Tư tưởng hồ chí minh về nhân tố con người với việc phát huy nhân tố con người trong sự nghiệp đổi mới đất nước hội nhập kinh tế quốc tế hiện nay của việt nam

hội nhập kinh tế quốc tế, chúng ta cần những con người mang phẩm chất đạođức cách mạng, có tư duy sáng tạo có bản lĩnh chính trị vững vàng, có lòngyêu nước, có tinh thần xã hội chủ nghĩa

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC KHOA LÝ LUẬN CHÍNH TRỊ

NGUYỄN TOÀN

TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ NHÂN TỐ CON NGƯỜI VỚI VIỆC PHÁT HUY NHÂN TỐ CON NGƯỜI TRONG SỰ NGHIỆP

ĐỔI MỚI ĐẤT NƯỚC HỘI NHẬP KINH TẾ QUỐC TẾ

HIỆN NAY CỦA VIỆT NAM

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC KHOA LÝ LUẬN CHÍNH TRỊ

TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ NHÂN TỐ CON NGƯỜI

VỚI VIỆC PHÁT HUY NHÂN TỐ CON NGƯỜI TRONG SỰ NGHIỆP

ĐỔI MỚI ĐẤT NƯỚC HỘI NHẬP KINH TẾ QUỐC TẾ

HIỆN NAY CỦA VIỆT NAM

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP

CỬ NHÂN TRIẾT HỌC

Giáo viên hướng dẫn: Sinh viên thực hiện:

ThS NGUYỄN THẾ PHÚC NGUYỄN TOÀN

Triết k31

Huế, 05 / 2011

Lời Cảm Ơn

Em xin bày tỏ lòng cảm ơn sâu sắc đến thầy giáo hướng dẫn ThS Nguyễn Thế Phúc Đến quý thầy, cô giáo trong Khoa Lý luận chính trị, bạn bè và người thân đã giúp đỡ em hoàn thành Khóa luận tốt nghiệp

Tôi cũng xin chân thành cảm ơn Thư viện trường Đại học Khoa học Huế đã tạo điều kiện cho tôi hoàn thành Khóa luận tốt nghiệp này.

S inh viên Nguyễn Toàn

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

Chương 1: TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ NHÂN TỐ CON NGƯỜI 5

1.1 Nhận thức của Hồ Chí Minh về nhân tố con người 5

1.2 Nội dung tư tưởng Hồ Chí Minh về nhân tố con người 19

Chương 2: PHÁT HUY NHÂN TỐ CON NGƯỜI THEO TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH TRONG SỰ NGHIỆP ĐỔI MỚI ĐẤT NƯỚC VÀ HỘI NHẬP KINH TẾ QUỐC TẾ HIỆN NAY 41

2.1 Nhận thức của Đảng Cộng sản Việt Nam về Hội nhập kinh tế quốc tế .41

2.2 Thực trạng việc phát huy nhân tố con người trong sự nghiệp đổi mới đất nước và hội nhập kinh tế quốc tế hiện nay 57

KẾT LUẬN 75

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 77

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài.

Tư tưởng Hồ Chí Minh là sự kết hợp những truyền thống tốt đẹp của dântộc cùng với những tinh hoa văn hóa của nhân loại và chủ nghĩa Mác - Lêninnhằm vào mục đích giải phóng dân tộc, giải phóng giai cấp và giải phóng conngười Trước lúc đi xa Người đã để lại cho dân tộc Việt Nam và nhân loạitiến bộ trên thế giới một di sản lý luận vô cùng quan trọng để hướng tới sựnghiệp Độc lập dân tộc và Chủ nghĩa xã hội Trong di sản tư tưởng củaNgười điều cốt lõi có ý nghĩa xuyên suốt là Độc lập dân tộc gắn liền với Chủnghĩa xã hội Vì vậy tư tưởng giải phóng của Người chính là lấy sự nghiệpgiải phóng con người làm trung tâm

Hiện nay đất nước Việt Nam đang trong tiến trình đổi mới, hội nhậpkinh tế quốc tế Vấn đề nhân tố con người với việc phát huy nhân tố conngười luôn được Đảng nhận thức rõ và khẳng định, Đảng Cộng sản Việt Namluôn nhấn mạnh đến nguồn lực con người, coi đó là nguồn lực nội sinh quantrọng nhất cho sự phát triển nhanh và bền vững của đất nước Kế thừa cácĐại hội trước Đại hội X nêu rõ “Xây dựng và hoàn thiện giá trị, nhân cáchcon người Việt Nam, bảo vệ và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc trong thời

kì công nghiệp hóa hiện đại hóa đất nước, hội nhập kinh tế quốc tế Bồidưỡng các giá trị văn hóa trong thanh niên, học sinh, sinh viên, đặc biệt là lýtưởng sống, lối sống, năng lực trí tuệ, đạo đức và bản lĩnh văn hóa con ngườiViệt Nam”, và Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XI khẳng định: “Mở rộng dânchủ, phát huy tối đa nhân tố con người; coi con người là chủ thể, nguồn lựcchủ yếu và là mục tiêu của sự phát triển…Phát huy mạnh mẽ mọi khả năngsáng tạo và bảo đảm đồng thuận cao trong xã hội, tạo động lực phát triển đấtnước…Nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, trọng dụng nhân tài, chăm lo lợiích chính đáng và không ngừng nâng cao đời sống vậy chất, tinh thần củamọi người dân, thực hiện công bằng xã hội”

Trong tiến trình toàn cầu hóa, hội nhập kinh tế quốc tế trên phạm vi toàncầu như hiện nay, vấn đề con người và việc phát huy nhân tố con người đang

là vấn đề thời sự, là vấn đề trung tâm được nhiều nước trên thế giới đã vàđang tích cực đào tạo và phát triển nguồn nhân lực với nhiều mức độ khácnhau

Trên cơ sở lấy chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh làm nềntảng tư tưởng, kim chỉ nam cho mọi hành động cách mạng, Đảng Cộng sảnViệt Nam đã lãnh đạo đất nước vượt qua nhiều khó khăn thử thách, thu đượcnhiều thành quả to lớn Tuy nhiên bên cạnh đó cũng còn những hạn chế nhấtđịnh Để tận dụng thời cơ, vượt qua thách thức, đẩy mạnh sự nghiệp đổi mới,

hội nhập kinh tế quốc tế, chúng ta cần những con người mang phẩm chất đạođức cách mạng, có tư duy sáng tạo có bản lĩnh chính trị vững vàng, có lòngyêu nước, có tinh thần xã hội chủ nghĩa.

Tư tưởng Hồ Chí Minh nói chung, tư tưởng về con người nói riêng manggiá trị to lớn vượt thời đại, giá trị ấy đã được thực tiễn cách mạng đấu tranhgiành độc lập dân tộc, giải phóng đất nước của dân tộc Việt Nam, cũng nhưthực tiễn xây dựng xã hội chủ nghĩa ở nước ta hơn 55 năm qua khẳng định

Vì thế việc làm rõ thêm tư tưởng Hồ Chí Minh về vấn đề con người, trongđiều kiện đất nước đang trong tiến trình đổi mới hội nhập kinh tế quốc tế, làviệc làm quan trọng và cần thiết

Xuất phát từ những lý do trên mà tôi đã quyết định chọn đề tài “Tư

tưởng Hồ Chí Minh về nhân tố con người với việc phát huy nhân tố con người trong sự nghiệp đổi mới đất nước hội nhập kinh tế quốc tế hiện nay của Việt Nam” để làm khóa luận tốt nghiệp cử nhân Triết học của mình.

2 Tình hình nghiên cứu của đề tài.

Nghiên cứu tư tưởng Hồ Chí Minh về con người nói chung, nhân tố conngười nói riêng cũng như vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh về con người vàphát huy nhân tố con người trong sự nghiệp đổi mới đất nước hiện nay đượcĐảng và Nhà nước đặc biệt quan tâm Trong những năm qua ở Việt Nam cónhiều công trình nghiên cứu về vấn đề này, tiêu biểu như:

- Hồ Kiếm Việt, Góp phần tìm hiểu đặc sắc tư duy triết học Hồ ChíMinh, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, năm 2004

- Vũ Thị Kim Dung, Tư tưởng Hồ Chí Minh về con người, Tạp chí Khoahọc Chính trị, số 2, năm 1998

- Thành Duy, Tư tưởng Hồ Chí Minh với sự nghiệp xây dựng con ngườiViệt Nam phát triển toàn diện, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, năm 2001

- Nguyễn Thế Kiệt, Xây dựng và phát triển con người nâng cao chấtlượng nguồn lực con người trong công cuộc đổi mới ở Việt Nam hiện nay,Tạp chí Triết học số 6, năm 2008

- Nguyễn Xuân Thắng, Toàn cầu hóa và hội nhập kinh tế quốc tế đối vớitiến trình công nghiệp hóa hiện đại hóa ở Việt Nam, Nxb Khoa học xã hội,

Hà Nội, năm 2007

Và nhiều công trình nghiên cứu trên các sách báo tạp chí khác

Trong khuôn khổ của một khóa luận tốt nghiệp cử nhân Triết học, tácgiả kế thừa những thành tựu trên của các nhà nghiên cứu, trên cơ sở đó để hệthống hóa thành lý luận phục vụ cho sự nghiệp đổi mới đất nước hiện nay

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của đề tài.

Đối tượng nghiên cứu: Tư tưởng Hồ Chí Minh về nhân tố con người, vàviệc phát huy nhân tố con người trong sự nghiệp đổi mới đất nước, hội nhậpkinh tế quốc tế ở nước ta hiện nay.

Phạm vi nghiên cứu: Đề tài không đề cập đến toàn bộ nội dung tư tưởng

Hồ Chí Minh, mà chỉ đề cập đến một số nội dung tư tưởng Hồ Chí Minh liênquan đến vấn đề con người trên góc độ triết học, để từ đó vận dụng vào việcphát huy nhân tố con người trong sự nghiệp đổi mới đất nước, hội nhập kinh

tế quốc tế ở nước ta hiện nay

4 Phương pháp nghiên cứu.

Để nghiên cứu đề tài này, tác giả đứng trên lập trường của chủ nghĩaMác - Lênin, lấy thế giới quan duy vật và phương pháp luận biện chứng đểxem xét những vấn đề liên quan đến đề tài

Kết hợp giữa phương pháp logic và phương pháp lịch sử Ngoài ra, đểđạt được kết quả nghiên cứu cao, tác giả còn sử dụng các phương pháp khácnhư: Phương pháp phân tích, tổng hợp, thống kê, điều tra xã hội học…v.v

5 Đóng góp của đề tài.

