Phong cách tiểu thuyết lịch sử nguyễn triệu luật

Về phương diện hình thức nghệ thuật, tiểu thuyết viết về đề tài lịch sử đã rất thành công khi sử dụng nhiều thủ pháp nghệ thuật của tiểu thuyết hiện đại, nh-: cách kết cấu tác phẩm không

mai thÞ thanh hµ

phong c¸ch tiÓu thuyÕt lÞch sö

nguyÔn triÖu luËt

Mở đầu 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 2

3 Đối t-ợng và phạm vi nghiên cứu 12

4 Nhiệm vụ nghiên cứu 12

5 Ph-ơng pháp nghiên cứu 12

6 Cấu trúc luận văn 13

Ch-ơng 1 Tiểu thuyết lịch sử Nguyễn Triệu Luật trong bức tranh chung của tiểu thuyết lịch sử Việt Nam hiện đại 14

1.1 Giới thuyết về khái niệm tiểu thuyết và tiểu thuyết lịch sử 14

1.1.1 Khái niệm tiểu thuyết 14

1.1.2 Khái niệm tiểu thuyết lịch sử 17

1.2 Sự vận động của tiểu thuyết lịch sử Việt Nam hiện đại 20

1.2.1 Bối cảnh lịch sử xã hội Việt Nam đầu thế kỉ XX 20

1.2.2 Sự vận động của tiểu thuyết lịch sử Việt Nam 26

1.3 Vị trí của tiểu thuyết lịch sử Nguyễn Triệu Luật 33

1.3.1 Vài nét về tác giả Nguyễn Triệu Luật 33

1.3.2 Nhìn chung về tiểu thuyết lịch sử của Nguyễn Triệu Luật 34

Ch-ơng 2 Phong cách tiểu thuyết lịch sử Nguyễn Triệu Luật nhìn từ ph-ơng diện lựa chọn đề tài và cảm hứng sáng tạ o 36

2.1 Khái niệm phong cách 36

2.1.1 Khái niệm 36

2.1.2 Các ph-ơng diện biểu hiện phong cách 38

2.2 Sự lựa chọn đề tài 42

2.3 Cảm hứng sáng tạo 45

2.3.1 Cảm hứng tái hiện chân thực lịch sử 45

2.3.2 Cảm hứng phê phán 51

2.3.3 Cảm hứng nhân đạo 57

3.1 NghÖ thuËt x©y dùng nh©n vËt 65

3.2 NghÖ thuËt t¹o t×nh huèng 75

3.3 Quan t©m thÓ hiÖn thÕ giíi néi t©m nh©n vËt 80

3.4 NghÖ thuËt kÕt cÊu 96

3.5 Giäng ®iÖu, ng«n ng÷ 98

3.5.1 Giäng ®iÖu 98

3.5.2 Ng«n ng÷ 109

KÕt luËn 117

Tµi liÖu tham kh¶o 120

Mở đầu

1 Lí do chọn đề tài

1.1 Tìm về với quá khứ là một nhu cầu của con ng-ời hiện đại Các nhà văn nắm bắt đ-ợc nhu cầu ấy, vì thế họ tìm đến với đề tài lịch sử, mong muốn

đ-ợc giải mã những bí ẩn của quá khứ Thể loại tiểu thuyết trở thành lựa chọn

số một cho các nhà văn khi viết về đề tài lịch sử này Thế kỉ XX đã chứng kiến

sự nở rộ và nhiều thành tựu của tiểu thuyết lịch sử ở ph-ơng diện nội dung t- t-ởng và hình thức nghệ thuật ở ph-ơng diện nội dung t- t-ởng, tiểu thuyết lịch sử là những trang viết hấp dẫn về lịch sử hào hùng của dân tộc, là lòng ng-ỡng mộ đối với những ng-ời anh hùng dân tộc, là tấm lòng yêu n-ớc thiết tha Trong những năm gần đây, tiểu thuyết lịch sử còn giúp bạn đọc đánh giá một cách khách quan hơn về những hiện t-ợng, nhân vật lịch sử còn nhiều

