đầu nhằm dạy viết chữ, đọc chữ về sau là học các văn bản thánh hiền, các pho sách được coi như những kinh sách dạy đạo làm người , dạy cách đối nhân xử thế

Khi thực dân Pháp xâm lược nước ta, với chính sách “ngu dân để dễ trị”, bọn thực dân và phong kiến đã dùng giáo dục nô lệ đồi bại và sảo trá

để nhồi sọ thanh niên ta, đầu độc dân ta bằng rượu cồn và thuốc phiện, làm cho nhân dân ta hư hỏng Trường học thiếu một cách nghiêm trọng, có chăng thì cũng nhằm mục đích “ đào tạo nên những trí thức nô lệ để hầu hạ chúng” Trong bản án chế độ thực dân Pháp, Hồ Chí Minh đã tố cáo đanh thép tội ác của chế độ thực dân gieo rắc một nền giáo dục đồi bại, sảo trá

và nguy hiểm hơn cả sự dốt nát, vì một nền giáo dục như vậy chỉ làm hư hỏng, mất tính nết của người đi học Nền “giáo dục ấy dạy cho thanh thiêu niên khinh rẻ nguồn gốc dòng giống mình” [20, tr.399], dạy cho thanh niên yêu Tổ quốc của mình và đang áp bức mình

Cách mạng Tháng Tám thành công, xã hội mới ra đời – xã hội do nhân dân lao động làm chủ, Hồ Chí Minh cho rằng: “chế độ khác thì giáo dục

cũng khác”, “dân tộc được giải phóng thì giáo dục bây giờ phải khác giáo dục phong kiến” [28, tr.183] “ Về mọi mặt, trường học của chúng ta phải hơn hẳn trường học của thực dân và phong kiến” [28, tr.80] Người chủ trương xây dựng một nền giáo dục hướng vào các giá trị dân tộc, mang tính hiện đại, thể hiện tính nhân văn cao cả; một nền giáo dục phục vụ cho Tổ quốc, phục vụ cho nhân dân

Nền giáo dục mà Hồ Chí Minh dày công vun đắp và xây dựng là nhằm đào tạo nên những con người “hoàn toàn” – những con người vừa hồng, vừa chuyên; những con người hồng thắm, chuyên sâu để phụng sự đoàn thể, giai cấp và nhân dân, phục vụ Tổ quốc và nhân loại Nền giáo dục mới

ấy xóa bỏ những quan niệm coi khinh lao động chân tay, coi “ muôn nghề đều đều là thấp kém chỉ có nghề đọc sách là cao” Trong thư gửi thầy giáo, học sinh, cán bộ, thanh niên và nhi đồng (1955), Hồ Chí Minh viết:

“Trường học của chúng ta là trường học của chế độ dân chủ nhân dân, nhằm mục đích đào tạo những người công dân, cán bộ tốt, những người chủ tương lai tốt của nước nhà” [28, tr.80]

Mục đích xuyên suốt trong triết lý giáo dục con người ở Hồ Chí Minh

là gắn liền giáo dục với thực tiễn cách mạng Việt Nam Đó là nền giáo dục mới cho con người , vì con người, vì cuộc sống ấm no, tự do hạnh phúc của nhân dân Mục đích ấy đã trở thành ham muốn tột bậc của Hồ Chí Minh là làm sao cho đồng bào ta ai cũng có cơm ăn áo mặc, ai cũng được học hành

Hồ Chí Minh cho rằng, trong xã hội mới, học không phải để kiếm lấy mảnh bằng để làm ông thông, ông ký hay để đi làm quan mà học để sửa chữa tư tưởng, học để tu dưỡng đạo đức cách mạng, học để tin tưởng, học để hành,

để quyết tâm hy sinh bền gan chiến đấu đến cùng cho lý tưởng cách mạng

Trong buổi gặp học sinh trường trung học Nguyễn Trãi, Chu Văn An, Trưng Vương ở Hà Nội, Người nói: học bây giờ với học dưới chế độ thực

dân phong kiến khác hẳn nhau Bây giờ phải học để: Yêu Tổ quốc, yêu nhân dân, yêu lao động, yêu khoa học, yêu đạo đức “ Học để phụng sự ai?

Để phụng sự Tổ quốc, phụng sự nhân dân, làm cho dân giàu, nước mạnh, tức là để làm tròn nhiệm vụ người chủ của nước nhà” [27, tr.399]

Hồ Chí Minh cho rằng: Muốn xây dượng chủ nghĩa xã hội phải có những con người xã hội chủ nghĩa Muốn có con người xã hội chủ nghĩa không có con đường nào khác ngoài con đường giáo dục xã hội chủ nghĩa Nền giáo dục mới tạo điều kiện, định hướng cho tất cả mọi người được học tập, được phát huy năng lực và sở trường của mình Nền giáo dục ấy sẽ tạo

ra những thế hệ công dân, cán bộ có đạo đức, có năng lực và trình độ, kế tục được sự nghiệp cách mạng, xây dựng đất nước giầu mạnh và văn minh, sánh vai bè bạn năm châu Trong bức thư cuối cùng gửi cho ngành giáo dục nhân dịp khai giảng năm học mới 1968 – 1969, Hồ Chí Minh một lần nữa khẳng định: “ Giáo dục nhằm đào tạo ra những con người kế tục sự nghiệp cách mạng to lớn của Đảng và nhân dân” [31, tr.404]

1.2.1.2 Đối với yêu cầu của cuộc sống

Tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục luôn gắn với thực tiễn cách mạng Việt Nam Theo người, giáo dục phải luôn luôn gắn liền với yêu cầu của cuộc sống và phải phục vụ đắc lực cho sự nghiệp cách mạng Mỗi một thời

kỳ lịch sử có một nhiệm vụ khác nhau, giáo dục cũng vì thế mà thay đổi sao cho phù hợp với yêu cầu của thời kỳ ấy Trong nhận thức của Hồ Chí Minh, giáo dục vừa là cơ sở, vừa là nền tảng của sự phát triển bền vững, trên tất cả các lĩnh vực kinh tế, chính trị, xã hội, để từ đó xây dựng nên một

xã hội văn minh hiện đại Do đó, trong giáo dục phải có tính thiết thực, kết hợp giáo dục lý thuyết với giáo dục thực hành, không viển vông, mang nặng tính kinh viện, sách vở Cần làm cho nội dung giáo dục mang tính cụ thể, thiết yếu, làm cho người được giáo dục – đạo tạo thực sự trở thành

người có tri thức, có năng lực phục vụ trực tiếp cho nhiệm vụ phát triển kinh tế xã hội của đất nước trong từng giai đoạn lịch sử

Dưới sự chỉ đạo sát sao, tích cực của Hồ Chí Minh, nền giáo dục của nước ta được cải thiện nhanh chóng, từ chỗ 95% dân số mù chữ, đến khi cả nước bước vào cuộc kháng chiến chống Pháp, đã có hàng triệu cán bộ nhân dân biết đọc thông viết thạo, đó là sự bổ sung nguồn nhân lực to lớn, khả dĩ đảm đương được nhiệm vụ nặng nề của công cuộc “ kháng chiến, kiến quốc”, là một nhân tố góp phần đưa kháng chiến đến thắng lợi