Đề tài kế thừa những thành quả của các nhà nghiên cứu, những tác giả đitrước, đồng thời khái quát nội dung cơ bản tư tưởng Hồ Chí Minh về vấn đềcon người và một số nội dung về việc phát huy nhân tố con người trong sựnghiệp đổi mới đất nước hội nhập kinh tế quốc tế hiện nay ở nước ta

Ngoài ra kết quả nghiên cứu của đề tài còn là tài liệu tham khảo cho cácbạn sinh viên các nghành Triết học, Giáo dục chính trị, Lịch sử, Văn học,Báo chí …v.v

6 Bố cục của khóa luận.

Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, khóa luậngồm có 2 chương 4 tiết

Chương 1

TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ NHÂN TỐ CON NGƯỜI

1.1 Nhận thức của Hồ Chí Minh về nhân tố con người.

1.1.1 Cơ sở hình thành tư tưởng Hồ Chí Minh về nhân tố con người.

Tư tưởng Hồ Chí Minh về nhân tố con người không phải là một sảnphẩm chủ quan phản ánh tâm lý nguy vọng của nhân dân Việt Nam đối vớilãnh tụ kính yêu của mình Tư tưởng Hồ Chí Minh về nhân tố con người làsản phẩm tất yếu của cách mạnh Việt Nam, ra đời do yêu cầu khách quan và

là sự giải đáp những yêu cầu bức thiết do cách mạng Việt Nam đặt ra từ đầuthế kỷ XX đến nay, và cũng là sản phẩm của sự kết hợp giữa những điều kiệnlịch sử - xã hội cụ thể của dân tộc và thời đại với phẩm chất năng lực cá nhâncủa Hồ Chí Minh Sản phẩm đó hình thành dựa trên những cơ sở sau

1.1.1.1 Cơ sở khách quan

Về nguồn gốc thực tiễn

Bối cảnh lịch sử Việt Nam

Vào cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX Việt Nam vẫn là xã hội phong kiến,với nền nông nghiệp lạc hậu, chính quyền triều Nguyễn từng bước khuấtphục trước cuộc xâm lược của thực dân Pháp, đã lần lượt ký kết các hiệp ướcđầu hàng thừa nhận sự bảo hộ của thực dân Pháp trên toàn cõi Đông Dương.Các cuộc khởi nghĩa vũ trang dưới khẩu hiệu “Cần Vương” do các sĩphu văn thân lãnh đạo diễn ra vào cuối thế kỷ XIX cũng hoàn toàn thất bại

Hệ tư tưởng phong kiến đã tỏ ra lỗi thời trước các nhiệm vụ lịch sử Bướcsang đầu thế kỷ XX cuộc khai thác của thực dân Pháp khiến xã hội nước ta cónhiều biến đổi và phân hóa sâu sắc, bắt đầu xuất hiện giai cấp công nhân,tầng lớp tiểu tư sản và tư sản dân tộc Cùng lúc đó các “Tân thư”, “Tân văn”,

“Tân báo” và những ảnh hưởng của trào lưu cải cách ở Nhật Bản, TrungQuốc tràn vào Việt Nam làm cho phong trào yêu nước của nhân dân tachuyển dần sang xu hướng dân chủ tư sản Các sĩ phu nho học có tư tưởngtiến bộ tức thời, có lòng yêu nước như: Phan Bội Châu, Phan Chu Trinh…Đãphát huy truyền thống yêu nước của dân tộc, họ tổ chức và vận động cuộcđấu tranh chống Pháp theo phương pháp mới Song chủ trương cầu ngoạiviện dùng bạo lực để khôi phục độc lập của Phan Bội Châu và chủ trương “ỷPháp cầu tiến bộ” khai thông dân trí, nâng cao dân khí trên cơ sở đó mà lầntính chuyện giải phóng của Phan Chu Trinh đều bị thất bại Con đường khởinghĩa của anh hùng Hoàng Hoa Thám thì mang nặng cốt cách phong kiến…Các cuộc khởi nghĩa đó chưa phải là lối thoát rõ ràng, chưa phải là hướng điđún đắn Tất cả sự việc ấy của dân tộc, tất cả những hoàn cảnh bế tắc ấy của

dân tộc đã tác động sâu sắc tới tư tưởng và sự nghiệp cách mạng của Nguyễn

Ái Quốc

Bối cảnh quốc tế

Trong lúc, ở Việt Nam đang bế tắc về con đường cứu nước giải phóngdân tộc, xã hội Việt Nam là một xã hội nữa phong kiến, thuộc địa thì trên thếgiới chủ nghĩa tư bản chuyển từ giai đoạn cạnh tranh tự do sang giai đoạn độcquyền và đã xác lập quyền thống trị của chúng trên phạm vi toàn cầu, trongquá trình xâm lược và thống trị, chủ nghĩa thực dân tại các nước nhược tiểu ởchâu Á, châu Phi và khu vực Mỹ la tinh đã làm xã hội xuất hiện thêm các giaicấp, tầng lớp mới, làm cho mâu thuẫn giữa giai cấp công nhân và tầng lớp tưsản là nổi trội Vào cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX diễn ra cuộc đấu tranh sôinổi của công nhân các nước tư bản chủ nghĩa rộng khắp trên thế giới, đã dẫnđến một cao trào mới của cách mạng thế giới với đỉnh cao là cuộc Cách mạngTháng Mười Nga (1917) đã lật đổ Nga Hoàng để thiết lập nên chính quyền

Xô Viết, mở ra một thời đại mới trong lịch sử loài người, góp phần “thức tỉnhcác dân tộc châu Á” Cách mạng Tháng Mười Nga đã nêu lên một tấm gươngsáng ngời về sự giải phóng các dân tộc bị áp bức “mở ra trước mắt họ thời đạicách mạng chống đế quốc, thời đại giải phóng dân tộc” [32;562] Từ sauCách mạng Tháng Mười Nga thành công và sự ra đời của Quốc tế Cộng sản(3/1919), phong trào công nhân trong các nước tư bản phương Tây và phongtrào giải phóng dân tộc ở các nước thuộc địa càng có quan hệ mật thiết vớinhau trong cuộc đấu tranh chống kẻ thù chung của nhân loại là chủ nghĩa đếquốc

Quê hương và gia đình

Hồ Chí Minh được sinh ra trong một gia đình nhà nho yêu nước, gần gũivới nhân dân Thân phụ của Người là Cụ phó Bảng Nguyễn Sinh Sắc một nhànho cấp tiến, có lòng yêu nước thương dân sâu sắc, ông là tấm gương cần cùlao động ý chí kiên cường vượt gian khổ, khó khăn để đạt được mục tiêu.Đặc biệt tư tưởng thương dân với chủ trương lấy dân làm trung tâm cho mọicải cách chính trị của Cụ Bảng Sắc đã ảnh hưởng rất lớn đối với sự hìnhthành nhân cách và tư tưởng của Hồ Chí Minh sau này Bên cạnh người cha,

Hồ chí Minh còn được kế thừa tấm lòng nhân ái thương người và bao dung

độ lượng của người mẹ đó là bà Hoàng Thị Loan Người còn được tiếp thunhững tri thức hết sức tiến bộ và bổ ích từ các thầy học của mình khi còn thơ

ấu Chính gia đình là cái nôi hình thành tư tưởng và con người Hồ Chí Minh.Nghệ Tĩnh là nơi sinh ra Hồ Chí Minh, là vùng đất giàu truyền thốngyêu nước chống giặc ngoại xâm, là quê hương của nhiều anh hùng nổi tiếng

trong lịch sử nước nhà cho đến các lãnh tụ yêu nước cận đại Làng Kim Liênlàng quê đã hun đúc nên con người Hồ Chí Minh, cũng đã thấm máu bao anhhung liệt sĩ, cả chị và anh của Người cũng đều tham gia hoạt động yêu nước.

Từ nhỏ Người đã chứng kiến cuộc sống nghèo khổ bị bót lột, bị đàn áp dãman ngay trên quê hương của mình Những năm ở Huế, Người đã tận mắtthấy tội ác của thực dân và thái độ ươn hèn bạc nhược của Triều đình phongkiến nhà Nguyễn

Tất cả điều đó đã chuẩn bị cho Người về nhiều mặt và thôi thúc Người

ra đi tìm đường cứu nước, giải phóng dân tộc, giải phóng con người

Về giá trị truyền thống dân tộc

Trong truyền thống lịch sử dân tộc Việt Nam, nhân dân ta đã nhận thứcđúng về nhân tố con người trong sự phát triển của đất nước Nhìn từ các triềuđại phong kiến đã cho thấy “Hiền tài là nguyên khí của quốc gia” Thực tiễnlịch sử đã cho thấy “Hiền tài + minh quân thì đất nước quốc gia sẽ thịnhvượng” Còn lúc nào mà hôn quân + bạo chúa thì đất nước sẽ lụi bại

Một dân tộc Việt Nam trong hàng ngàn năm lịch sử dựng nước và giữnước đã hình thành nên những giá trị truyền thống hết sức phong phú, đặc sắc

và cao quý mang đậm nét riêng của dân tộc Việt Nam Những truyền thốngquý báu ấy đã góp phần hun đúc nên con người Hồ Chí Minh

Trước hết là, chủ nghĩa yêu nước và ý chí bất khuất đấu tranh để dựng

nước và giữ nước Chủ nghĩa yêu nước là dòng lưu chính, là huyết mạch chảyxuyên suốt trường kỳ lịch sử dân tộc Việt Nam “Chủ nghĩa yêu nước truyềnthống là tư tưởng tình cảm cao quý thiêng liêng nhất, là cội nguồn của trí tuệsáng tạo và lòng dũng cảm của người Việt Nam, đó cũng là chuẩn mực đạođức cơ bản của dân tộc” [2;28] Chính sức mạnh của lòng yêu nước đó đãthôi thúc Người ra đi tìm đường cứu nước, tìm kiếm những gì hữu ích chodân tộc

Thứ hai là, tinh thần nhân nghĩa, truyền thống đoàn kết, tương thân,

tương ái, “lá lành đùm lá rách” trong hoạn nạn khó khăn Truyền thống nàycũng hình thành và gắn bó cùng một lúc với sự hình thành dân tộc, từ hoàncảnh nhu cầu đấu tranh quyết liệt với thiên nhiên và giặc ngoại xâm, mặc dùtrong xã hội Việt Nam trải qua nhiều biến động, song giá trị này luôn luôntồn tại trong lòng dân tộc Việt Nam Hồ Chí Minh đã chú ý kế thừa, phát huysức mạnh của truyền thống nhân nghĩa, nhấn mạnh bốn chữ “đồng”, (đồngtình, đồng sức, đồng lòng, đồng minh)

Thứ ba là, dân tộc Việt Nam là một dân tộc có truyền thống lạc quan,

yêu đời, trong muôn vàn khó khăn dân tộc ta thường động viên nhau “Chớ

thấy sóng cả mà ngã tay chèo”, tinh thần lạc quan đó có cơ sở từ niềm tin vàosức mạnh của bản thân mình, tin vào sự tất thắng của chân lý, của chínhnghĩa Hồ Chí Minh là hiện thân của truyền thống lạc quan đó.

Thứ tư là, dân tộc Việt Nam là một dân tộc cần cù, dũng cảm, thông

minh, sáng tạo trong sản xuất và chiến đấu nên cũng là một dân tộc ham họchỏi và không ngừng mở rộng đón nhận tinh hoa văn hóa của nhân loại, từNho - Phật - Lão ở phương Đông đến văn hóa tư tưởng ở phương Tây trên cơ

sở giữ vững bản sắc của dân tộc, nhân ta đã chọn lọc, tiếp thu và cải biếnnhững cái hay cái tốt, cái đẹp của người thành những cái có giá trị riêng củadân tộc, mà Hồ Chí Minh là hình ảnh sinh động và trọn vẹn của truyền thốngđó

Về tinh hoa văn hóa nhân loại

Kết hợp các giá trị truyền thống của văn hóa phương Đông với các thànhtựu của văn minh phương Tây là nét đặc sắc trong quá trình hình thành nênnhân cách và văn hóa Hồ Chí Minh

Tư tưởng và văn hóa phương Đông

Trước hết là về Nho giáo: Trong Nho giáo có nhiều yếu tố duy tâm lạchậu, phản động, nhưng bên cạnh đó Nho giáo cũng có nhiều yếu tố tích cực,

đã được Hồ Chí Minh chọn lọc tiếp thu đó là: Triết lý hành động, tư tưởngnhập thế, hành đạo giúp đời, lý tưởng về một xã hội bình trị, tức ước vọng vềmột xã hội an ninh hòa mục, một “thế giới đại đồng”; là triết lý nhân sinh tuthân dưỡng tính, nó đề cao văn hóa lễ giáo, tạo ra truyền thống hiếu học.Ngoài ra Hồ Chí Minh còn biết chắc lọc những tinh túy trong các học thuyết,

tư tưởng triết học của các đại biểu, trường phái khác như: Lão Tử, Mạnh Tử,Quản Tử…v.v