“nghi vấn” Về phương diện hình thức nghệ thuật, tiểu thuyết viết về đề tài lịch sử đã rất thành công khi sử dụng nhiều thủ pháp nghệ thuật của tiểu thuyết hiện đại, nh-: cách kết cấu tác phẩm không theo sự kiện mà theo quy luật tâm lí, có sự đảo lộn trật tự thời gian nhằm thể hiện rõ nét tâm lí các nhân vật Tiểu thuyết lịch sử đã “vượt qua những quy phạm cằn cỗi, đem lại sinh khí cho văn chương về lịch sử” [3] Nghiên cứu về tiểu thuyết lịch sử của Nguyễn Triệu Luật giúp chúng ta hiểu thêm về tiểu thuyết lịch sử nói chung

và dòng tiểu thuyết lịch sử giai đoạn 1930 - 1945 nói riêng

1.2 Nguyễn Triệu Luật là một tác giả nổi tiếng thời kì tr-ớc cách mạng

Ông tham gia viết báo, truyện cho các tạp chí nh- Tiểu thuyết thứ bảy, Trung

Bắc tân văn, Phổ thông bán nguyệt san Tác giả đặc biệt nổi tiếng với chùm

tiểu thuyết lịch sử về thời kì Lê tàn Trịnh mạt Tuy nhiên, các công trình nghiên cứu về sự nghiệp văn học cũng nh- tiểu thuyết lịch sử của ông ch-a nhiều Năm 1998, các tiểu thuyết lịch sử của tác giả đ-ợc tập hợp và in lại với

tiêu đề Tuyển tập tiểu thuyết lịch sử Nguyễn Triệu Luật Điều đó cho thấy sự

quan tâm của độc giả tới tiểu thuyết lịch sử của Nguyễn Triệu Luật Đề tài của

chúng tôi nghiên cứu “Phong cách tiểu thuyết lịch sử Nguyễn Triệu Luật”, với

mong muốn có một đóng góp nhỏ, khẳng định vai trò cũng nh- thành công của ông đối với tiểu thuyết lịch sử giai đoạn này

1.3 Hiện nay, trong nhà tr-ờng có học các tác phẩm văn học thuộc sử

nh- Trần Bình Trọng, Hoàng Lê nhất thống chí Tìm hiểu về tiểu thuyết lịch

sử của Nguyễn Triệu Luật sẽ cung cấp thêm cho giáo viên, học sinh tài liệu học tập, bổ trợ cho sách giáo khoa trong ch-ơng trình Ngoài ra, tìm hiểu về tiểu thuyết lịch sử của Nguyễn Triệu Luật còn cung cấp những vốn tri thức phong phú cho các bạn đọc có lòng yêu mến, mong muốn tìm hiểu lịch sử dân tộc

2.1 Những bài nghiên cứu chung về tiểu thuyết lịch sử

Tr-ớc hết phải kể đến công trình luận án Tiến sĩ Tiểu thuyết lịch sử Việt

Nam từ đầu thế kỉ XX đến năm 1945 của Bùi Văn Lợi Tác giả đã khái quát rất

công phu và đầy đủ quá trình hình thành, vận động, những đặc điểm về nội dung và hình thức của tiểu thuyết Việt Nam từ đầu thế kỉ XX đến năm 1945 Tác giả quan niệm tiểu thuyết lịch sử là “những tác phẩm mang trọn đặc trưng của thể loại tiểu thuyết nh-ng lại lấy nội dung lịch sử làm đề tài, là cảm hứng sáng tạo nghệ thuật” [32,23]

Phan Cự Đệ trong công trình Văn học Việt Nam thế kỉ XX, ch-ơng 3 về

tiểu thuyết lịch sử, đã nhận định: Tiểu thuyết lịch sử “có thể soi sáng những

thời kì quá khứ con ng-ời đã trải qua với mục đích rõ ràng là gạn lọc những

tình trạng tiến thoái l-ỡng nan của thời đại Nó giúp ta làm những bảng so sánh, đối chiếu thời đại nọ với thời đại kia Tác giả tiểu thuyết lịch sử sử dụng quá khứ nh- một khí cụ để vẽ lên những điểm t-ơng đồng giữa quá khứ

và hiện tại và do đó làm sáng tỏ hiện tại” [11,179] “Tiểu thuyết lịch sử trước hết phải là tiểu thuyết, là thế sự, là chất “văn xuôi”, là cuộc sống muôn màu, muôn vẻ của con người và thiên nhiên” [11,192]