Hồ Chí Minh coi giáo dục là một mặt trận: “… mặt trận giáo dục cũng

là quan trọng” [24, tr.570], giáo dục là yếu tố góp phần làm nên chiến thắng chống kẻ thù xâm lược, càng quan trọng và cần thiết hơn trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ Quốc

Khi nước nhà khôi phục kinh tế, phát triển văn hóa, Hồ Chí Minh cho rằng muốn khôi phục kinh tế, phát triển văn hóa thì cần cán bộ rất nhiều, nhưng cán bộ ta còn thiếu, vậy ta phải đào tạo cán bộ, cán bộ phải có văn hóa làm gốc Trình độ văn hóa của nhân dân nâng cao sẽ giúp chúng ta đẩy mạnh công cuộc khôi phục kinh tế, phát triển văn hóa Nâng cao trình độ văn hóa của nhân dân cũng là một việc cần thiết để xây dựng nước ta thành một nước hòa bình, thống nhất độc lập, dân chủ và giàu mạnh Nhưng

“ tiến lên chủ nghĩa xã hội, không thể một sớm một chiều Đó là cả một công tác tổ chức và giáo dục” [27, tr.228]

Theo Hồ Chí Minh, chúng ta xây dựng nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa tiến dần lên chủ nghĩa xã hội Cuộc kháng chiến cần nhiều cán bộ, bây giờ xây dựng kinh tế, không có cán bộ thì không làm được, “ không có giáo dục, không có cán bộ thì không nói gì đến kinh tế văn hóa” [27, tr.184] Trong việc đào tạo cán bộ, giáo dục là bước đầu, tuy không có gì là

đột xuất nhưng rất vẻ vang, không có tượng đồng bia đá, không có gì là oanh liệt, nhưng làm tròn nhiệm vụ là anh hùng, anh hùng tập thể Như vậy, Hồ Chí Minh khẳng định giáo dục giữ vai trò hàng đầu trong công cuộc đào tạo cán bộ để kiến thiết nước nhà Nói cách khác, giáo dục là khâu quan trọng nhất trong sự nghiệp đào tạo nguồn nhân lực để xây dựng, phát triển kinh tế, văn hóa, xã hội Hồ Chí Minh dạy: “ Vì lợi ích mười năm phải trồng cây, vì lợi ích trăm năm phải trồng người” Người kêu gọi:

vì tương lai của con em chúng ta, mọi ngành phải có quyết tâm chăm sóc

và giáo dục các cháu bé tốt Chúng ta phải đào tạo ra những công dân tốt

và cán bộ tốt cho nước nhà Nhân dân, Đảng, Chính phủ giao các nhiệm vụ đào tạo thế hệ tương lai cho các thầy cô giáo Đây là công việc rất nặng nề nhưng vẻ vang, mong các thầy cô phải cố gắng hoàn thành nhiệm vụ Việc giáo dục thanh thiếu niên là rất quan trọng bởi vì đó là đào tạo thế hệ tương lai cho Tổ Quốc

Trong thư gửi “chiến sĩ” bình dân học vụ ngày 02/9/1948, Hồ Chí Minh đã căn dặn các chiến sĩ phải “ hăng hái diệt cho hết giặc dốt”, “hăng hái dạy cho đồng bào”:

1 Thường thức vệ sinh, để dân bớt đau ốm

2 Thường thức khoa học, để bớt mê tín nhảm

3 Bốn phép tính, để làm ăn có ngăn nắp

4 Lịch sử và địa dư nước ta…để nâng cao lòng yêu nước

5 Đạo đức của công dân, để thành người công dân đứng đắn [24, tr.498]

Khi miền Bắc bước vào thời kỳ xây dựng chủ nghĩa xã hội, Hồ Chí Minh chỉ rõ nhiệm vụ của văn hóa giáo dục là phải “phát triển mạnh để phục vụ yêu cầu của cách mạng Văn hóa giáo dục là một mặt trận quan

trọng trong công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc và đấu tranh thực hiện thống nhất nước nhà” [29, tr.190] Nhiệm vụ của giáo dục là góp phần đào tạo con người mới, con người toàn diện có tinh thần yêu nước, yêu chủ nghĩa xã hội, có trình độ văn hóa, khoa học kỹ thuật, có ý thức và năng lực làm chủ

Để đạt được mục tiêu đào tạo thế hệ cách mạng cho đời sau – những con người xã hội chủ nghĩa, Hồ Chí Minh đã chỉ ra nhiệm vụ cụ thể của từng cấp học:

- Đại học thì cần kết hợp lý luận khoa học với thực hành, ra sức học tập lý luận và khoa học tiên tiến của các nước bạn, kết hợp với thực tiễn của nước ta, để thiết thực giúp ích cho công cuộc xây dựng nước nhà

- Trung học thì cần đảm bảo cho học trò những chi thức phổ thông chắc chắn, thiết thực, thiết thực với nhu cầu và tiền đồ xây dựng nước nhà,

bỏ những phần nào không cần thiết cho đời sống thực tế

- Tiểu học thì cần giáo dục cho các cháu thiếu nhi yêu Tổ quốc, yêu nhân dân, yêu lao động, yêu khoa học, trọng của công Cách dạy phải nhẹ nhàng và vui vẻ, chớ gò ép thiếu nhi vào khuôn khổ của người lớn Phải đặc biệt chú ý giữ gìn sức khỏe của các cháu [27, tr.81]

“Làm mẫu giáo tức là thay mẹ dạy trẻ Muốn làm được thì trước hết phải yêu trẻ Các cháu nhỏ hay quấy, phải bền bỉ, chịu khó mới nuôi dạy được các cháu” [28, tr.509]

Hồ Chí Minh cho rằng, từ tiểu học, trung học cho đến đại học là nơi rèn luyện nhi đồng và thanh niên Sự học tập tại trường lại có ảnh hưởng rất lớn cho tương lai của họ, tức là tương lai của nước nhà Vì vậy, cốt lõi nhất là phải dạy cho học trò biết yêu nước, thương nòi Phải dạy cho họ có chí tự lập, tự cường, quyết không chịu thua kém ai, quyết không chịu làm

nô lệ Đối với bậc mẫu giáo thì Hồ Chí Minh ví hoạt động nuôi dạy trẻ giống như trồng cây non “Trồng cây non đựơc tốt thì sau này cây lên tốt…Điều trước tiên là dạy các cháu về đạo đức” [28, tr.509] Dạy trẻ nhỏ tốt thì sau này các cháu thành người tốt và ngược lại, nếu làm không tốt sẽ ảnh hưởng không tốt đến thế hệ sau, tức ảnh hưởng đến tiền đồ, tương lai của dân tộc

Người còn cho rằng, học để làm người, làm việc, “phụng sự Tổ quốc, phụng sự nhân dân làm cho dân giàu, nước mạnh” [26, tr.399]; học là để lấy cái thực chất, tiếp thu kiến thức, vận dụng vào thực tiễn cuộc sống chứ không phải có tấm bằng để “ lòe” người khác, cũng “ không phải để nói mép” Mục đích của học là để hành, “học cốt để mà làm Học mà không làm được, học mấy cũng vô ích [25, tr.303]