Về tư tưởng Phật giáo: Hồ Chí Minh chịu ảnh hưởng của văn hóa truyềnthống là đã bao hàm cả ảnh hưởng của Phật giáo, những mặt tích cực củaPhật giáo đã để lại những dấu ấn sâu sắc trong tư duy, hành động ứng xử củacon người Việt Nam đó là: Tư tưởng vị tha, từ bi, bác ái cứu khổ cứu nạn,thương người như thể thương thân, một tình yêu bao la đến cả chim muôngcây cỏ; là nếp sống có đạo đức trong sạch, giản dị, chăm lo điều thiện; là tinhthần bình đẳng, tinh thần dân chủ chất phát chống lại mọi phân biệt đẳng cấp;

là việc đề cao lao động, chống lười biếng “nhất nhật bất tác, nhất nhật bấtthực”; là chủ trương sống không xa lánh việc đời mà gắn bó với dân, vớinước, tích cực tham gia vào cuộc đấu tranh chống kẻ thù dân tộc Đặc biệt là

tư tưởng Vô Ngã, Vô Thường trong triết lý của nhà Phật đã được Hồ ChíMinh kế thừa tiếp thu có chọn lọc những giá trị tích cực Những mặt tích cực

trên của Phật giáo đã đi vào đời sống tinh thần dân tộc và nhân lao động Giađình Bác là một gia đình nhà nho nghèo, gần gũi với nhân dân lao động nêncũng thấm nhuần tinh thần đó của nhà Phật và đã để lại dấu ấn sâu sắc trong

tư tưởng Hồ Chí Minh

Sau khi đã trở thành người mácxít, Người tiếp tục tìm hiểu về chủ nghĩaTam Dân của Tôn Trung Sơn (nhà cách mạng tư sản Trung Quốc), Người đãtìm thấy trong đó những điều thích hợp với điều kiện nước ta, các tiêu chí củachủ nghĩa Tam Dân là: Dân tộc - độc lập, Dân quyền - tự do, Dân sinh - hạnhphúc đã được Hồ chí Minh rút gọn trong khẩu hiệu của Việt Nam đó là “ Độclập - Tự do - Hạnh phúc”

Về tư tưởng văn hóa phương Tây

Trong 30 năm hoạt động cách mạng ở nước ngoài, Hồ Chí Minh sốngchủ yếu ở châu Âu nên Người cũng chịu ảnh hưởng rất sâu rộng của nền vănhóa dân chủ và cách mạng phương Tây Người sớm làm quen và tìm hiểu cáccuộc cách mạng ở phương Tây, đặc biệt Người đã tiếp thu các giá trị vềquyền sống, quyền tự do, quyền mưu cầu hạnh phúc của con người trongTuyên ngôn độc lập năm 1776 của nước Mỹ, và tiếp thu giá trị của bản Tuyênngôn Nhân quyền và Dân quyền của đại Cách mạng Pháp năm 1789 Thờigian người sống và hoạt động ở Pari - Thủ đô nước Pháp, đồng thời cũng làtrung tâm văn hóa - nghệ thuật của châu Âu lúc bấy giờ “Sống ở giữa nơihợp lưu của các dòng văn hóa thế giới, anh Nguyễn đã có điều kiện thuận lợi

để nhanh chóng chiếm lĩnh vốn tri thức của thời đại, đặc biệt là truyền thốngvăn hóa dân chủ tiến bộ của nước Pháp” [10;36], Pari là quê hương của lýtưởng Tự do, Bình đẳng, Bác ái Người được tiếp xúc với các tác phẩm củacác nhà tư tưởng khai sáng như: Vônte, Rutxô, Môngtexkiơ…Và chịu ảnhhưởng tư tưởng của các nhà khai sáng Ngoài ra Người còn hấp thụ được tưtưởng dân chủ và hình thành nên phong cách dân chủ của mình từ trong thựctiễn sống và tham gia hoạt động cách mạng của mình ở châu Âu, cùng với sựdìu dắt trực tiếp của nhiều nhà cách mạng và trí thức tiến bộ Pháp như;M.Casanh, P.V.Cutuyariê, G.Môngmutxô…Như vậy Hồ Chí Minh đã từngbước trưởng thành, làm giàu tri thức của mình bằng vốn trí tuệ của cả phươngĐông và phương Tây, Người tiếp thu có sự chọn lọn để có thể kế thừa vàphát triển một cách sáng tạo

Ngoài ra Hồ Chí Minh còn kế thừa lòng nhân ái, đức hi sinh cao cả,những giá trị cơ bản của Thiên Chúa giáo, Người lên án gay gắt những kẻgiả danh Chúa để thực hiện “hành vi ác quỷ” mất hết tính người, những hành

vi vô đạo đức, những hành động đi ngược lại và phản bội lại lòng nhân ái cao

cả của Chúa, làm hoen ố hình ảnh của Chúa, đi ngược lại ước muốn mưu cầuphúc lợi an lành cho xã hội của Đức Chúa, “Khi nói tới đạo Thiên Chúa, HồChí Minh đã nhấn mạnh lòng thương người của Chúa: Tôn giáo Giêsu có ưuđiểm của nó là lòng nhân ái cao cả Lòng nhân ái chính là phẩm chất cao quýcần được xây dựng trong tư tưởng, ý nghĩ, hành vi của mỗi con người Cóđiều là đối với Hồ Chí Minh lòng nhân ái trước hết phải hướng đến nhữngngười lao khổ, trở thành lẽ sống của người chiến sĩ cách mạng và là mục tiêutương lai của nhân loại Nó phải biến thành sức mạnh to lớn để phá tan chế

độ áp bức bóc lột…” [14;120] chính Người là hiện thân của lòng nhân ái vàđức hi sinh cao cả của dân tộc Việt Nam

Những giá trị truyền thống của phương Đông đã được Hồ Chí Minh kếthợp với những giá trị hiện đại của tư tưởng phương Tây, tạo nên những giá trịmới sâu sắc và mang tính khoa học, và được Người vận dụng một cách tàitình trong công cuộc kháng chiến chống giặc ngoại xâm của dân tộc cũng nhưtrong cuộc sống thường nhật của mình, “Lúc đấu tranh Người có thể viết vănAnh, văn Pháp sắc sảo như một nhà báo phương Tây thực thụ, nhưng khi cónhu cầu “tự bạch” thì Người lại làm thơ bằng chữ Hán Chính điều đó làmnên nét đặc sắc ở Hồ Chí Minh, một con người tượng trưng cho sự kết hợphài hòa văn hóa Đông Tây” [10;32, 33]

Chủ nghĩa Mác - Lênin

Chủ nghĩa Mác - Lênin nói chung và quan điểm về con người của chủnghĩa Mác - Lênin nói riêng, giữ vai trò về mặt thế giới quan và phương phápluận đối với việc hình thành tư tưởng Hồ Chí Minh về nhân tố con người,

“Chủ nghĩa Mác - Lênin thực chất là học thuyết về giải phóng con người và

xã hội loài người Vấn đề con người là nội dung cơ bản của chủ nghĩa Mác Lênin nói chung, triết học Mác - Lênin nói riêng” [11;603] “Chủ nghĩa Mác

Lênin nói chung, triết học Mác Lênin nói riêng xem vấn đề con người làtrung tâm của mọi khoa học xã hội và nhân văn Chủ nghĩa Mác - Lênin rađời xuất phát từ con người và mục đích cuối cùng của nó là soi sáng sựnghiệp giải phóng cho mỗi con người và cho cả loài người” [11;604]

Ra đi tìm đường cứu nước ở tuổi đôi mươi Hồ Chí Minh đã được dântộc, quê hương và gia đình trang bị cho một vốn học thức chắc chắn, mộtnăng lực trí tuệ sắc sảo và một ý chí mãnh liệt, chính điều này đã hướngNgười đến với chủ nghĩa Mác - Lênin như một sự hiển nhiên, Hồ Chí Minhđến với chủ nghĩa Mác - Lênin được nói đến như một “cuộc hẹn hò lịch sử”,

“sự bắt gặp”, “sự tìm thấy” những chân lý thời đại Quá trình đó diễn ra mộtcách chân thành và giản dị, điều này được Người cắt nghĩa trong bài: Con

đường dẫn tôi đến chủ nghĩa Mác- Lênin, “Lúc bấy giờ; tôi ủng hộ Cáchmạng Tháng Mười chỉ theo cảm tính tự nhiên…Tôi kính yêu Lênin vì Lênin

là một người yêu nước vĩ đại đã giải phóng đồng bào mình…Tôi tham giaĐảng Xã hội Pháp chẳng qua vì các “ông bà” ấy (Hồi đó tôi gọi các đồng chícủa tôi như thế), đã tỏ ra đồng tình với tôi, với cuộc đấu tranh của các dân tộc

bị áp bức Còn như Đảng là gì, Công đoàn là gì, Chủ nghĩa xã hội và Chủnghĩa cộng sản là gì, thì tôi chưa hiểu” [25;126] Trong quá trình bôn ba tìmđường cứu nước, điều tác động và gây ảnh hưởng mạnh mẽ đến tư tưởng củaNgười, chính là lúc Người đọc: Sơ thảo lần thứ nhất những Luận cương vềvấn đề dân tộc và vấn đề thuộc địa của Lênin năm 1920, chính Luận cương

đã nâng cao nhận thức của Người về con đường giải phóng, nó phù hợp vàđáp ứng những tình cảm, suy nghĩ, hoài bão đã ấp ủ từ lâu của Người Ngườiviết: “Chính chủ nghĩa yêu nước chứ chưa phải chủ nghĩa Cộng sản đã đưatôi tin theo Lênin, tin theo Quốc tế thứ ba”[25;128]

Từ những nhận thức ban đầu về chủ nghĩa Lênin, Người tiếp tục nghiêncứu chủ nghĩa Mác một cách sâu sắc hơn và rồi tiếp thu lý luận Mác - Lênintheo phương pháp mácxít, nắm lấy cái tinh thần, cái bản chất, tiếp thu cóchọn lọc không sao chép máy móc, giáo điều Người tiếp thu chủ nghĩa duyvật biện chứng mácxít về vấn đề con người và vai trò con người trên các quanđiểm cơ bản như: Con người là thực thể thống nhất giữa mặt sinh vật với mặt

xã hội; trong tính hiện thực của nó, bản chất con người là tổng hòa nhữngquan hệ xã hội; con người là chủ thể và là sản phẩm của xã lịch sử; quan hệgiữa cá nhân và xã hội; vai trò quần chúng nhân dân và cá nhân trong lịch sử,trong quan điểm này lại chứa đựng những nội dung nói lên vai trò to lớn củacon người như: Vai trò của cá nhân - vĩ nhân - lãnh tụ và vai trò của quầnchúng nhân dân Đặc biệt trong vai trò của quần chúng nhân dân bao gồmnhững nội dung cơ bản rất quan trọng, chúng là cơ sở hình thành tư tưởng HồChí Minh về vấn đề nhân tố con người, nổi bật là vấn đề: Quần chúng nhân

dân là chủ thể sáng tạo chân chính của lịch sử, thể hiện qua 3 nội dung Thứ nhất, quần chúng nhân dân là lực lượng sản suất cơ bản của xã hội, trực tiếp

sản suất ra của cải vật chất, là cơ sở của sự tồn tại và phát triển của xã hội

Thứ hai, quần chúng nhân dân là động lực cơ bản của mọi cuộc cách mạng xã hội Thứ ba, quần chúng nhân dân là người sáng tạo ra những giá trị văn hóa

tinh thần Trên cơ sở lập trường, quan điểm và phương pháp duy vật biệnchứng của chủ nghĩa Mác - Lênin, Hồ Chí Minh vận dụng vào giải quyếtnhững vấn đề trong thực tiễn cách mạng Việt Nam, chứ Người không đi tìmnhững kết luận có sẵn trong sách vở

Từ đây nội dung tư tưởng Hồ Chí Minh về nhân tố con người được hìnhthành, bổ sung và hoàn thiện trên nền tảng cơ sở khách quan như trên và dựatrên bối cảnh thực tiễn của cách mạng Việt Nam, đồng thời còn kết hợp vớinhân tố chủ quan con người Hồ Chí Minh.