Phan Cự Đệ còn phân biệt hai khái niệm : Tiểu thuyết lịch sử (roman historique) và lịch sử đ-ợc tiểu thuyết hoá (histori romancé) Theo ông, tiểu

thuyết lịch sử là lấy việc tái hiện sự kiện lịch sử, không khí lịch sử làm mục

đích sáng tác Trong tác phẩm có h- cấu nh-ng bị chi phối bởi cái nhìn chủ quan của nhà văn Có khi nhà văn chỉ xem lịch sử là ph-ơng tiện, là chất liệu

để viết tiểu thuyết Nhà văn dùng lịch sử để thể hiện quan điểm nào đó của

mình hoặc cắt nghĩa vấn đề hiện thực hôm nay Còn lịch sử đ-ợc tiểu thuyết

hoá nghĩa là nó sử dụng gần nh- toàn bộ sự kiện lịch sử, không khí lịch sử,

nhân vật lịch sử Ng-ời viết trung thành tuyệt đối với lịch sử, m-ợn hình thức

tiểu thuyết để thể hiện những vấn đề lịch sử Bởi vậy, trong lịch sử đ-ợc tiểu

thuyết hoá, sự kiện đ-ợc đặt lên hàng đầu, nội tâm, cá tính nhân vật hầu nh-

không đ-ợc miêu tả Mặt khác, h- cấu là đặc tr-ng của tiểu thuyết, cho dù đó

là tiểu thuyết lịch sử, thế nên trong tiểu thuyết lịch sử vẫn có h- cấu nh-ng

mức độ đậm nhạt thế nào là do ph-ơng pháp sáng tác Nếu nhà văn sáng tác theo khuynh h-ớng hiện thực chủ nghĩa thì th-ờng tôn trọng sự kiện, mức độ h- cấu nhạt hơn Nếu nhà văn sáng tác theo khuynh h-ớng lãng mạn chủ nghĩa thì yếu tố h- cấu đậm đặc hơn, sự kiện lịch sử chỉ là ph-ơng tiện để nhà văn chuyển tải một thông điệp nào đó đến hiện tại

Tác giả Văn Giá trong bài viết Tiểu thuyết lịch sử theo lối phác giản đời

th-ờng đã căn cứ vào thái độ tiếp cận lịch sử của các tác giả viết tiểu thuyết

lịch sử và thấy có hai cách phổ biến Thứ nhất: ngợi ca, tôn vinh triều đại hoặc nhân vật lịch sử; thứ hai, dựng lại một cách chân thực lịch sử với tất cả những

gì mà thông sử cho biết trong hầu hết những mặt tốt xấu vốn có ở cả hai cách này có một điểm chung là lấy lịch sử thông lệ làm hệ quy chiếu, từ đó nhìn lịch sử theo một tâm thế nghiêm trang, thành kính, cách nhìn “sử thi” “Với cách nhìn này, các nhà tiểu thuyết lịch sử lấy viêc phục dựng nguyên trạng lịch sử làm đích Ng-ời đọc không chỉ đ-ợc thoả mãn trí t-ởng t-ợng nghệ thuật sống động mà còn lĩnh hội đ-ợc khá nhiều tri thức lịch sử của các thời

đại đã qua” [15]