1.2.2 Giáo dục toàn diện

Một trong những yêu cầu của Hồ Chí Minh đối với nền giáo dục mới

là phải “ra sức tẩy rửa ảnh hưởng của giáo dục nô dịch của thực dân” và

“làm thay đổi những nếp sống, thói quen, ý nghĩ và thành kiến sâu xa hàng ngàn năm”, từng bước hình thành nên những người Việt Nam có đủ sức, đủ tài, vừa hồng, vừa chuyên Để làm được như vậy, theo Hồ Chí Minh, giáo dục phải phát triển mạnh để phục vụ yêu cầu của sự nghiệp cách mạng và

đó phải là một nền giáo dục toàn diện

Theo quan điểm của Hồ Chí Minh, một nền giáo dục toàn diện trước hết phải là nền giáo dục kết hợp hặt chẽ văn hóa, khoa học kỹ thuật với chính trị Trong nhiều trường hợp, Người nhấn mạnh: phải ra sức học tập chính trị, văn hóa, khoa học kỹ thuật, bởi nếu không học tập văn hóa, không có trình độ văn hóa thì không thể tiếp thu khoa học kỹ thuật và nâng cao trình độ chuyên môn nghiệp vụ Nếu chỉ học văn hóa, khoa học kỹ

thuật mà không học tập chính trị thì “như người nhắm mắt mà đi” Nền giáo dục toàn diện bao gồm cả đức dục, trí dục, mỹ dục, kỹ thuật tổng hợp Trong thư gửi các cán bộ giáo dục, học sinh, sinh viên các trường và các lớp bổ túc văn hóa ngày 31/8/1960, Người viết: “Trong việc giáo dục và học tập, phải chú trọng đủ các mặt: đạo đức cách mạng, giác ngộ xã hội chủ nghĩa, văn hóa, kỹ thuật, lao động và sản xuất” [29, tr.190] Đó là những nội dung giáo dục hết sức căn bản, gắn bó chặt chẽ với nhau, làm nền tảng cho sự phát triển con người Việt Nam

Để đào tạo những con người phát triển toàn diện, Hồ Chí Minh cho rằng trước hết phải:

1.2.2.1 Giáo dục chính trị tư tưởng

Để nâng cao nhận thức về chính trị tư tưởng cho mọi người, Hồ Chí Minh cho rằng phải dạy lý luận Giáo dục lý luận là truyền bá chủ nghĩa Mác – Lênin, đường lối, quan điểm, chính sách của Đảng và nhà nước tới cán bộ, đảng viên nhằm tạo ra sự thống nhất về tư tưởng, nâng cao nhận thức chính trị, phẩm chất cách mạng và năng lực hoạt động thực tiến của

họ, hướng dẫn họ vận dụng những điều đã biết ấy vào cuộc sống Lý luận của chủ nghĩa Mác – Lênin là: “Khoa học về các quy luật phát triển của tự nhiên và xã hội; khoa học về cách mạng của quần chúng bị áp lực và bị bóc lột; khoa học về thắng lợi của chủ nghĩa xã hội ở tất cả các nước, khoa học

về xây dựng chủ nghĩa cộng sản” [27, tr.497] Hồ Chí Minh coi chủ nghĩa Mác - Lênin là đỉnh cao của trí tuệ và văn hóa, khoa học, là chủ nghĩa chân chính nhất, chắc chắn nhất, cách mạng nhất và khoa học nhất Chủ nghĩa Mác - Lênin là kim chỉ nam vạch đường chỉ lối cho chúng ta đi Có phương hướng đúng thì làm việc mới đúng, có học tập lý luận Mác – Lê nin mới củng cố được đạo đức cách mạng, giữ vững lập trường, nâng cao sự hiểu biết, mới hoàn thành tốt nhiệm vụ được giao Với những tính chất nêu trên,

chủ nghĩa Mác - Lênin không những không bó buộc giáo dục mà còn soi đường, chỉ lối cho các nhà khoa học, các thầy cô giáo và học sinh, sinh viên nghiên cứu khám phá Giáo dục, học tập chủ nghĩa Mác - Lênin không phải học thuộc từng câu, từng chữ, đem kinh nghiệm của các nước anh em

áp dụng một cách máy móc mà phải học tập tinh thần của chủ nghĩa Mác – Lênin, học tập lập trường , quan điểm và phương pháp của chủ nghĩa Mác - Lênin để áp dụng lập trường, phương pháp ấy à giải quyết cho tốt những vấn đề thực tế trong công cuộc cách mạng Hồ Chí Minh đã nêu gương sáng về học tập, vận dụng sáng tạo chủ nghĩa Mác – Lênin Người nói: Chúng ta phải nâng cao tu dưỡng về chủ nghĩa Mác - Lênin để dùng lập trường, quan điểm, phương pháp chủ nghĩa Mác - Lênin mà tổng kết những kinh nghiệm của Đảng ta, phân tích một cách đúng đắn những đặc điểm của nước ta Có như thế, chúng ta mới có thể dần dần hiểu được quy luật phát triển của cách mạng Việt Nam, định ra đường lối, phương châm, bước đi cụ thể của cách mạng xã hội chủ nghĩa thích hợp với tình hình nước ta [27, tr.494]

Giáo dục lý luận chính trị là điều kiện cần thiết để nâng cao năng lực trí tuệ Nhưng thế chưa đủ, Hồ Chí Minh còn đòi hỏi phải học hỏi cả đường lối, chính sách của Đảng và Nhà nước, vì đường lối chính sách của Đảng

và Nhà nước là sự vận dụng chủ nghĩa Mác – Lênin, đồng thời phản ánh hiện thực xã hội ta trong từng thời kỳ lịch sử Người giải thích: “có nắm vững đường lối cách mạng…mới hiểu rõ mình phải làm gì và đi theo phương hướng nào để thực hiện mục đích của Đảng trong giai đoạn cách mạng hiện nay” [31, tr.94]

Coi trọng giáo dục chủ nghĩa Mác – Lênin, giáo dục tư tưởng chính trị

có nghĩa là Hồ Chí Minh đòi hỏi giáo dục phải đào tạo ra những con người Việt Nam thực sự giác ngộ tư tưởng xã hội chủ nghĩa Hồ Chí Minh nhấn

mạnh: Muốn xây dựng chủ nghĩa xã hội trước hết cần phải có con người xã hội chủ nghĩa, muốn trở thành con người xã hội chủ nghĩa phải có tư tưởng

xã hội chủ nghĩa Không có văn hóa, khoa học kỹ thuật chung chung, trừu tượng Văn hóa, khoa học kỹ thuật ở Việt Nam phải gắn bó với dân tộc Việt Nam, với độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội Hồ Chí Minh kết luận:

“để phục vụ sự nghiệp cách mạng xã hội chủ nghĩa thì văn hóa phải xã hội chủ nghĩa về nội dung và dân tộc về hình thức” [29, tr.60]

1.2.2.2 Giáo dục chủ nghĩa Mác- Lênin phải gắn liền với giáo dục đạo đức

Đạo đức là một trong những quan hệ chủ yếu của đời sống xã hội, nó

ra đời và tồn tại một cách khách quan trong cuộc sống, nhằm điều chỉnh ý thức và hành vi của con người Xét về phương diện xã hội và phương diện hành vi của mỗi cá nhân, đạo đức là một hệ thống chuẩn mực xã hội quy định, điều chỉnh sự giao tiếp và hành vi xử sự của con người trong quan hệ

xã hội, nhằm bảo đảm sự thống nhất lợi ích của cá nhân, tập thể, cộng đồng Hồ Chí Minh coi giáo dục đạo đức là nền tảng của chiến lược giáo dục Hiểu bằng ngôn ngữ triết học ngày nay, thì trong việc “ sản xuất ra con người” hoặc “ sáng tạo ra con người”, nền giáo dục của Hồ Chí Minh không dừng lại ở mục tiêu dạy kiến thức và dạy chuyên môn, mà quan trọng là dạy làm người