1.1.1.2 Nhân tố chủ quan

Bằng thực tiễn hoạt động cách mạng và nghiên cứu lý luận Người tìmthấy con đường chân chính cho sự nghiệp cứu nước và giải phóng các dân tộcthuộc địa Qua đó chúng ta thấy Chủ tịch Hồ Chí Minh là người có tư duyđộc lập, tự chủ, sáng tạo cộng với đầu óc phê phán tinh tường, sáng suốttrong việc tìm hiểu các cuộc cách mạng tư sản hiện đại, không để bị đánh lừabởi hào nhoáng bên ngoài Có sự khổ công học tập chiếm lĩnh vốn tri thứcphong phú của thời đại, vốn kinh nghiệm đấu tranh của các phong trào giảiphóng dân tộc, phong trào công nhân quốc tế, tiếp cận và nghiên cứu sâu sắcchủ nghĩa Mác - Lênin khoa học về cách mạng của giai cấp vô sản quốc tế

Có tâm hồn của một nhà yêu nước chân chính, một chiến sĩ cộng sản nhiệtthành cách mạng Có trái tim yêu nước thương dân, sẵn sàng chịu dựng hisinh vì độc lập tự do của tổ quốc, hạnh phúc của đồng bào Có bản lĩnh luônkiên định vững vàng, luôn tin vào nhân dân, khiêm tốn, bình dị, ham học hỏi,nhạy bén với cái mới Có phương pháp biện chứng Có đầu óc thực tiễn.Chính những phẩm chất cá nhân hiếm có đó, cùng với những đặc điểmkhách quan như trên, nhân tố chủ quan con người Hồ Chí Minh là yếu tốquyết định hình thành nên tư tưởng Hồ Chí Minh về vấn đề con người vànhân tố con người, đó là tư tưởng cốt lõi trong toàn bộ tư tưởng Hồ ChíMinh, một tư tưởng đặc sắc đã và đang trở thành tư tưởng Việt Nam hiện đại

1.1.2 Quan niệm của Hồ Chí Minh về nhân tố con người.

Nhân tố con người là một khái niệm rộng bao gồm những nhân tố,những tiêu chí nói lên vai trò của con người với tư cách là chủ thể của cácquan hệ xã hội trong sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội

Quan niệm của Hồ Chí Minh về con người Khi định nghĩa về con người

Hồ Chí Minh viết: «Chữ người nghĩa hẹp là gia đình, anh em họ hàng, bầubạn Nghĩa rộng là đồng bào cả nước Rộng hơn nữa là cả loài người» Có thểthấy ở Hồ Chí Minh không có con người trừu tượng, Hồ Chí Minh xem xétcon người như một chỉnh thể thống nhất về tâm lực, thể lực và các hoạt độngcủa nó; xem xét con người trong sự thống nhất của hai mặt đối lập thiện - ác,hay - dở, tốt - xấu, hiền - dữ Thống nhất giữa con người ở mặt sinh học - ởmặt xã hội Theo Hồ Chí Minh con người có tốt, có xấu nhưng «dù là xấu,tốt, văn minh hay dã man đều có tình» [31;60] Hồ Chí Minh xem xét con

người được xác định bởi điều kiện lịch sử cụ thể và con người trong tính đadạng của nó trong các quan hệ xã hội, trong quan hệ giai cấp, tầng lớp, đồngchí đồng bào, quan hệ nghề nghiệp, giới tính lứa tuổi Và quan hệ trong khốithống nhất của cộng đồng dân tộc và quan hệ quốc tế Con người của dân tộcViệt Nam trong tư tưởng Hồ Chí Minh đó là toàn thể nhân dân lao động, toànthể dân tộc Việt Nam, đó là con người hiện thực cụ thể khách quan.

Hồ Chí Minh xem bản chất con người mang tính xã hội Để sinh tồn conngười phải lao động sản xuất, trong quá trình đó xác lập các mối quan hệ giữangười với người hình thành nên quan hệ xã hội của con người Hồ Chí Minhquan niệm con người là sản phẩm của xã hội, con người là sự tổng hợp củaquan hệ xã hội từ hẹp đến rộng, chủ yếu là các quan hệ: Anh em, Họ hàng

NGƯỜI» trong một số trường hợp hạn hữu, như trong Tuyên ngôn của Hội liên hiệp thuộc địa người dùng «phẩm giá con người», trong Lời kêu gọi ở

báo Người cùng khổ Người viết sứ mệnh của tờ báo là «giải phóng conngười», hay như trong bản bổ sung cho Di chúc Người viết «Đầu tiên là côngviệc đối với con người»

Khi được soi sáng bằng lý luận của chủ nghĩa Mác - Lênin, quan niệm

về nhân tố con người của Hồ Chí Minh đã vượt lên tư duy của các bậc nho sĩ,

đó là «Con người được quy định bởi hoàn cảnh sống của họ, do họ tạo ratrong thực tiễn: Cho nên việc giải quyết mọi việc xã hội của con người làphải đặt trong mối quan hệ con người với hoàn cảnh đó mà phát huy tính tựgiác, năng động của con người giải quyết Mọi việc tu dưỡng đạo đức cánhân cũng như đấu tranh giành lại chủ quyền và quản lý đất nước đều khôngđặt trong mối quan hệ với lực lượng siêu nhiên hoặc phụ thuộc tuyệt đối vào

tự nhiên»[42;111] Theo Hồ Chí Minh muốn thành công phải có ba điều kiện:Thiên thời, địa lợi, nhân hòa trong đó nhân hòa là quan trọng hơn hết Tầm

cao giá trị tư tưởng của Người là sự giải phóng con người, vì con người.

Nhưng không phải là từ sự ban ơn của kẻ bề trên như «Trời» hoặc những vĩnhân xuất chúng ra tay cứu độ, mà phải xuất phát từ lòng tin vào khả năngcủa con người, phát huy mọi tiềm năng của con người tự giải phóng chomình, bởi «một lẽ rất giản đơn, dễ hiểu: Tức là vô luận việc gì, đều do ngườilàm ra, và từ nhỏ đến to, từ gần đến xa đều thế cả» [29;241]

Với thế giới quan mácxít, tuân thủ quyết định luận duy vật, Chủ tịch HồChí Minh ý thức sâu sắc về sự tương tác biện chứng giữa con người và hoàncảnh sống của chính bản thân con người tạo ra trong quá trình phát triển lịch

sử Người quan niệm sự tự giải phóng này không phải là một hành vi duy ý

chí, hành động bất chấp quy luật khách quan mà là sức mạnh cải tạo thế giớicủa con người, cụ thể là cải tạo hoàn cảnh sống của bản thân mình ở mỗikhông gian thời gian nhất định, nhằm nâng cao chất lượng sống trên cơ sởnhận thức và hành động phù hợp với quy luật khách quan

Trong khuôn khổ của quyết định luận duy vật mácxít, trong tư tưởng

Hồ Chí Minh nhân tố con người trong đặc thù triết lý dân tộc Việt Nam trởthành chủ thể của lịch sử, có nội lực và tiềm năng to lớn làm chủ cuộc sốngcủa mình Sức mạnh của con người có được là nhờ nhận thức được tính tấtyếu của lịch sử vào hành động phù hợp với quy luật khách quan tất yếu đó.Với quyết định luận duy vật đó, Hồ Chí Minh quan niệm “lấy dân làm gốc”,nhân dân từ lợi ích của mình, vì sự tồn tại và phát triển của Tổ quốc mình,phát huy tinh thần và lực lượng đã đứng lên tự giải phóng và xây dựng cuộcsống ấm no, tự do, hạnh phúc phù hợp với sự tiến bộ của lịch sử; chứ nhândân không phải là đối tượng của sự ban phát, không là công cụ, phương tiện

để thực hiện một lý tưởng, “một xã hội, ngay cả khi phát hiện được quy luật

tư nhiên của sự vận động của nó Cũng không thể nào nhảy qua các giai đoạnphát triển tự nhiên hay dùng sắc lệnh để xóa bỏ những giai đoạn đó Nhưng

nó có thể rút ngắn và làm dịu bớt được những cơn đau đẻ” [15;21] Hồ ChíMinh đã tìm đáp số cho con đường phát triển xã hội Việt Nam từ cụm từ “cóthể rút ngắn và làm dịu bớt những cơn đau đẻ”, và nhân tố để thực hiện đượcđiều đó không gì khác ngoài nhân tố con người với việc phát huy nhân tố conngười Trong tư tưởng Hồ Chí Minh về đường lối cách mạng Việt Nam,Người đã thể hiện một sắc thái riêng của Người về quyết định luận duy vậtmácxít Trong quy trình cách mạng Việt Nam và đảm bảo cho cách mạngViệt Nam giành thắng lợi, yếu tố hàng đầu là lực lượng cách mạng, bao gồmđại đa số quần chúng nhân dân được tổ chức với hạt nhân lãnh đạo là ĐảngCộng sản Vậy là trong những điều kiện cần và đủ đảm bảo cho cách mạngViệt Nam giành thắng lợi cuối cùng, hiện thực hóa tất yếu lịch sử, vận độngphù hợp với quy luật tiến hóa của xã hội trong thời đại quá độ lên chủ nghĩa

xã hội trên phạm vi toàn thế giới, đó là: Nhân tố con người - Nhân dân ViệtNam đóng vai trò quyết định

Quan tâm hàng đầu trong triển khai đường lối cách mạng là phải tổ chứclực lượng cách mạng, Chủ tịch Hồ Chí Minh chẳng những đặt nhân tố conngười trong các điều kiện cần và đủ có tính tất yếu để biến đổi cách mạng xãhội, mà còn với tư cách là chủ thể lịch sử tạo ra, phát triển, hoàn thiện và quy

tụ các điều kiện đó lại nhằm thực hiện các mục tiêu đề ra của cách mạng Mộtđiểm quan trọng nữa trong tư duy Hồ Chí Minh khẳng định tính quyết định

của nhân tố con người, đó là tính tổng hợp trong vận động lịch sử xã hội màcon người - chủ thể hoạt động, ý thức được và vận dụng để tạo ra sức mạnhtổng hợp giành thắng lợi trong đấu tranh xã hội cũng như trong chiến thắngthiên nhiên Điều này được thể hiện trong khẩu hiệu “toàn diện kháng chiến”,tức là không chỉ có ý nghĩa đánh địch trên mọi mặt trận mà còn mang ý nghĩahợp lực của mọi mặt trận lại để tạo nên sức mạnh, và con người là nhân tố tạonên sức mạnh tổng hợp đó, chính tính tích cực chủ động của con người nắmbắt và giải quyết những vấn đề mâu thuẫn, khó khăn, trở ngại Phát huynhững thuận lợi, vận dụng phát huy sức mạnh, bổ sung cho nhau của các yếu

tố tạo ra sự thống nhất cao độ, làm nên sức mạnh tích hợp to lớn

Nhân tố con người có vai trò quyết định trong tiến trình tất yếu lịch sử.Với quan niệm đó Hồ Chí Minh thường xuyên chăm lo bồi dưỡng, tổ chứcgiáo dục con người Trong lãnh đạo cách mạng, Người vì con người và pháthuy con người, coi mọi việc đều phải lấy dân làm gốc, chăm lo bồi dưỡng sứcdân về đời sống vật chất và đời sống tinh thần, đồng thời quan tâm đến việcquán triệt đường lối, chủ trương của Đảng cho mọi tầng lớp nhân dân, qua đóđộng viên nhân dân thực hiện, giáo dục, bồi dưỡng con người trong thực tiễncách mạng Người dạy: Để giành thắng lợi trong cuộc chiến đấu khổng lồnày, cần phải động viên toàn dân, tổ chức và giáo dục toàn dân, dựa vào lựclượng vĩ đại của toàn dân

Trong quan niệm của Chủ tịch Hồ Chí Minh về vai trò con người, về sứcmạnh con người không phải chủ yếu nói về từng con người riêng lẻ, mà theo

tư tưởng của C.Mác xuất phát từ những cá nhân ở trong khuôn khổ nhữngđiều kiện và quan hệ lịch sử nhất định chứ không xuất phát từ những cá nhânthuần túy Khi Hồ Chí Minh nói “vô luận việc gì đều do con người làm ra, từnhỏ đến to, từ gần đến xa đều thế cả” là Người muốn nói đến cộng đồngngười, cộng đồng dân tộc, cộng đồng giai cấp Niềm tin của Hồ Chí Minhvào con người chủ yếu trước hết ở sức mạnh cộng đồng nhân dân, ở sự tậphợp đông đảo mọi thành phần dân tộc, mọi tầng lớp xã hội, mọi giai cấp vàothực hiện các mục tiêu cách mạng Tuy Hồ Chí Minh rất coi trọng nhân tài,nhưng đó phải là những người gắn bó với nhân dân chứ không theo quanniệm tôn vinh các hiền nhân, quân tử biệt lập với nhân dân

Quan niệm của Chủ tịch Hồ Chí Minh về vai trò của con người, về sứcmạnh con người được chiết xuất từ tinh túy triết lý của dân tộc Việt Nam như