Cũng nhận định về tiểu thuyết lịch sử, Hoài Nam trong bài viết Tiểu

thuyết lịch sử Việt Nam: Truyện kể hay tiểu thuyết cho rằng: Lịch sử là cái cần

phải đ-ợc tôn trọng, thậm chí kính cẩn Viết tiểu thuyết lịch sử nhà văn đặt trọng tâm trong việc tái hiện một cách sinh động chủ nghĩa anh hùng Việt Nam trong chiến đấu chống ngoại xâm, ca ngợi những võ công oanh liệt, nêu bật những tấm g-ơng danh nhân đã làm rạng danh cho non sông đất n-ớc, để qua đó, khơi dậy ở con ng-ời hiện tại niềm tự hào tr-ớc quá khứ đẹp đẽ của dân tộc (trong tr-ờng hợp ng-ợc lại, khi nhà văn viết về những thất bại trong lịch sử hoặc tái hiện những nhân vật phản diện, những gương mặt “xấu” của lịch sử, khi đó một bài học hoặc một lời cảnh tỉnh đ-ợc rút ra từ quá khứ trao cho hiện tại) Theo tác giả thì “tiểu thuyết là thế giới của cái ở thì hiện tại tiếp diễn, cái dang dở, cái không hoàn kết Tiểu thuyết mang sứ mệnh nghi ngờ cái t-ởng nh- đã ổn định, tra tấn đến cùng những chân lí có sẵn Vì thế, khi tiếp cận với những thời đại quá khứ và lấy đó làm chất liệu cho tác phẩm của mình, một tiểu thuyết gia đích thực là ng-ời đặt ra câu hỏi phản biện tr-ớc lịch sử Làm nh- vậy, anh ta không trở thành kẻ đốt đàn, mà thực tế là ng-ời chỉ ra ý nghĩa của quá khứ đối với hiện tại qua việc phát hiện các tác động tích cực và cả các tác động tiêu cực mà quá khứ đặt trên hiện tại” [46] Hoài Nam còn dẫn ra quan niệm của Lukacs: “Các nhân vật trong tiểu thuyết lịch sử phải sinh động hơn các nhân vật lịch sử, vì các nhân vật của tiểu thuyết lịch sử

đ-ợc trao cho sự sống, còn các nhân vật lịch sử thì đã sống” [46]

Nhà văn Nguyễn Mộng Giác, tác giả của Sông Côn mùa lũ đã khẳng

định: “Bản chất của tiểu thuyết là “thế sự”, dù là tiểu thuyết lịch sử Một cuốn tiểu thuyết lịch sử chỉ minh hoạ lịch sử, từ đầu chí cuối chỉ toàn vua quan âm m-u tranh giành quyền lực, còn đời sống ng-ời dân thế nào, biến cố lịch sử đó

ảnh h-ởng đến họ ra sao, tác giả không quan tâm: tôi cho cuốn sách đó không phải là tiểu thuyết đúng nghĩa Tôi biết có ng-ời nêu ra vấn đề: lịch sử nh- cái đinh đã đóng vào t-ờng; ng-ời viết tiểu thuyết lịch sử có thể tuỳ thích

“treo” vào đó những bức tranh của mình Tôi thì quan niệm ng-ời viết tiểu thuyết lịch sử phải tôn trọng những gì đã được ghi vào lịch sử” [17]

Cũng cùng quan điểm với các tác giả trên, Hoàng Quốc Hải cho rằng:

“Tiểu thuyết lịch sử trước hết phải giúp người đọc nhận biết được gương mặt lịch sử của thời đại mà tác giả phản ánh, nh-ng những gì mà tác phẩm đó tái tạo đều không đ-ợc trái với lịch sử Có thể có những quan điểm của các tác giả văn học độc lập, thậm chí trái ng-ợc với quan điểm của các sử gia, song

nó phải đạt tới tính chân thực lịch sử mà ng-ời đọc đ-ơng đại chấp nhận” [54]

Trong Lời ngỏ của tập tiểu thuyết lịch sử Gió lửa, Nam Dao cho rằng:

“Biến cố lịch sử trở thành đối tượng đem soi dưới lăng kính chủ quan, nhào nặn lại để rồi, qua ngòi bút ng-ời viết, thành tiểu thuyết dã sử Soi rọi vào những vấn đề nhân quần xã hội và thân phân phận con ng-ời trong quá khứ là cách đi tìm sự sống tiềm ẩn trong lịch sử Lịch sử đó là lịch sử sống Loại chính sử biên niên đơn thuần ghi lại lịch sử chết Nó th-ờng bịt ít nhất một trong hai con mắt ta lại” [7]