Trong một bài báo đăng trên tờ Le paria, Hồ Chí Minh nhấn mạnh hai mặt đức và tài của Lê nin Bác viết: “Không phải chỉ thiên tài của Người,

mà chính là tính coi khinh sự xa hoa, tinh thần yêu lao động, đời tư trong sáng, nếp sống giản dị đã ảnh hưởng lớn lao tới các dân tộc châu Á và đã khiến cho trái tim của họ hướng về Người, không gì ngăn cản nổi” [20, tr.295]

Hồ Chí Minh coi đạo đức là cái gốc của người cách mạng, là vấn đề có

ý nghĩa quyết định trong việc xây dựng con người mới Theo người:

Cũng như sông thì có nguồn mới có nước, không có nguồn thì sông cạn Cây phải có gốc, không có gốc thì cây héo Người cách mạng phải có đạo đức, không có đạo đức thì dù tài giỏi mấy cũng không lãnh đạo được nhân dân Vì muốn giải phóng cho dân tộc, giải phóng cho loài người là một công việc to tát, mà tự mình không có đạo đức, không có căn bản, tự mình đã hủ hóa, xấu xa thì còn làm nổi việc gì [24, tr.252-253]

Hồ Chí Minh đã chứng minh điều đó bằng ví dụ về một người làm kế toán tài chính giỏi nhưng lại làm thụt két, kết quả là chẳng những không làm được gì ích lợi cho xã hội mà còn gây hại cho xã hội Đạo đức là gốc,

là nguồn, là nền tảng, bởi vì muốn làm cách mạng thì trước hết con người phải có cái tâm trong sáng, cái đức cao đẹp Cái tâm, cái đức ấy lại phải thể hiện trong các mối quan hệ xã hội hàng ngày “Làm cách mạng để cải tạo xã hội cũ thành xã hội mới là một sự nghiệp rất vẻ vang, nhưng nó cũng

là một nhiệm vụ rất nặng nề, một cuộc đấu tranh rất phức tạp, lâu dài, gian khổ” [28, tr.283] Vì vậy cần phải có đạo đức cách mạng, nếu không có đạo đức cách mạng làm nền tảng, làm hành trang thì không thể hoàn thành được nhiệm vụ Đạo đức cách mạng là ra sức phấn đấu để thực hiện mục tiêu của Đảng, hết sức trung thành phục vụ giai cấp công nhân và nhân dân lao động… “Đạo đức cách mạng là vô luận trong hoàn cảnh nào, cũng phải quyết tâm đấu tranh, chống mọi kẻ địch luôn luôn sẵn sàng cảnh giác, sẵn sàng chiến đấu” [28, tr.287]

Đạo đức cách mạng giúp con người vững vàng trong mọi thử thách

Có đạo đức cách mạng thì gặp khó khăn, gian khổ, thất bại không nản lòng, lùi bước

Đạo đức cách mạng không phải là cái s n có trong mỗi con người, nó cũng không phải từ trên trời rơi xuống mà do đấu tranh rèn luyện bền bỉ hàng ngày mà phát triển củng cố Cũng như ngọc càng mài càng sáng, vàng càng luyện càng trong Vì thế mọi người cần phải được giáo dục đạo đức thường xuyên Tại Hội nghị tổng kết phong trào thi đua “ dạy tốt, học tốt” của ngành giáo dục phổ thông và sư phạm, Hồ Chí Minh nhấn mạnh: nội dung giáo dục cần chú trọng hơn nữa về đạo đức Việc giáo dục đạo đức phải dành ưu tiên nhiều về nội dung, chương trình, thời gian, kết hợp giáo dục đạo đức với các khoa học khác để hoàn thiện nhân cách con người Cũng như giáo dục chính trị tư tưởng, giáo dục đạo đức là nền tảng trong giáo dục, không loại trừ bất cứ trường hợp nào, kể cả thầy cô giáo và học trò, người huấn luyện cũng như người được huấn luyện

Xuất phát từ yêu cầu của thực tiễn cách mạng Việt Nam, vận dụng sáng tạo những tư tưởng đạo đức tiên tiến của chủ nghĩa Mác – Lênin và đạo đức truyền thống, Hồ Chí Minh xây dựng hệ thống các chuẩn mực đạo đức, xác lập thang giá trị để giáo dục thường xuyên cho những lứa tuổi khác nhau, ngành, giới khác nhau một cách cụ thể Đối với học trò, điều quan trọng nhất là phải dạy cho “biết yêu nước, thương nòi Phải dạy cho

họ có ý chí tự lập, tự cường, quyết không chịu thua kém ai, quyết không chịu làm nô lệ” [24, tr.102] Phải thực hiện đức tính trong sạch, chất phác, hăng hái, cần kiệm, xóa bỏ hết những vết tích nô lệ trong tư tưởng và hành động Phải tẩy sạch óc kiêu ngạo, tự phụ

Trong nội dung giáo dục đạo đức, Hồ Chí Minh cho rằng “cần, kiệm, liêm, chính” là nền tảng của đời sống mới, nền tảng của thi đua ái quốc Bởi:

Trời có mùa: Xuân, Hạ, Thu, Đông

Đất có bốn phương: Đông, Tây, Nam, Bắc

Người có bốn đức: cần, kiệm, liêm, chính

Thiếu một mùa thì không thành trời

Thiếu một phương thì không thành đất

Thiếu một đức thì không thành người [24, tr.631]

Trong giáo dục đạo đức cách mạng, Hồ Chí Minh không chỉ dạy mọi người thực hiện cần, kiệm, liêm, chính mà còn kêu gọi mọi người phải chống tham ô, lãng phí và bênh quan liêu Giáo dục đạo đức cách mạng không có nghĩa là phải bỏ tất cả những tư tưởng cũ mà chỉ có những gì lạc hậu, gây tác hại xấu đối với sự nghiệp cách mạng thì phải phê phán cải tạo, phá bỏ Những phạm trù: Nhân, Nghĩa, Trí, Dũng, Liêm của Nho giáo được Người kế thừa, phát triển một cách sinh động và tinh tế

Hồ Chí Minh hiểu rất rõ rằng ở mỗi người đều có mặt tốt, mặt chưa tốt; trong tập thể có người tốt, có người xấu Do đó hình thức giáo dục đạo đức của Người là kết hợp khen với chê, xây đi đối với chống, trong đó lấy xây làm chính Cùng với việc xây dựng đạo đức mới, bồi dưỡng những phẩm chất tốt đẹp nhất thiết phải chống những biểu hiện sai trái, xấu xa, trái với những yêu cầu của đạo đức mới, đó là chủ nghĩa cá nhân Chủ nghĩa cá nhân là một thứ vi trùng rất độc, là bênh chính, bệnh mẹ sinh ra trăm thứ bệnh khác như: quan liêu, tham lam, lười biếng, kiêu ngạo, hiếu danh, xu nịnh, a dua…Giáo dục đạo đức theo tư tưởng Hồ Chí Minh góp phần “quét sạch chủ nghĩa cá nhân, nâng cao đạo đức cách mạng”