“lấy dân làm gốc” và thấu triệt luận điểm mácxít về vai trò quyết định củaquần chúng nhân dân trong lịch sử Đó là cơ sở để Người khẳng định sứcmạnh giải phóng dân tộc, giải phóng giai cấp, sức mạnh đó trước hết là đoàn

kết Hồ Chí Minh nói: “Trong bầu trời không gì quý bằng nhân dân Trongthế giới không gì mạnh bằng lực lượng đoàn kết của nhân dân” Triết lý ấyNgười tổng kết rằng: “Đoàn kết, đoàn kết, đại đoàn kết! Thành công, thànhcông, đại thành công!” Quán triệt triết lý về đoàn kết, Chủ tịch Hồ Chí Minhnói “thời đại của chúng ta là thời đại văn minh, thời đại cách mạng, mọi việcphải dựa vào lực lượng của tập thể, của xã hội; cá nhân càng không thể đứngriêng lẻ mà càng phải hòa mình trong tập thể, trong xã hội” [33;282]

Tóm lại, với tư duy quyết định luận duy vật của mình, Chủ tịch Hồ ChíMinh vì con người, phát huy con người nhưng không phải con người nhânbản (C Mác gọi là con người thuần túy) mà là con người lịch sử gắn bó vớicộng đồng trực tiếp là dân tộc mình, giai cấp mình và sự giải phóng cho conngười phụ thuộc vào sự giải phóng dân tộc và giai cấp Chủ thể của sự giảiphóng là bản thân con người với tư cách là cộng đồng người giác ngộ lýtưởng, mục tiêu, nhiệm vụ cách mạng, đoàn kết chặt chẽ và nghiêm khắc tuânthủ kỷ luật, dưới sự lãnh đạo của Đảng

Mối quan hệ giữa con người trong cộng đồng dân tộc và cộng đồng giaicấp là biểu hiện thứ nhất về quan niệm vai trò của nhân tố con người theoquyết định luận duy vật mácxít của Chủ tịch Hồ Chí Minh Và với thắng lợicủa hai cuộc kháng chiến trường kỳ chống ngoại xâm của dân tộc ta cũng nhưthành tựu trong sự nghiệp đổi mới và xây dựng chủ nghĩa xã hội trong 55năm qua của nước ta đã khẳng định cho tính đúng đắn của triết lý Hồ ChíMinh về nhân tố con người với vai trò và sức mạnh của con người

1.2 Nội dung tư tưởng Hồ Chí Minh về nhân tố con người.

1.2.1 Con người vừa là mục tiêu vừa là động lực của cách mạng.

Vốn hun đúc từ nền tảng tư tưởng của chủ nghĩa yêu nước truyền thốngcủa dân tộc về vai trò của con người trong sự nghiệp cứu quốc, với xuất pháttrên quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin về vai trò của quần chúng và cánhân trong lịch sử, cho nên trong khi khẳng định mục tiêu của cách mạng làgiải phóng con người mang lại tự do, hạnh phúc cho con người, Hồ Chí Minhcũng đồng thời khẳng định sự nghiệp giải phóng là do chính bản thân conngười thực hiện Vì vậy, Hồ Chí Minh luôn coi con người vừa là mục tiêu,vừa là động lực của cách mạng Tư tưởng đó được thể hiện rõ trong lý luậncủa người về cách mạng dân tộc dân chủ nhân dân và cách mạng xã hội chủnghĩa Người nói: “tôi chỉ có một ham muốn, ham muốn tột bậc là làm saocho nước ta được hoàn toàn độc lập, dân ta được hoàn toàn tự do, đồng bào aicũng có cơm ăn, áo mặc, ai cũng được học hành” [21;161] Từ nhận thức “tất

cả những người lao động trên thế giới đều có một mục đích chung là thoát

khỏi ách áp bức, bóc lột, được sống sung sướng tự do ” [31;209] Hồ ChíMinh quan niệm cuộc sống của nhân dân là mục tiêu của mọi hành động cáchmạng Người làm hết sức để xây dựng, rèn luyện con người, quyết tâm đấutranh để đem lại độc lập, tự do, hạnh phúc cho mọi người Người xác địnhcon người là mục tiêu trong điều kiện cụ thể của từng giai đoạn cách mạng.Khi đất nước còn bị nộ lê, lầm than thì mục tiêu trước hết là giải phóng dântộc, giành độc lập dân tộc Sau khi chính quyền đã về tay nhân dân thì mụctiêu ăn, ở, đi lại, học hành, chữa bệnh lại được ưu tiên hơn bởi vì “nếu nước

có độc lập mà dân không hưởng hạnh phúc, tự do, thì độc lập cũng chẳng cónghĩa lý gì” [21;56] “Chúng ta tranh được tự do, độc lập rồi mà dân cứ chếtđói, chết rét thì tự do độc lập cũng không làm gì Dân chỉ biết rõ giá trị của tự

do, của độc lập khi mà dân được ăn no, mặc đủ” [21;152] Vì vậy, “chúng taphải thực hiện ngay: Làm cho dân có ăn, làm cho dân có mặc, làm cho dân cóchỗ ở, làm cho dân có học hành” [21;152] Người luôn căn dặn “chính sáchcủa Đảng và Chính phủ là phải hết sức chăm nom đến đời sống của nhândân” nên dân đói, dân dốt là Đảng có lỗi Ngay trong Di chúc Người cũngcăn dặn “đầu tiên là công việc đối với con người”

Theo Hồ Chí Minh con người là mục tiêu của cách mạng, nên mọi chủtrương, đường lối, chính sách của Đảng, Chính phủ đều vì lợi ích chính đángcủa con người, có thể là lợi ích lâu dài, lợi ích trước mắt; lợi ích của cả dântộc và lợi ích bộ phận, giai cấp, tầng lớp và cá nhân Với hoạt động thực tiễnthì việc gì lợi cho dân, dù nhỏ mấy - ta phải hết sức làm Việc gì hại cho dân,

dù nhỏ mấy - ta phải hết sức tránh

Người còn thể hiện quan điểm con người là mục tiêu của cách mạngtrong lý luận xây dựng nhà nước xã hội chủ nghĩa với mục tiêu là giải phóngcon người, vì một chế độ xã hội dân chủ, công bằng, văn minh của con người.Người chủ trương xây dựng một nhà nước pháp quyền, xây dựng chế độ dân

chủ “Người định nghĩa Dân chủ là dân là chủ và dân làm chủ Đây là định

nghĩa ngắn gọn nhưng bao quát đầy đủ nhất, sâu sắc nhất bản chất của dânchủ”[37;17] Định nghĩa này khẳng định rõ ràng địa vị người chủ và khẳngđịnh năng lực thực thi dân chủ của người dân “địa vị và năng lực đó biểuhiện ra trong sự vận động của chính trị, đó là: Bao nhiêu quyền hạn đều củadân, mọi quyền hành và lực lượng đều ở nơi dân” [37;18] Quan điểm Hồ ChíMinh cho thấy độc lập, tự do chưa đủ mà còn phải xây dựng một xã hội, mộtnhà nước của dân, do dân và vì dân Người giải thích: “nước ta là một nướcdân chủ Mọi công việc đều vì lợi ích của dân mà làm ( ) Khi ai có điều gìoan ức, thì có thể do các đoàn thể tố cáo lên cấp trên Đó là quyền dân chủ

của tất cả công dân Việt Nam” [16;439] Người thường căn dặn như vậy, xácđịnh nhân dân lao động là mục tiêu của sự nghiệp cách mạng và hướng toàn

bộ hoạt động cách mạng của mình nhằm đạt đến mục tiêu, đó là tiêu chuẩnhàng đầu để đánh giá vừa ở góc độ chính trị, tư tưởng, vừa ở góc độ đạo đứcđối với đời sống của mỗi cá nhân, mỗi tổ chức, xã hội và toàn cộng đồngngười

Trong khi khẳng định con người là mục tiêu của cách mạng, Hồ ChíMinh đồng thời cũng nhấn mạnh sự nghiệp cách mạng là do chính bản thâncủa con người thực hiện, nghĩa là con người là động lực của cách mạng Điềunày thể hiện niềm tin mãnh liệt của Hồ Chí Minh vào sức mạnh của nhândân

Từ những bài viết đầu tiên sau khi trở thành người Cộng sản, Hồ ChíMinh đã khẳng định chính sự áp bức của đế quốc, thực dân sẽ thúc đẩy vàbuộc nhân dân các thuộc địa và nhân dân Việt Nam nổi dậy giành quyềnsống Sự đầu độc về tinh thần không thể làm tê liệt sức sống, càng không thểlàm tê liệt khát vọng giải phóng của họ Từ rất sớm Hồ Chí Minh đã thấy ởnhân dân bị áp bức, bóc lột, gầy còm xơ xác ấy cái sức mạnh lấp biển, vá trời,

đã thấy ở những người bị đầu độc, bị thất học ấy cái trí tuệ lớn lao Người đãchỉ ra rằng “đằng sau sự phục tùng tiêu cực, người Đông Dương giấu một cái

gì đó đang sôi sục, đang gào thét và sẽ bùng nổ một cách ghê gớm khi thời cơđến”[18;28]

Lòng tin của Hồ Chí Minh đối với con người, đối với nhân dân ta dựatrên sự hiểu biết sâu sắc truyền thống lịch sử của dân tộc và con người ViệtNam: “Dân ta có một lòng nồng nàn yêu nước Đó là truyền thống quý báucủa ta Từ xưa đến nay, mỗi khi Tổ quốc bị xâm lăng, thì tinh thần ấy lại sôinổi, nó kết thành một làn sóng vô cùng mạnh mẽ, to lớn, nó lướt qua mọi sựnguy hiểm, khó khăn, nó nhấn chìm tất cả lũ bán nước và lũ cướp nước”[23;171] Và trên cơ sở chủ nghĩa Mác - Lênin, phát huy vai trò và sứ mệnhlịch sử của giai cấp công nhân nước ta, Hồ Chí Minh đã bổ sung và tạo thànhnền tảng vững chắc cho lòng tin của Người đối với vai trò và sức mạnh to lớncủa nhân dân

Từ những năm đầu thập kỉ 20 của thế kỉ XX, giai cấp công nhân ViệtNam vừa “thoát thai” từ đồng ruộng, đang còn ở giai đoạn phát triển “tự nó”đang còn rất non yếu Nhưng khi nghe được tin 600 thợ nhuộm Chợ Lớnquyết định bãi công, Người đã coi đó là dấu hiệu chứng tỏ “giai cấp côngnhân Việt Nam cũng bắt đầu giác ngộ về lực lượng và giá trị của mình”[19;114], và tin tưởng rằng, cùng với dân tộc, giai cấp công nhân Việt Nam

sẽ đào huyệt chôn chủ nghĩa đế quốc tại Việt Nam Đây là một sáng tạo hếtsức quan trọng của Hồ Chí Minh.

Trong sự nghiệp xây dựng đất nước, Hồ Chí Minh nhận rõ “muốn xâychủ nghĩa xã hội, trước hết phải có con người xã hội chủ nghĩa”, “có dân thì

có tất cả”

Niềm tin vào sức mạnh của dân còn được nhận thức từ mối quan hệ giữanhân dân với Đảng và Chính phủ “Hồ Chí Minh chỉ rõ: Nếu không có nhândân thì Chính phủ không đủ lực lượng; nếu không có Chính phủ thì nhân dânkhông có ai dẫn đường Đảng lãnh đạo nhưng nhân dân là chủ Dân nhưnước, bộ đội như cá Lực lượng bao nhiêu là ở dân hết Tin dân, học dân, tôntrọng dân, dựa vào dân theo đúng đường lối quần chúng sẽ tạo nên sức mạnh

vô địch Bởi vì sự nghiệp cách mạng giành độc lập dân tộc và xây dựng chủnghĩa xã hội chỉ có thể thực hiện được với sự giác ngộ đầy đủ và lao độngsáng tạo của hàng chục triệu quần chúng nhân dân” [2;279]

Hồ Chí Minh tin ở dân còn xuất phát từ niềm tin vào tình người Đã làngười Cộng sản thì phải tin nhân dân và niềm tin quần chúng sẽ tạo nên sứcmạnh cho người Cộng sản Người nói: dân tộc ta là một dân tộc anh hùng.Trong khi giữ vững niềm tin ở dân, thì nét đặc sắc trong tư tưởng của Ngườicòn thể hiện ở việc Người còn quán triệt quan điểm là phải thường xuyên loại

bỏ các căn bệnh nguy hiểm làm ảnh hưởng đến sức mạnh của nhân dân, phảichống các bệnh: Xa nhân dân, khinh nhân dân, sợ nhân dân, không tin cậynhân dân, không hiểu biết nhân dân, không yêu thương nhân dân đó lànguyên nhân của các bệnh nguy hiểm: Bệnh quan liêu, mệnh lệnh Các bệnhnày sẽ dẫn đến kết quả là “hỏng việc”