Đi đôi với giáo dục chính trị tư tưởng và đạo đức là:

1.2.2.3 Giáo dục văn hóa, trình độ chuyên môn

Cùng với việc tăng cường công tác giáo dục chính trị tư tưởng, giáo dục đạo đức cách mạng, Hồ Chí Minh rất quan tâm đến giáo dục, nâng cao

trình độ văn hóa, kỹ thuật, trình độ chuyên môn Người cho rằng: “Trên nền tảng giáo dục chính trị và lãnh đạo tư tưởng tốt, phải phấn đấu nâng cao chất lượng văn hóa và chuyên môn nhằm thiết thực giải quyết các vấn

đề do cách mạng nước ta đề ra và trong một thời gian không xa, đạt những đỉnh cao của khoa học kỹ thuật” [31, tr.403]

Đi lên từ một nước thuộc địa nửa phong kiến, với nền kinh tế nông nghiệp lạc hậu, xây dựng chủ nghĩa xã hội là một cuộc đấu tranh cách mạng phức tạp, lâu dài, khó khăn gian khổ Muốn xây dựng chủ nghĩa xã hội thì nhân dân ta phải phát huy tất cả các nguồn lực, tăng gia sản xuất, làm cho nền kinh tế tăng trưởng và phát triển, không ngừng nâng cao đời sống vật chất và tinh thần của nhân dân Nhưng Hồ Chí Minh cho rằng:

“Muốn tăng gia sản xuất tốt thì phải có kỹ thuật cải tiến Muốn sử dụng tốt

kỹ thuật cải tiến Muốn sử dụng tốt kỹ thuật thì phải có văn hóa” [28, tr.577]

Văn hóa là do con người sáng tạo ra, nhưng khi được hình thành, nó sẽ

đi vào mọi mặt của đời sống xã hội, góp phần nuôi dưỡng, chi phối lề lối, thói quen, phong tục, tập quán, tín ngưỡng trong sự phát triển xã hội Sớm nhận thức được tầm quan trọng của văn hóa, Hồ Chí Minh đã xác định:

“ Văn hóa giáo dục là một mặt trận quan trọng trong công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội” [29, tr.190], là một trong những mục tiêu, nhiệm vụ xây dựng con người mới, xã hội mới Bởi vậy, đào tạo con người xã hội chủ nghĩa phải được thực hiện trên cơ sở nền tảng của một nền văn hóa mới xã hội chủ nghĩa và coi trọng giáo dục văn hóa truyền thống, giao lưu văn hóa

Dân tộc Việt Nam trong quá trình sinh tồn và phát triển đã vượt qua biết bao thử thách, phải chống chọi với thiên tai khắc nghiệt, phải đương đầu với nhiều kẻ thù xâm lược Trong tiến trình dựng nước và giữ nước,

con người Việt Nam đã sáng tạo ra những giá trị vật chất – tinh thần, bồi đắp và làm giầu thêm cho nền văn hóa hàng ngàn năm Truyền thống hàng đầu và mang tính bền vững của dân tộc là tinh thần yêu nước, ý chí tự lập,

tự cường, truyền thống đoàn kết thủy chung, có nghĩa, có tình, cần cù lao động, hiếu học và tôn sư trọng đạo Trong dòng phát triển bất tận của lịch

sử, các thế hệ nối tiếp nhau sáng tạo và kế thừa những di sản quý báu của lớp lớp cha anh Vì vậy, Hồ Chí Minh cho rằng, giáo dục truyền thống là cần thiết để cho những con người mới không tự đánh mất cội rễ và nền tảng đời sống tinh thần của mình Nhằm giáo dục, động viên mọi người phát huy truyền thống lịch sử vẻ vang của dân tộc, góp phần chuẩn bị cho cuộc cách mạng tháng 8 năm 1945, Người đã viết tập diễn ca “Lịch sử nước ta” (Xuất bản lần đầu vào năm 1942) với lời mở đầu:

“Dân ta phải biết sử ta, Cho tường gốc tích nước nhà Việt Nam” [22, tr.221]

Trong giáo dục, Hồ Chí Minh một mặt nhấn mạnh nội dung giáo dục truyền thống tốt đẹp của dân tộc, mặt khác yêu cầu đấu tranh, cải tạo và xóa bỏ những thói quen, tập quán lạc hậu Người căn dặn: thói quen và truyền thống lạc hậu cũng là kẻ địch to, nó ngấm ngầm ngăn trở cách mạng tiến bộ, chúng ta không thể trấn áp nó mà phải cải tạo nó một cách cẩn thận, lâu dài

Để nâng cao trình độ văn hóa, trước hết mọi người phải được phổ cập giáo dục Hồ Chí Minh kêu gội mọi người phải đẩy mạnh phong trào thanh toán nạn mù chữ một cách có kế hoạch, liên tục, bền bỉ và cần tạo điều kiện cho “những người đã biết đọc, biết viết tiếp tục học thêm Bởi thanh toán nạn mù chữ là bước đầu nâng cao trình độ văn hóa Trình độ của nhân dân nâng cao sẽ giúp chúng ta đẩy mạnh công cuộc khôi phục kinh tế, phát

triển dân chủ Người cũng nhắc nhở cần phải giáo dục về: “thường thức vệ sinh để dân bớt ốm đau”, giáo dục thường thức khoa học để dân bớt mê tín

dị đoan, dạy cho dân biết “bốn phép tính để làm ăn có ngăn nắp”

Cách mạng thành công, niềm khát vọng học tập của nhân dân ta bị đè nén trong suốt 80 năm trời dưới ách thống trị của thực dân Pháp được thực hiện Dưới sự dẫn dắt của Hồ Chí Minh, chỉ sau một thời gian ngắn, nền giáo dục Việt Nam mới đã nhanh chóng đưa dân tộc ta từ chỗ 95% người

mù chữ trở thành một dân tộc có học vấn, ai cũng được học hành

Với quan niệm về xây dựng con người mới, Hồ Chí Minh rất quan tâm đến việc nâng cao trình độ kiến thức chuyên môn cho mọi người, bởi công việc ngày càng nhiều, càng mới, khó khăn hơn, to lớn hơn, phức tạp hơn trước Chẳng hạn “Nếu ta muốn dùng máy móc mà máy móc ngày một thêm tinh xảo, thì công nhân cũng phải có trình độ kỹ thuật rất cao không kém gì kỹ sư, phải biết tính toán nhiều” [27, tr.224] Bởi vậy, phải biết học tập để nắm vững kỹ thuật, sử dụng đầy đủ công suất của máy, cải tiến phương tiện máy móc, làm việc để tăng năng suất lao động, đảm bảo chất lượng tốt Người thường nhắc nhở những người làm công tác giảng dạy và người học, trong giảng dạy và học tập phải coi trọng các môn khoa học tự nhiên, khoa học xã hội, các môn kỹ thuật đê có kiến thức toàn diện, để tham gia tốt nhất vào sự nghiệp xây dựng nước nhà Người viết: “Trong thế giới chỉ có hai loại hiểu biết: một là hiểu biết sự tranh đấu sinh sản Khoa học tự nhiên do đó mà ra Hai là hiểu biết tranh đấu dân tộc và tranh đấu xã hội Khoa học xã hội do đó mà ra” [24, tr.235]