Lòng tin của Hồ Chí Minh đối với nhân dân vừa bắt rễ sâu và vững chắctrong truyền thống yêu nước của dân tộc, lại vừa đặt lên tầm cao của sự pháthiện và khẳng định vai trò lãnh đạo của giai cấp công nhân Chính nhờ vậy

mà Hồ Chí Minh tin tưởng một cách có cơ sở khoa học rằng: Nhân dân tachẳng những có khả năng cứu nước mà còn có khả năng tiến lên con đườngcách mạng xã hội chủ nghĩa, sau khi hoàn thành cách mạng dân tộc dân chủnhân Không chỉ khẳng định vai trò của công nhân, nông dân, Hồ Chí Minhcòn rất coi trọng tầng lớp trí thức Những nhà trí thức tiêu biểu của dân tộc kể

cả lớp cũ và lớp mới đáp ứng lời kêu gọi tham gia cuộc đấu tranh giải phóngdân tộc đều được Người quan tâm, tin cậy trao cho những trách nhiệm quantrọng

Hồ Chí Minh suốt đời tự mình tiến hành và tổ chức một sự nghiệp tuyêntruyền, giáo dục sâu rộng thường xuyên giúp cho con người phát huy bản

chất tốt đẹp, khắc phục khuyết điểm, nhược điểm, không ngừng hoàn thiện,

tự nâng cao xứng đáng là thành viên của nhân dân vĩ đại, đủ sức hoàn thànhtốt các nhiệm vụ mà thực tiễn cách mạng giải phóng dân tộc đòi hỏi Hồ ChíMinh hiểu sâu sắc và tin tưởng vững chắc rằng, sức mạnh của nhân dân đượcthức tỉnh và được tổ chức là vô địch

Con người là động lực của cách mạng được nhìn nhận trên phạm vi cảnước, toàn thể đồng bào, song trước hết là ở giai cấp công nhân và nông dân.Điều này có ý nghĩa to lớn trong sự nghiệp giải phóng dân tộc và xây dựngchủ nghĩa xã hội Nhà nước mới theo tư tưởng Hồ Chí Minh lấy công - nông

- trí làm nền tảng Từ thắng lợi của Cách mạng Tháng Mười Nga, phải nhìnnhận và đánh giá đúng giai cấp đứng ở trung tâm của thời đại mới đó là giaicấp công nhân, chỉ có giai cấp công nhân với những đặc điểm chung và riêngcủa mình mới lãnh đạo được dân tộc đào huyệt chôn chủ nghĩa tư bản Muốnvậy, giai cấp công nhân phải liên minh với giai cấp nông dân và gắn bó vớidân tộc mới trở thành lực lượng hùng mạnh

Hồ Chí Minh nhận thấy sức mạnh to lớn tự vươn lên giải phóng chomình của mỗi con người Nhưng với Người không phải ai cũng là động lực

mà chỉ có những con người được giác ngộ, được tổ chức, những con người cótrí tuệ và bản lĩnh, văn hóa, đạo đức, được nuôi dưỡng trên nền truyền thốnglịch sử và văn hóa hàng ngàn năm của dân tộc Việt Nam Mới là động lựclàm nên thành công của cách mạng

Chính trị, văn hóa, tinh thần là động lực cơ bản trong con người độnglực Con người là động lực chỉ có thể thực hiện được khi hoạt động có tổchức, có lãnh đạo Vì vậy phải tăng cường giáo dục nhân dân, tăng cường sựlãnh đạo của Đảng

Theo Hồ Chí Minh giữa con người - mục tiêu và con người - động lực

có mối quan hệ biện chứng với nhau Càng chăm lo cho con người - mục tiêutốt bao nhiêu thì sẽ tạo thành con người - động lực tốt bấy nhiêu Ngược lại,tăng cường được sức mạnh của con người - động lực thì sẽ nhanh chóng đạtđược con người - mục tiêu Đồng thời với việc chăm lo con người - mục tiêu,phát huy con người - động lực, thì Người cũng kiên quyết ngăn chặn, khắcphục và triệt tiêu các phản động lực trong con người Đó là chủ nghĩa cánhân, đây là thứ vi trùng rất độc nó đẻ ra hàng trăm thứ bệnh như: thói quenlạc hậu, tàn tích xã hội cũ để lại, bảo thủ, rụt rè Tóm lại không dám đổi mới

và sáng tạo Con người chỉ là động lực, khi động lực ấy gắn liền với mục tiêu,góp phần thực hiện mục tiêu

Trên cơ sở các giá trị tinh hoa văn hoá của nhân loại và truyền thống củadân tộc, Hồ Chí Minh đã thể hiện tư duy độc lập tự chủ sáng tạo đổi mới củamình, một trong những tư tưởng thể hiện sự thấm nhuần và tư duy tự chủsáng tạo của Người đó là tư tưởng về: Quần chúng nhân dân là chủ thể củacách mạng.

1.2.2 Quần chúng nhân dân là chủ thể của cách mạng.

Hồ Chí Minh bằng trí tuệ thiên tài và do hoàn cảnh lịch sử quy định,Người vận dụng một cách sáng tạo chủ nghĩa Mác - Lênin vào thực tiễn dântộc Việt Nam Trong tư tưởng Hồ Chí Minh cốt lõi là vấn đề độc lập dân tộcgắn với chủ nghĩa xã hội Trong lý luận chứa đựng tư tưởng giải phóng xãhội, giải phóng con người một cách toàn diện nhất, triệt để nhất, và nói lên vịtrí và vai trò quan trọng của con người mà với Hồ Chí Minh đó là vị trí và vaitrò quan trọng của quần chúng nhân dân trong sự nghiệp cách mạng, quầnchúng nhân dân là chủ thể cách mạng

Trong tư tưởng Hồ Chí Minh về cách mạng giải phóng dân tộc Ngườivạch ra mục tiêu của cách mạng giải phóng dân tộc là nhằm đánh đổ áchthống trị của chủ nghĩa thực dân, giành độc lập dân tộc và thiết lập chínhquyền của nhân dân Mục tiêu của cách mạng ở thuộc địa là giành quyền lợichung của toàn dân tộc

Trong tư tưởng về khởi nghĩa vũ trang toàn dân Cách mạng là sự nghiệpcủa dân chúng bị áp bức Năm 1924 Hồ Chí Minh, Người viết: “Để có cơthắng lợi, một cuộc khởi nghĩa vũ trang ở Đông Dương: 1 Phải có tính chấtcuộc khởi nghĩa quần chúng chứ không phải một cuộc nổi loạn Cuộc khởinghĩa phải được chuẩn bị trong quần chúng” [26;468, 469] Người khẳngđịnh “Cách mệnh là việc chung của dân chúng chứ không phải việc một haingười”[27;261, 262]

Trong Cách mạng Tháng Tám 1945 cũng như trong hai cuộc khángchiến chống Pháp và chống Mỹ, Hồ Chí Minh lấy nhân dân làm nguồn sứcmạnh Quan điểm “Lấy dân làm gốc” xuyên suốt quá trình chỉ đạo chiếntranh của người “Có dân là có tất cả”, “Dễ trăm lần không dân cũng chịu,khó vạn lần dân liệu cũng xong”

Hồ Chí Minh đánh giá cao vai trò của quần chúng nhân dân trong khởinghĩa vũ trang Người coi sức mạnh vĩ đại và năng lực sáng tạo vô tận củaquần chúng là then chốt bảo đảm thắng lợi Người khẳng định: “Phải dựa vàodân, dựa chắc vào dân thì kẻ địch không thể nào tiêu diệt được”, “Chúng tatin chắc vào tinh thần và lực lượng của quần chúng, của dân tộc”

Mục đích cách mạng và chiến tranh chính nghĩa - vì độc lập tự do làmcho khả năng tiến hành chiến tranh nhân dân trở thành hiện thực, làm chotoàn dân tự giác tham gia kháng chiến.

Người chủ trương phát huy nỗ lực chủ quan của dân tộc, tránh tư tưởng

bị động trông chờ vào sự giúp đỡ bên ngoài Tháng 8/1945, khi thời cơ cáchmạng xuất hiện, Người kêu gọi: “Toàn quốc đồng bào hãy đứng dậy đem sức

ta mà tự giải phóng cho ta” [28;554] Người nói: Kháng chiến trường kỳ giankhổ đồng thời phải tự lực cánh sinh Trông vào sức mình, không được ỷ lạingồi mong chờ người khác Tự lực cánh sinh cũng là một phương châm chiếnlược rất quan trọng, nhằm phát huy cao độ nguồn sức mạnh chủ quan, tránh

tư tưởng bị động trong chờ vào sự giúp đỡ bên ngoài Mặc dù coi trọng sựgiúp đỡ của Quốc tế nhưng Hồ Chí Minh luôn đề cao sức mạnh bên trong,phát huy đến mức cao nhất mọi nỗ lực của dân tộc, đề cao tinh thần tự chủ

Hồ Chí Minh đã xây dựng nên lý luận về phương pháp khởi nghĩa toàndân và chiến tranh nhân dân Phát huy và sử dụng sức mạnh toàn dân tộc, dựavào sức mạnh toàn dân tộc để tiến hành khởi nghĩa vũ trang và chiến tranhcách mạng

Trong quan niệm về chủ nghĩa xã hội ở nước Hồ Chí Minh nhấn mạnh:Mục tiêu, vì lợi ích của Tổ quốc, của nhân dân, là “làm sao cho dân giàunước mạnh”, là “làm cho Tổ quốc giàu mạnh, đồng bào sung sướng”, “lànhằm nâng cao đời sống vật chất và văn hoá của nhân dân” [34;556], là làmcho mọi người được ăn no, mặc ấm, được sung sướng, tự do Hồ Chí Minhnêu chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam trong ý thức, động lực của toàn dân dưới sựlãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam Xây dựng một xã hội như thế là tráchnhiệm, nghĩa vụ và quyền lợi, động lực của toàn dân tộc Cho nên với độnglực xây dựng chủ nghĩa xã hội ở nước ta, sức mạnh tổng hợp được sử dụng vàphát huy, đó là sức mạnh toàn dân tộc kết hợp với sức mạnh thời đại

Đặc trưng cụ thể của chủ nghĩa xã hội được Hồ Chí Minh nhấn mạnhtrong đó có đặc trưng về chính trị: Đó là một chế độ chính trị do nhân dânlàm chủ, chủ nghĩa xã hội có chế độ chính trị dân chủ, nhân dân lao động làchủ và nhân dân lao động làm chủ Nhà nước là của dân do dân và vì dân,dựa trên khối đại đoàn kết toàn dân mà nòng cốt là liên minh công - nông -trí, do Đảng Cộng sản lãnh đạo

Chủ nghĩa xã hội là một chế độ do nhân dân làm chủ Nhà nước phảiphát huy quyền làm chủ của nhân dân để huy động được tính tích cực và sángtạo của nhân dân vào sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội Chủ nghĩa xã hội

là công trình tập thể của nhân dân, do nhân dân tự xây dựng lấy dưới sự lãnh

đạo của Đảng Mọi quyền lực trong xã hội đều tập trung trong tay nhân dân.Nhân dân đoàn kết thành một khối thống nhất để làm chủ nước nhà Nhândân là người quyết định vận mệnh của dân tộc cũng như sự phát triển của đấtnước dưới chế độ xã hội chủ nghĩa Hồ Chí Minh coi nhân dân có vị trí tốithượng trong mọi cấu tạo quyền lực Chủ nghĩa xã hội chính là sự nghiệp củabản thân nhân dân, dựa vào sức mạnh của toàn nhân để đưa lại quyền lợi chonhân dân.