Nhưng nếu chỉ dừng sự hiểu biết trong sách vở, câu chữ thì đó mới chỉ

là “tri thức một nửa”, “muốn thành một người trí thức hoàn toàn, thì phải đem cái trí thức đó áp dụng vào thực tế” [24, tr.235], cải tạo xã hội cũ, xây dựng xã hội mới Một trong những nội dung của chủ nghĩa anh hùng cách

mạng Việt Nam được Hồ Chí Minh xác định, đó là: “Quyết tâm đi sâu vào khoa học kỹ thuật và nghiệp vụ, phát huy tinh thần sáng tạo, dám nghĩ, dám làm, ra sức học tập và vận dụng tốt sáng kiến và kinh nghiệm tiên tiến, nâng cao năng suất lao động và hiệu quả chiến đấu” [31, tr.90]

1.2.2.4 Giáo dục thể chất và sức khỏe

Ngay từ thời cổ đại, người ta cũng đã coi trọng giáo dục sức khỏe, thể chất, nâng cao sức khỏe trong nhà trường và hầu như rất khó chấp nhận tình trạng thiếu giáo dục thể chất khi nói đến giáo dục Mục tiêu giáo dục,

vì thế chỉ có thể thực hiện cân đối, hài hòa khi giáo dục thể chất được xem

là một nội dung không thể thiếu đối với một nền giáo dục lành mạnh Trong lịch sử giáo dục nhân loại, tư tưởng giáo dục về thể chất được xem

là một biểu hiện của tính nhân đạo, tiến bộ của nền giáo dục Bởi vì nó không chỉ giới hạn trong việc bồi dưỡng thể lực, mà còn góp phần cải tạo nòi giống, góp phần phát triển hài hòa, cân đối các phẩm chất, năng lực của con người, là điều kiện tiên quyết để đảm bảo thực hiện tốt các nhiệm vụ giáo dục khác

“Nhân sinh vô bệnh thị chân tiên” (nghĩa là: ở đời, người không ốm đau, bệnh tật chính là tiên thật sự), đó là lời của Hồ Chí Minh để chỉ tầm quan trọng của sức khỏe như là tài sản quý báu, là hạnh phúc của mỗi người Sức khỏe là vốn quý Một cơ thể không khỏe mạnh về cơ bắp, về mọi khí quan và đặc biệt thiếu sự dẻo dai, linh hoạt của hệ thống thần kinh

sẽ gặp nhiều khó khăn trong quá trình hoạt động trí tuệ và hoạt động thực tiễn

Xuất phát từ vai trò sức khỏe trong việc xây dựng con người mới và

xã hội mới, sau cách mạng tháng 8 thành công, Hồ Chí Minh căn dặn cán

bộ và các cơ quan chức năng bốn việc cần quan tâm, đó là: Công tác phòng

bệnh, công tác thể dục thể thao, công tác vệ sinh và thực hiện đời sống mới Người kêu gọi: “luyện tập thể dục, bồi bổ sức khỏe là bổn phận của mỗi một người yêu nước Việc đó không tốn kém, khó khăn gì Gái trai, già trẻ ai cũng nên làm và ai cũng làm được Mỗi ngày lúc ngủ dậy, tập một ít thể dục Ngày nào cũng tập thì khí huyết lưu thông, tinh thần đầy đủ, như vậy là sức khỏe” [23, tr.212] Nội dung của định nghĩa này hoàn toàn thống nhất với định nghĩa về sức khỏe của Tổ chức y tế thế giới trong Tuyên ngôn Alma Ata 1978: “ Sức khỏe là trạng thái hoàn toàn thoải mái

về tâm hồn, về thể xác, về xã hội” Như vậy trước tuyên ngôn Alma Ata gần nửa thế kỷ, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã có quan niệm chính rất chính xác

về sức khỏe Người khuyên các cháu thanh thiếu niên nhi đồng “ phải siêng học tập thể thao cho mình mẩy nở nang”

Chủ tich Hồ Chí Minh chủ trương đưa giáo dục thể chất vào trường học từ rất sớm Ngay từ năm 1946, người đã đặt ra yêu cầu: “ Bộ giáo dục

có nha thể dục, mục đích là để khuyên và dạy cho đồng bào tập thể dục, đặng giữ gìn sức khỏe và bồi đặp sức khỏe” [23, tr.212] “ Muốn lao động sản xuất tốt, công tác và học tập tốt, thì cần có sức khỏe” [29, tr.116] Tại Đại hội Đại biểu toàn quốc của Đoàn thanh niên Lao động Việt Nam (ngày 02/11/1956), Người căn dặn đoàn viên, thanh niên: “Phải rèn luyện thân thể cho khỏe mạnh Khỏe mạnh thì mới có đủ sức để tham gia một cách dẻo dai bền bỉ những công việc ích nước, lợi dân” [27, tr.264] Giữ gìn dân chủ, xây dựng nước nhà, gây đời sống mới việc gì cũng cần có sức khỏe mới làm thành công “Mỗi một người dân yếu ớt, tức là cả nước yếu ớt, mỗi một người dân khỏe mạnh tức là cả nước mạnh khỏe” [23, tr.212] Dân

có cường thì nước mới thịnh

Bản thân Hồ Chí Minh là tấm gương sáng về tinh thần kiên trì luyện tập thể dục, nâng cao sức khỏe Trong những điều kiện cụ thể, Người luôn

tìm ra hình thức rèn luyện thích hợp và “ ngày nào cũng tập”, nhờ vậy đã chiến đấu chống lại bệnh tật, tạo cho mình sức sáng tạo và khả năng làm việc bền bỉ, phi thường

Nâng cao sức khỏe cho thế hệ tương lai của nước nhà là trách nhiệm của toàn xã hội, trong đó “ ngành giáo dục và các ngành, các đoàn thể cần phải có kế hoạch cụ thể chăm sóc, giáo dục các cháu ngày càng khỏe mạnh

và tiến bộ” [31, tr.468]

1.2.2.5 Giáo dục thẩm mỹ

Giáo dục thẩm mỹ hình thành ở con người một quan hệ thẩm mỹ nhất định đối với hiện thực, đáp ứng nhu cầu hướng thiện, nhu cầu khám phá và thưởng thức cái đẹp của nghệ thuật và cuộc sống Cùng với các nội dung giáo dục khác, làm tốt công tác giáo dục thẩm mỹ sẽ thúc đẩy mạnh

mẽ việc hình thành nhân cách – đạo đức, hướng con người vào cái thiện, cái đẹp để phấn đấu, rèn luyện, hoạt động và cống hiến