Về mục tiêu của chủ nghĩa xã hội, Hồ Chí Minh có nhiều cách đề cậpsong chung quy lại Hồ Chí Minh quan niệm mục tiêu cao của chủ nghĩa xãhội là nâng cao đời sống nhân dân, trong đó: Mục tiêu chính trị theo Hồ ChíMinh, chế độ chính trị phải do nhân dân lao động làm chủ Nhà nước là củadân, do dân và vì dân; mục tiêu kinh tế cao nhất, là làm cho đời sống vật chấtcủa nhân dân ngày càng cải thiện; mục tiêu văn hoá, là nâng cao dân trí, nângcao đời sống tinh thần cho người dân, tạo nên lối sống văn hoá - lành mạnhtích cực cho nhân dân

Về động lực chủ nghĩa xã hội, Hồ Chí Minh khẳng định: Động lực quantrọng và quyết định nhất là con người, là nhân dân lao động, nòng cốt là côngnông - trí thức “Muốn xây dựng chủ nghĩa xã hội trước hết cần có những conngười xã hội chủ nghĩa”

Về phương châm: Một trong hai phương châm Hồ Chí Minh xác địnhbước đi và biện pháp xây dựng chủ nghĩa xã hội chủ yếu xuất phát từ điềukiện thực tế, đặc điểm dân tộc, nhu cầu và khả năng của nhân dân

Về biện pháp: Trong điều hiện nước ta, biện pháp cơ bản quyết định lâudài trong xây dựng chủ nghĩa xã hội là: Đem của dân, tài dân, sức dân, làmlợi cho dân dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam Hồ Chí Minh chorằng phải huy động hết tiềm năng nguồn lực có trong dân để đem lại lợi íchcho dân Nói cách khác phải biến sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội thành

sự nghiệp của toàn dân do Đảng lãnh đạo Vai trò của Đảng cầm quyền là tậphợp lực lượng, đề ra đường lối, chính sách để huy động và khai thác triệt đểcác nguồn lực của dân, vì lợi ích của quần chúng lao động

Nhờ tư tưởng nhất quán và chính sách mặt trận đúng đắn Đảng ta và Chủtịch Hồ Chí Minh đã xây dựng thành công khối đại đoàn kết, đưa cách mạngViệt Nam giành được nhiều thắng lợi to lớn Đoàn kết làm ra sức mạnh củacách mạng, và sức mạnh đó chính là ở nơi quần chúng nhân dân Người dạy:

Dễ trăm lần không dân cũng chịu, khó vạn lần dân liệu cũng xong Cáchmạng là sự nghiệp của quần chúng, phải do quần chúng vì quần chúng

Trong quan niệm về Dân chủ, Chủ tịch Hồ Chí Minh định nghĩa Dânchủ là: Dân là chủ và dân làm chủ Định nghĩa này nhấn mạnh chủ thể chânchính của chế độ mới là nhân dân, chính định nghĩa này mà dân chủ là củadân, nó ở trong ý thức của nhân dân, trong hành vi và hoạt động của dân, dânchủ là quyền lực của dân, thuộc về dân, chúng ta có thể thấy chủ thể dân chủ

là dân, người dân, nhân dân, đồng bào, quần chúng lao động Trong tác phẩmThường thức chính trị viết năm 1953, Hồ Chí Minh chỉ rõ “ở nước ta chínhquyền là của nhân dân, do nhân dân làm chủ Nhân dân là ông chủ nắmchính quyền ”[31;218, 219], khẳng định một chế độ dân chủ ở nước ta là

“bao nhiêu lợi ích đều vì dân”, “quyền hành và lực lượng đều ở nơi dân”, một

hệ thống chính trị do “dân cử ra” và “do dân tổ chức nên”

Khi xác định quyền hành và lực lượng của xã hội, Hồ Chí Minh vạch rõnguồn gốc, lực lượng tạo ra quyền hành đó là nhân dân; Công cuộc đổi mới,xây dựng kháng chiến kiến quốc là trách nhiệm và công việc của dân Xâydựng nhà nước của dân, do dân, vì dân, xây dựng các đoàn thể mặt trận đềunhằm đảm bảo dân chủ cho nhân dân Nhà nước của dân: Quan điểm nhấtquán của Hồ Chí Minh là, xác lập tất cả mọi quyền lực trong nhà nước vàtrong xã hội đều thuộc về nhân dân Trong tư tưởng Hồ Chí Minh về xâydựng nhà nước Việt Nam mới, nhân dân có đủ điều kiện cả về pháp luật vàthực tế, để tham gia quản lý Nhà nước Người nêu rõ quyền của dân, Nhànước do dân tạo ra và nhân dân tham gia quản lý Nhà nước vì dân là một nhànước lấy lợi ích chính đáng của nhân dân làm mục tiêu, tất cả đều vì lợi íchcủa nhân dân Dân là gốc của nước Toàn dân theo tư tưởng Hồ Chí Minh làtoàn thể dân tộc, là mọi con dân Việt Nam, mọi người con Lạc, cháu Hồng.Con người là vốn quý nhất, nhân tố quyết định thành công của sự nghiệpcách mạng, theo Hồ Chí Minh, “Trong bầu trời không gì quý bằng nhân dântrong thế giới không gì mạnh bằng lực lượng đoàn kết của nhân dân” Vì vậy

“vô luận việc gì, đều do người làm ra, và từ nhỏ đến to, từ gần đến xa, đềuthế cả” [29;241] Người cho rằng “việc dễ mấy không dân cũng chịu, việckhó mấy có dân liệu cũng xong” Nhân dân là người sáng tạo ra mọi giá trịvật chất và tinh thần Nhân dân là yếu tố quyết định thành công của cáchmạng “Lòng yêu nước và sự đoàn kết của nhân dân là một lực lượng vô cùng

to lớn, không ai thắng nổi” [30;281]

Hồ Chí Minh chỉ rõ: “Công cuộc đổi mới là trách nhiệm của dân Sựnghiệp kháng chiến, kiến quốc là công việc của dân Chính quyền từ xã đếnchính phủ trung ương do dân cử ra Đoàn thể từ trung ương đến xã do nhân

dân tổ chức nên Nói tóm lại quyền hành và lực lượng đều ở nơi dân”[29;698].

Hồ Chí Minh đã kế thừa quyết định luận duy vật mác xít, kết hợp vớinhân tố con người trong triết lý truyền thống dân tộc Việt Nam, đã xem conngười là chủ thể đích thực của lịch sử có nội lực và tiềm năng to lớn, làm chủcuộc sống của mình Với quyết định luận duy vật đó, mà Chủ tịch Hồ ChíMinh đã chủ trương “Lấy dân làm gốc” Vì vậy mà nhân dân không phải làđối tượng của sự ban phát, là công cụ, phương tiện để thực hiện lý tưởng, mànhân dân từ lợi ích của mình vì sự tồn tại và phát triển của tổ quốc mình, pháthuy tinh thần và lực lượng đã đứng lên tự giải phóng và xây dựng cuộc sống

ấm no hạnh phúc, phù hợp với sự tiến bộ lịch sử

Trong các yếu tố quy định tiến trình của cách mạng Việt Nam và đảmbảo cho cách mạng Việt Nam giành thắng lợi, thì yếu tố hàng đầu là lựclượng cách mạng bao gồm đại đa số quần chúng nhân dân được tổ chức vớihạt nhân lãnh đạo là Đảng cộng sản

Nhân tố con người và nhân dân Việt Nam đóng vai trò trong quyết địnhcách mạng Việt Nam Nhân dân ta phải vì mình và phát huy sức mạnh củachính mình làm cuộc cách mạng trường kỳ, thực hiện mục tiêu giải phóngdân tộc, giải phóng xã hội, giải phóng con người

Với tinh thần tự cứu lấy mình: “Người kêu gọi toàn quốc hãy đứng lên,đem sức ta mà tự giải phóng cho ta”

Hồ Chí Minh tin vào tính tất thắng của cuộc kháng chiến của nhân dân

ta, đấy là niềm tin có cơ sở, là quyết định luận duy vật, trên cơ sở chủ nghĩaduy vật biện chứng Chủ tịch Hồ Chí Minh chủ trương “Trường kỳ khángchiến” để phát huy nhân tố con người, để phát huy sức mạnh của quần chúngnhân dân tạo dựng những điều kiện tất yếu về thế và lực cho sự chuyển hoá

có lợi cho ta để giành thắng lợi cho sự nghiệp cách mạng

Vậy là những điều kiện tất yếu của cách mạng chiến thắng của nhân dân

ta không phải cơ bản đã có từ những ngày đầu kháng chiến, mà do nhân dân

ta dưới sự lãnh đạo của Đảng nỗ lực vượt qua muôn vàn khó khăn gian khổ,

hy sinh chiến đấu tạo ra

Việc động viên được nhân dân tham gia mạnh mẽ vào hai cuộc khángchiến chống ngoại xâm của dân tộc ta chưa từng có trong lịch sử Lấy dânlàm gốc trong kháng chiến như vậy là hoàn toàn phù hợp với nguyên lý chủnghĩa Mác - Lênin về vai trò của con người trong chiến tranh: Kết cục củachiến tranh do quần chúng đổ máu trên chiến trường quyết định Con người

dân Việt Nam với hoạt động của mình trong chiến tranh tạo ra những điềukiện cho sự tất thắng của cách mạng.

Khi địch thua ta không phải địch kém thua ta về phương tiện vật chất,

mà rõ ràng chúng ta đã đánh bại ý chí xâm lược của địch bằng sức mạnh tổnghợp trong đó nhân tố con người là nhân tố quyết định, sức mạnh của quầnchúng nhân dân Việt Nam là nhân tố trung tâm, là nhân tố quyết định Vớiquan điểm “Lấy dân làm gốc” Người kết luận: “Quân tốt dân tốt, muôn sựđều nên, gốc có vững, cây mới bền, xây lầu thắng lợi trên nền nhân dân”[22;409]

Trong Di chúc Người khẳng định: “Công việc trên đây là rất nặng nề vàphức tạp mà cũng là rất vẻ vang Để giành thắng lợi trong cuộc chiến đấukhổng lồ này cần phải động viên toàn dân, tổ chức và giáo dục toàn dân, dựavào lực lượng vĩ đại của toàn dân” [35;505]

Xuất phát từ quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin “Cách mạng là sựnghiệp của quần chúng nhân dân” và từ truyền thống đoàn kết dân tộc trong

sự nghiệp dựng nước và giữ nước của dân tộc ta qua hàng ngàn năm lịch sửcùng với những tinh hoa văn hoá của nhân loại và kinh nghiệm của các phongtrào cách mạng thế giới đã hình thành tư tưởng “lấy dân làm gốc” của Hồ ChíMinh, đó là sợi chỉ đỏ xuyên suốt trong nhận thức và hành động của Người

Hồ Chí Minh khẳng định: “Dân là gốc nước”, nhân dân là chủ thể lịch sử, làngười làm nên lịch sử, Người tin tưởng mãnh liệt vào trí tuệ và sức mạnh vôtận của nhân dân, lực lượng nhân dân là nhân tố quyết định nhất để thực hiệnmọi công việc của cách mạng, lực lượng toàn dân là lực lượng vĩ đại hơn hết

1.2.3 Con người là thực thể thống nhất giữa cá nhân và xã hội.

Tư tưởng Hồ Chí Minh về phát huy vai trò con người, phát huy cao nhấtsức mạnh của con người, còn phụ thuộc ở việc vận dụng được mối quan hệgiữa con người cá nhân và con người xã hội việc, nắm rõ tư tưởng của HồChí Minh về vấn đề con người cá nhân và con người xã hội và mối quan hệcủa nó, giúp chúng ta vận dụng và phát huy được sức mạnh tốt nhất vai tròcủa con người

Trong quan điểm về động lực của chủ nghĩa xã hội Hồ Chí Minh coicon người là động lực của chủ nghĩa xã hội, hơn nữa là động lực quan trọngnhất, Hồ Chí Minh đã thấy ở động lực này có sự kết hợp giữa cá nhân (sứcmạnh cá thể) với xã hội (sức mạnh cộng đồng) Người cho rằng: Truyềnthống yêu nước của dân tộc, sự đoàn kết cộng đồng, sức lao động sáng tạocủa nhân dân, đó là sức mạnh tổng hợp tạo nên động lực quan trọng của chủnghĩa xã hội

Trong tư tưởng đại đoàn kết dân tộc, đứng trên lập trường giai cấp công

Chí Minh thường dùng khái niệm này để chỉ “mọi con dân nước Việt”, “mỗimột người con Rồng, cháu Tiên” không phân biệt dân tộc đa số hay thiểu số,

có tín ngưỡng hay không tín ngưỡng, không phân biệt “già, trẻ, gái, trai, giàu,nghèo, quý, tiện” Như vậy dân và nhân dân trong tư tưởng Hồ Chí Minh vừađược hiểu với tư cách vừa là mỗi con người Việt Nam cụ thể, vừa là một tậphợp đông đảo quần chúng nhân dân