Hồ Chí Minh cho rằng: “ Mỹ dục: để phân biệt cái gì là đẹp, cái gì là không đẹp” [27, tr.74] “Chữ mỹ có nghĩa là tốt đẹp”, “Thiện nghĩa là tốt đẹp, vẻ vang Trong xã hội không có gì tốt đẹp, vẻ vang bằng phục vụ lợi ích của nhân dân” Như vậy, không nên hiểu giáo dục thẩm mỹ là giáo dục năng khiếu hoặc chỉ là giáo dục nghệ thuật Trong tư tưởng Hồ Chí Minh, Người nhấn mạnh đến việc bồi dưỡng nâng cao trình độ văn hóa thẩm mỹ

và nhu cầu xây dựng cuộc sống theo cái đẹp ở mọi lúc, mọi nơi và cái đẹp, cái lý tưởng trong diện mạo của con người gắn liền với yêu cầu về sự cân bằng, sự hài hòa giữa tinh thần và thể chất, với đòi hỏi về lối sống cao đẹp,

về tinh thần trách nhiệm và thái độ phục vụ đối với nhân dân

Giáo dục thẩm mỹ có hai chức năng là hình thành định hướng thẩm

mỹ của nhân cách và phát triển những tiềm năng sáng tạo, hình thành nhân cách

1.2.3 Giáo dục- đào tạo phải theo phương châm lý luận gắn với thực tiễn, học đi đôi với hành

Giáo dục chỉ phát huy hết vai trò, sức mạnh của mình khi thực hiện đúng đắn phương châm, phương pháp giáo dục Đây là một nội dung được

Hồ Chí Minh đặc biệt quan tâm, vì nó sẽ tạo ra sự khác biệt về chất so với nền giáo dục phong kiến- nền giáo dục xa rời thực tế và nền giáo dục

“ nhồi sọ” của thực dân

Hồ Chí Minh nhiều lần căn dặn những người làm công tác quản lý giáo dục, các nhà giáo phải luôn luôn gắn nội dung giáo dục với thực tiễn tập phải kết hợp với lao động sản xuất Giáo dục phải kết hợp cả ba khâu: gia đình, nhà trường, xã hội Xem nhẹ bất kỳ một khâu nào cũng đều hạn chế đến kết quả giáo dục, thậm chí có thể đưa lại những hậu quả khó lường

Cần có một tinh thần hiếu học, cầu tiến bộ, ý thức chủ động, học tập không biết mỏi, học suốt đời, học mọi lúc, mọi nơi, học mọi người Hồ Chí Minh rất quan tâm đến việc học bạn bè, đồng chí, đồng nghiệp, đặc biệt là học nhân dân Tự đào sâu lý luận, gắn với thực tế, biến kiến thức của thầy thành của mình là bài học lớn từ tấm gương sáng ngời của Bác, phản ánh quan điểm hiện đại trong giáo dục đào tạo hiện nay

Xuất phát từ lý luận của chủ nghĩa Mác- Lênin về sự thống nhất biện chứng giữa lý luận với thực tiễn, Hồ Chí Minh đã nhắc nhở mọi người phải biết áp dụng lý luận vào thực tiễn, phải tránh bệnh kém lý luận, lý luận suông hoặc coi thường lý luận Trong sự nghiệp xây dựng nền giáo dục

mới, Hồ Chí Minh coi thống nhất giữa lý luận và thực tiễn là một trong những phương châm cơ bản nhất, xuyên suốt quá trình giáo dục đối với mọi lứa tuổi Bởi vậy, lý luận phải gắn liền với thực tiễn, học phải đi đôi với hành, học tập phải kết hợp với lao động sản xuất Chính phương châm giáo dục vô cùng bình dị và sâu sắc ấy đã làm cho tư tưởng của Hồ Chí Minh có sức sống trường tồn và sức mạnh cải tạo vĩ đại

Lý luận gắn với thực tiễn là một yêu cầu tự thân của lý luận, là một nguyên tắc căn bản của chủ nghĩa Mác- Lênin Lý luân là sự tổng kết thực tiễn, rồi đem chứng minh trong thực tiễn Lý luận như cái kim chỉ nam, nó chỉ phương hướng cho chúng ta trong công việc “ Lý luận cũng như cái tên (hoặn viên đạn) Thực hành cũng như cái đích để bắn Có tên mà không bắn, hoặc bắn lung tung, cũng như không có tên” [24, tr.235] Thực tiễn là rất rộng, nếu không có lý luận hoặc kém lý luận, thì khi gặp mọi việc không biết xem xét cho rõ, cân nhắc cho đúng, xử trí cho khéo, “ lúng túng như nhắm mắt mà đi” Kết quả thường thất bai Mặt khác, thực tiễn luôn vận động, biến đổi nên lí luận luôn cần được bổ sung bằng những kết luận mới rút ra từ thực tiễn sinh động

Học lý luận, học các môn học phải lấy thực tiễn làm ví dụ minh họa, chứng minh cho sư đúng đắn của lý luận, Hồ Chí Minh cho rằng; Lý luận không có thực tiễn là là lý luận suông, “thực tiễn không có lý luận dẫn đường thì thành thực tiễn mù quáng” [27, tr.496] Tư tưởng đó đã được Người đúc rút từ thực tiễn hoạt đông cách mạng của mình Trong các bài nói chuyện, Người thường lấy ví dụ cụ thể, sinh động, thiết thực để chứng minh và làm sáng tỏ những vấn đề lý luận phức tạp

Thực tiễn rất rộng lớn, trong lúc học tập không thể giải quyết tất cả mọi vấn đề Theo Hồ Chí Minh, ở nhà trường chỉ có thể đặt cơ sở cho việc liên hệ với thực tiễn mà thôi: “ Khi học tập, chúng ta cũng cần liên hệ với

những vấn đề thực tế ở trong nước và trên thế giới” [27, tr.498] Đem lý luận học được liên hệ với những vấn đề và nhiệm vụ cách mạng đặt ra để tìm đường lối, phương hướng giải quyết như thế nào cho đúng, tìm nguyên nhân thành công hay thất bai

Học lý luận để vận dụng vào thực tiễn Học để hành, muốn hành tốt phải hiểu kỹ, từ đó mới có thể sáng tạo ra cái mới Bởi vây, “học phải suy nghĩ, học phải liên hệ với thực tế”, “phải kết hợp chăt chẽ lý luận với thực hành, giáo dục với lao động”[30, tr.331] Trong tư tưởng Hồ Chí Minh, học

và hành là hai khâu của quá trình nhận thức, luôn gắn bó chặt chẽ với nhau Học là để hành Hành bản thân nó cũng là một phương pháp học, nó không chỉ là sự vận dụng những điều đã học mà còn là nguồn gốc của tri thức mới, là một biện pháp rèn luyện con người một cách toàn diện Học đi đôi với hành cho phép cùng một lúc hình thành cả tri thức và kỹ năng, hành trở thành một hình thức chính của học, quá trình học xảy ra trong chính quá trình hành Hồ Chí Minh căn dặn: “Học để hành: Học với hành phải đi đôi với nhau, học mà không hành thì học cũng vô ích Hành mà không học thì hành không trôi chảy”[25, tr.50]

Hồ Chí Minh phê phán lối học vẹt, lối dạy sách vở, biến con người thành con mọt sách, lối nói suông văn hóa chữ nghĩa mà không có tác dụng

gì Ngày 21/10/1964, nói chuyện với cán bộ giảng dạy và sinh viên Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, Người khuyên: “Các cháu học sinh không nên học gạo, không nên học vẹt…Học với hành phải kết hợp với nhau” [30, tr.331] Đây được xem là một sự chuyển hướng cơ bản, cách mạng về phương châm giáo dục và là một trong các đăc trưng cỏ bản cho thấy sự khác nhau giữa nền giáo dục kinh viện, xa rời thực tế, không quan tâm đến thực nghiệm, “ học một đường, hành một nẻo”, coi kinh sách thánh hiến là đỉnh cao của tri thức Với nền giáo dục mới, nền giáo dục của chế độ xã

hội chủ nghĩa, Người yêu cầu: “phải sửa chương trình làm sao để học thì hành được ngay” [24, tr.60]

Lao động sản xuất là một khâu quan trọng nhất của hành, là nền tảng của thực hành, nó quyết định tất cả các hoạt động khác Qua lao động sản xuất, sư hiểu biết của con người về tự nhiên xã hội được nâng cao Trong lịch sử Việt Nam thời cận đại, Nguyễn Trường Tộ chủ trương giáo dục cho dân biết làm ăn, quý trọng lao động Còn, Phan Bội Châu thì mong muốn

mở ở khắp nơi các trường bách công, coi hư văn là thói dã man, có đội ngũ lao động bách nghệ là điều may mắn cho đất nước Trong tác phẩm Tư bản, Mác khẳng định “kết hợp học tập với lao động sản xuất là một phương pháp duy nhất để tạo ra những con người phát triển toàn diện” và “việc sớm kết hợp lao động sản xuất với giáo dục là một trong những biện pháp mạnh nhất để cải biến xã hội” Kế thừa tư tưởng của các vị tiền bối, Hồ Chí Minh coi trọng giáo dục lao động trong nhà trường, xem đó là một khâu chủ yếu trong toàn bộ sự nghiệp giáo dục xã hội chủ nghĩa, nhằm đào tao

ra những người giỏi về văn hóa, khoa học, trình độ chuyên môn, tay nghề

Sự kết hợp lao động sản xuất với học tập không chỉ trang bị cho người học nắm vững những kiến thức cơ bản mà còn đào tạo họ thành những con người có đức tính cần cù, siêng năng, s n sàng tham gia thực hiện đời sống mới và xây dựng xã hội mới

Chính thông qua thực tiễn, thực hành, qua lao động sản xuất làm cho

lý luận, tri thức của người học được gọt giũa, mài sắc thêm, nó là cơ sở, nền tảng để nhận thức, phát hiện và khám phá cái mới Lý luận gắn với thực tiễn, học đi đôi với hành, hoc tâp kết hợp với lao động sản xuất là phương hướng mục tiêu phấn đấu và hành động trong tư tưởng giáo dục của Hồ Chí Minh

Từ phương châm giáo dục học đi đôi với hành, lý luận gắn với thực tiễn, Hồ Chí Minh chỉ ra rằng phương pháp giáo dục văn hóa kỹ năng gắn liền với ứng dụng vào nghiên cứu khoa học sản xuất là phương pháp giáo dục không chỉ để tăng sản phẩm cho xã hội mà chủ yếu để tạo nên những con người toàn diện Tại sao vậy? Vì phương pháp này làm cho ngay lúc ở trường , học sinh biết lao động sản xuất là thế nào, có ý nghĩa gì, đem lợi ích ra sao Mặt khác, việc dạy học sinh kiến thức văn hóa, khoa học gắn với lao động sản xuất sẽ làm học sinh nhận thức tốt hơn Sự nhận thức này

là nhận thức qua thực nghiệm, bằng tự mình lao động chứ không chỉ hiểu biết qua sách vở, qua kinh nghiệm của người khác Sự hiểu biết đó rất sinh

động, rất sâu sắc và không bao giờ quên được hoặc khó quên Nói về vấn

đề này Mác cũng đã nhận định: … Chế độ công xưởng là nơi đầy tiên nảy

nở mầm mống của nền giáo dục tương lai, nền giáo dục sẽ kết hợp lao

động sản xuất với giáo dục và thể dục, đối với hết thảy các trẻ em trên một

độ tuổi nhất định nào đó, và làm như vậy không những chỉ là phương pháp tăng thêm sản xuất xã hội, mà còn là phương pháp độc nhất để đào tạo ra những con người toàn diện [26, tr.42]

Phương pháp vừa học vừa lao động sản xuất thực sự tốt hơn là chỉ học trên lớp Việc học được diễn ra trong quá trình lao động mang tính chất tự nguyện Những vấn đề đặt ra ngay trong quá trình lao động và được giải quyết ngay khiến cho người học rất dễ nhập tâm và hiểu ngay vấn đề một cách dễ dàng Mặt khác, những gì mà người học học được tại thời điểm đó thường là những vấn đề có ý nghĩa thiết thực, có giá trị thực tiễn rất cao, không hàm chứa tính giáo điều, áp đặt Người học tiếp thu kiến thức với tinh thần thoải mái, không bị gò ép và tự mỗi người có cách nhận thức riêng cũng như lượng kiến thức phù hợp với khả năng của mình Chúng ta cần nắm vững nguyên tắc học phải kết hợp với nghiên cứu và lao động sản

xuất, trách tách rời quá trình đó sẽ dẫn đến tình trạng “ thừa thầy thiếu thợ” Tuy nhiên, sẽ không có ỹ nghĩa trong công tác giáo dục nếu chúng ta lạm dụng vai trò của lao động Người làm công tác giáo dục sử dụng không hợp lý lao động, làm cho người học luôn mang nặng tâm lý bị bắt buộc, nên lao động chỉ mang tính chất đối phó, cho xong chuyện, không nảy sinh nhu cầu và hứng thú học tập qua lao động Người học chỉ có thể thu nhập kiến thức qua lao động khi họ bị cuốn vào công việc cùng niềm say mê khám phá mang tính tự nguyện cao Rõ ràng với phương pháp này làm cho người học vừa học tốt vừa lao động tốt, vừa ứng dụng kịp thời những thành tựu nghiên cứu, học tập vào sản xuất tạo ra của cải cho xã hội Mặt khác, nhờ ứng dụng vào sản xuất, thực hành sản xuất, mới nâng cao chất lượng giáo dục phổ thông theo yêu cầu ngày càng cao của sự nghiệp công nghiệp cách mạng ở nước ta và tiến kịp cuộc cách mạng khoa học kỹ thuật trên thế giới

Tóm lại lý thuyết học được trong trường rất cần thiết, nhưng nếu không đem ra thực tiễn áp dụng, thông qua lao động thì cũng chỉ là mớ kiến thức vô bổ Hơn nữa, lao động còn như một nhà kiểm duyệt những giá trị của tri thức vừa học, đồng thời củng cố thêm hiểu biết của người học khi

họ tham gia vào quá trình lao động Tính chấ hữu ích của phương pháp học tập gắn liền với lao động

1.2.4 Quá trình giáo dục phải gắn liền với quá trình tự giáo dục

Trong di sản giáo dục của Hồ Chí Minh có những ý kiến rất quý báu

về vấn đề tự học- tự đào tạo Đặc biệt chính Người là tấm gương quý báu

về tự học, học suốt đời Khi ra đi tìm đường cứu nước, trình độ học vấn của

Hồ Chí Minh được đào tạo ở trường là chưa được là bao Thế mà chỉ bằng việc tự học, Người đã làm giàu vốn tri thức của mình bằng những vốn tri thức tiên tiến nhất của thời đại để trở thành Anh hùng giải phóng dân tộc,