Hồ Chí Minh nhìn nhận con người như một thực thể thống nhất giữa cánhân và xã hội Hồ Chí Minh không xem xét nhìn nhận con người mang tínhchất phiến diện, không xem xét con người chỉ ở mặt cá nhân, cũng không chỉxem con người chỉ với tư cách là cộng đồng xã hội, ở Người luôn nhìn nhậncon người như một thực thể thống nhất giữa cá nhân và xã hội Trong tưtưởng Hồ Chí Minh xem con người trên bình diện cộng đồng trong đó baogồm tất cả các tầng lớp nhân dân, công dân, nông dân, trí thức, bao gồm các

tổ chức, các đoàn thể, các dân tộc, tôn giáo đồng bào trong nước và kiều bàonước ngoài

Sự nghiệp cách mạng của dân tộc ta là sự nghiệp cách mạng của toàn thểnhân dân, chứ không phải của riêng giai cấp nào, nhưng để cho sự nghiệpcách mạng được thành công thì phải chú ý quan tâm tới từng bộ phận, từng

cá nhân người

Sức mạnh cộng đồng được hình thành từ sức mạnh của cá nhân, thôngqua sức mạnh của từng cá nhân, do đó muốn phát huy được sức mạnh củacộng đồng, phải tìm ra các biện pháp khơi dậy, phát huy động lực của mỗi cánhân

Trong đấu tranh giải phóng dân tộc Hồ Chí Minh đã huy động sức mạnh

lý tưởng (lòng yêu nước, tinh thần độc lập, chủ nghĩa anh hùng v.v.) cũngnhư đem lại lợi ích vật chất (ruộng đất, cơm áo, nhu cầu vật chất hằng ngày)cho cả cộng đồng và cá nhân Đi vào chủ nghĩa xã hội là đi vào một trậntuyến mới, do đó theo Người cũng phải biết kích thích những động lực mới,

đó là lợi ích cá nhân chính đáng của người lao động

Hồ Chí Minh phê phán mạnh mẽ chủ nghĩa cá nhân, nhưng hơn ai hếtNgười rất quan tâm đến con người, khuyến khích lợi ích cá nhân chính đáng,coi trọng động lực cá nhân, tìm tòi cơ chế chính sách để kết hợp hài hoà lợiích xã hội và lợi ích cá nhân

Mục tiêu cách mạng của Đảng ta và nhân dân ta là đem lại ấm no, tự do,hạnh phúc cho cả cộng đồng và mỗi thành viên của cộng đồng với tư cách là

cá nhân Lợi ích chung của cộng đồng, xã hội không mâu thuẫn với lợi cánhân mà là cơ sở của lợi ích cá nhân Đảng và Nhà nước ta động viên toànthể cộng đồng phấn đấu vì lợi ích chung, đồng thời quan tâm thích đángnhững lợi ích cá nhân chân chính Trong mỗi bước của cách mạng, chỉ có kếthợp hài hòa lợi ích xã hội và lợi ích cá nhân mới phát huy được sức mạnhtổng hợp của toàn xã hội, đồng thời phát huy được tính sáng tạo của mỗi cánhân Vì vậy phải kết hợp hài hoà giữa giải phóng xã hội với giải phóng cánhân Phát huy nhân tố con người có nghĩa là đồng thời phát huy nhân tốcộng đồng và nhân tố cá nhân

Tránh tư tưởng chỉ thấy lợi ích xã hội mà không thấy cá nhân, bởi tưtưởng này là quan niệm sai lầm về lợi ích xã hội, về chủ nghĩa vật thể, thựcchất là tư tưởng của chủ nghĩa bình quân dẫn đến thiếu sự quan tâm thiết thựcđến lợi ích cá nhân, coi nhẹ việc hình thành và phát huy bản sắc cá nhân, tàinăng cá nhân, xem thường các nguyện vọng tâm tư ý kiến của cá nhân, khôngthấy rằng sự phát triển của xã hội là do kết quả đóng góp tích cực và sáng tạocủa mọi cá nhân trong xã hội đó

Hồ Chí Minh rất coi trọng tính cá nhân của mỗi con người trong cộngđồng Người coi trọng từng người, đào tạo thức tỉnh từng người trong mọihoàn cảnh không quản khó khăn với ý thức góp gió thành bão Người chorằng muốn làm cuộc cách mạng toàn thế giới, muốn giải phóng toàn dân tộcphải bắt đầu giác ngộ từng người một Hồ Chí Minh biết đánh giá, sử dụng vàphát huy năng lực của từng người, biết sử dụng con người trong từng côngviệc cụ thể đem lại tác dụng tốt nhất Người thận trọng chăm lo, tạo điều kiệnhoàn thiện nhân cách của từng người, chẳng hạn Người bận trăm công nghìnviệc, nhưng Người vẫn quan tâm đến đời sống chiến đấu của chiến sĩ, Ngườigửi bồ kết cho nữ thanh niên xung phong khiến cho họ vô cùng xúc động.Trong kháng chiến chống Pháp, Người nói với anh em hậu cần là phải muađược thuốc lào Vĩnh Bảo mang lên cho các đồng chí trên biên giới…Người làtấm gương sáng, với tấm lòng yêu thương con người, Người tạo điều kiệnphát triển và hoàn thiện nhân cách của từng người Hồ Chí Minh là ngườithực sự bình đẳng giữa các cá nhân con người, mỗi lần làm việc gì người điềutham khảo ý kiến đóng góp của những người xung quanh

Theo tư tưởng Hồ Chí Minh, chủ nghĩa xã hội là một xã hội thực hiện sựtôn trọng và đề cao con người, đảm bảo cho nhân cách của mỗi cá nhân pháttriển lành mạnh trong sự hài hòa với xã hội Xã hội tôn trọng cá nhân, đồng

thời cá nhân biết đề cao lợi ích xã hội, có thể hy sinh lợi ích riêng vì lợi ích

xã hội khi cần thiết

Chủ tịch Hồ Chí Minh rất coi trọng mỗi cá nhân con người, người quantâm thường xuyên đến nhân cách chẳng những của cán bộ, đảng viên mà củamỗi công dân, không xem nhẹ lợi ích cá nhân và đòi hỏi mỗi cá nhân phảilàm tròn nghĩa vụ đối với cộng đồng theo tư tưởng” “mình vì mọi người, mọingười vì mình” Nhưng đồng thời người cũng xác định rõ sức mạnh của mỗicon người với tư cách cá nhân chỉ có và phát huy mạnh mẽ khi họ có ý thứccộng đồng và gắn bó với cộng đồng

Sức mạnh tổng hợp của nhiều cá nhân người sẽ tạo nên một sức mạnh tolớn cả quần chúng nhân dân có khả năng giành chiến thắng trong sự nghiệpCách mạng dân tộc dân chủ nhân dân

Như vậy mỗi con người cá thể sống trong dân tộc, giai cấp phải quantâm đến lợi ích dân tộc, giai cấp Nhưng trong hoàn cảnh dân tộc bị áp bức,nhân dân sống trong cảnh nô lệ lầm than như nhân dân ta dưới sự thống trịcủa thực dân Pháp và đế quốc Mỹ thì lợi ích toàn dân tộc phải đặt lên trênhết, mỗi con người dù là thành viên của giai cấp nào cũng phải có nghĩa vụthiêng liêng cứu nước cứu dân Chủ tịch Hồ Chí Minh đã chỉ rõ người Cộngsản Việt Nam rằng, sự nghiệp giải phóng cho giai cấp công nhân phụ thuộcquyết định vào sự nghiệp giải phóng dân tộc

Sự nghiệp giải phóng dân tộc không hoàn thành thì muôn đời giai cấpcũng không được giải phóng Người khuyến cáo đồng bào; Nước nhà nô lệthì dân không có tự do, để giải phóng được nước nhà, giải phóng gông cùm

nô lệ cho đồng bào là việc của toàn dân Với sự đồng tâm hiệp lực của nhiềungười

Nước nhà có độc lập, dân mới được tự do, cách mạng nước ta bước tiếnlên trong sự nghiệp giải phóng giai cấp, giải phóng con người bằng cải tạo vàxây dựng xã hội theo hướng tiến bộ lịch sử, nhằm mục tiêu dân giàu, nướcmạnh, mọi người dân đều có cuộc sống ấm no, tự do, hạnh phúc

Song quan niệm của Hồ Chí Minh về vai trò của con người, về sức mạnhcon người không phải chủ yếu nói về từng con người đơn lẻ Khi Chủ tịch HồChí Minh nói “Vô luận việc gì đều do con người làm ra, từ nhỏ đến to, từ gầnđến xa đều thế cả”, là người muốn nói đến cộng đồng người, cộng đồng dântộc, cộng đồng giai cấp Niềm tin của người vào con người chủ yếu trước hết

ở sức mạnh cộng đồng nhân dân, ở sự tập hợp đông đảo mọi thành phần dântộc, mọi tầng lớp xã hội, mọi giai cấp vào thực hiện các mục tiêu cách mạng

Tuy Hồ Chí Minh là người rất coi trọng nhân tài, nhưng đó phải lànhững người gắn bó với nhân dân chứ không theo quan niệm tôn vinh cáchiền nhân, quân tử biệt lập với nhân dân.

Tư tưởng đại đoàn kết của Hồ Chí Minh cũng hàm chứa tư tưởng, vềquan hệ cá nhân mỗi con người với cộng đồng xã hội, khuyên mỗi con ngườisống lao động chiến đấu gắn bó với tổ chức, với tập thể với cộng đồng, chẳngnhững đối với sự nghiệp vĩ đại như giải phóng con người phải gắn với sựnghiệp giải phóng giai cấp, giải phóng dân tộc, cá nhân mỗi con người khôngthể đơn độc thực hiện được,

Mọi công việc hàng ngày như sản xuất, đấu tranh chống thiên tai, nângcao dân trí, phát triển khoa học - công nghệ, mỗi con người cũng phải chungvai gánh vác với tập thể và dựa vào sức mạnh của tập thể để giành thắng lợi

Hồ Chí Minh đã nói: “Thời đại của chúng ta là thời đại văn minh, thời đạicách mạng, mọi việc càng phải dựa vào lực lượng của tập thể, của xã hội, cánhân càng không thể đứng riêng lẻ mà càng phải hòa mình trong tập thể,trong xã hội” [33;282]

Để giải phóng đúng đắn mỗi quan hệ giữa cá nhân và xã hội thì cần phải,chống chủ nghĩa cá nhân: Bởi chủ nghĩa cá nhân là tuyệt đối hoá cá nhân,đem cá nhân đối lập với xã hội, thoả mãn nhu cầu cá nhân mà không đáp ứngnhu cầu lợi ích chung của xã hội, chỉ đòi hỏi xã hội mà không thực hiện nghĩađối với xã hội, như vậy là không nhận thức rõ rằng: Nếu không đảm bảonhững lợi ích cơ bản của xã hội thì không thể thực hiện được lợi ích cá nhânchân chính Người cũng xác định “tư tưởng xã hội chủ nghĩa là chống tư

nhân không phải là “giày xéo lên lợi ích cá nhân”

Con người trong tư tưởng Hồ Chí Minh được làm nổi bật lên trong quan

hệ giữa con người với xã hội, cá nhân với cộng đồng

1.2.4 Chiến lược “trồng người” trong tư tưởng Hồ Chí Minh.

Trong suốt quá trình hoạt động cách mạng Chủ tịch Hồ Chí Minh luônđặt vấn đề giải phóng dân tộc, xây dựng chủ nghĩa xã hội luôn đi cùng vớivấn đề xây dựng và rèn luyện con người mới

Để phát huy được một cách tốt nhất tiềm năng vốn có cũng như sứcmạnh bên trong mỗi con người, trong sự nghiệp cách mạng bảo vệ và xâydựng Tổ quốc, Hồ Chí Minh đặc biệt quan tâm xây dựng và rèn luyện, giáodục đào tạo con người Chính vì có niềm tin vào sức mạnh của con người cókhả năng làm nên sự toàn thắng của cách mạng Việt Nam, cho nên Hồ ChíMinh thường xuyên quan tâm bồi dưỡng đào tạo con người Tư tưởng đó còn