Trong bài viết khác với tiêu đề Về tiểu thuyết lịch sử, Nam Dao một lần

nữa đ-a ra quan niệm của mình về tiểu thuyết lịch sử Tiểu thuyết lịch sử

“mang khả năng phê phán hiện tại qua cách đảo ng-ợc và xoay ngang những biến cố, cũng nh- tính chất những con ng-ời trong quá khứ Tiểu thuyết lịch

sử trên giai đoạn này, không chốn chạy Lẩn vào quá khứ để chiếm hữu và tái tạo lịch sử Tiểu thuyết là sự dấn thân của nhà văn nhằm phục sinh một hiện

tại cần tháo gỡ hầu thoát khỏi những bế tắc tiêu vong Vì thế tiểu thuyết lịch

sử hoá ra một tập hợp những dự phóng về một t-ơng lai có thể có được” [7]

Cùng quan điểm với Nam Dao, Nguyễn Vy Khanh trong bài Về tiểu

thuyết lịch sử đã quan niệm tiểu thuyết lịch sử là “một cách tra hỏi và nghi vấn

quá khứ để biện minh hiện tại và chỉ h-ớng cho t-ơng lai, qua trung gian một hay nhiều tác giả Nh- vậy, chúng cũng là những tiểu thuyết luận đề khi đặt lại vấn đề, dữ kiện lịch sử, đề ra luận đề mới, m-ợn dĩ vãng để nói chuyện hiện tại, có thể có ý chống lại b-ớc lịch sử hoặc trật tự xã hội đang có ” [38]

Ngoài việc đ-a ra các nhận định, quan niệm của mình về tiểu thuyết lịch sử là gì, cách viết tiểu thuyết lịch sử nh- thế nào thì điều làm các nhà

viết tiểu thuyết lịch sử quan tâm là mối quan hệ giữa tính “chân thực lịch sử”

và “h- cấu nghệ thuật” Viết về vấn đề này, Phan Cự Đệ khẳng định: “Trong

quá trình sáng tác, các nhà viết tiểu thuyết lịch sử vừa phải tôn trọng các sự kiện lịch sử, vừa phải phát huy cao độ vai trò của h- cấu sáng tạo nghệ thuật Ng-ời nghệ sĩ dùng quyền sáng tạo và h- cấu để bổ sung những chi tiết, những thời kì mà lịch sử không nói đến Trong tiểu thuyết, sự kiện lịch

sử và sự kiện h- cấu, nhân vật lịch sử và nhân vật sáng tạo trộn lẫn vào nhau, vì thế khó lòng có thể đảm bảo một sự chính xác lịch sử đến tuyệt đối” [11,166-170]

Phạm Xuân Thạch lại cho rằng “vừa có vừa không” cái gọi là”tính chân thực lịch sử” của tiểu thuyết Bởi, điều này còn phụ thuộc vào cách quan niệm

“tính chân thực lịch sử” là gì Tác giả cho rằng, những t- liệu về lịch sử luôn

là cái phần quá khứ hiện diện tr-ớc nhận thức của hiện tại Nó luôn luôn là một cái gì không đầy đủ Ngay đến một nhà sử học đích thực thì suy diễn nhiều khi vẫn là thao tác bắt buộc Trong tr-ờng hợp này tính chân thực về đề tài lịch sử của một cuốn tiểu thuyết thực chất là sự xung đột giữa cái nhìn cá nhân và những giá trị cộng đồng Chi tiết trong tác phẩm là sản phẩm của h- cấu, mặt khác, nó lại thuộc về những trải nghiệm cá nhân và có tính cá biệt

Do đó việc đòi hỏi tính xác thực của những trải nghiệm cá nhân và những hiện t-ợng cá biệt luôn là câu hỏi khó giải quyết Mặt khác, chúng ta phải thừa nhận rằng, lịch sử nhiều khi không phải là cái đích cuối cùng của tiểu thuyết Thông qua h- cấu, nhà văn đặt ra vấn đề về sự giải thoát, niềm tin tôn giáo, tham vọng và hạnh phúc, quyền lực và thân phận con ng-ời Nhà văn có thể

là kẻ tái hiện lại những phần khuất lấp của lịch sử, là kẻ suy t- về những vấn

đề của lịch sử Suy cho cùng, lịch sử cũng chỉ là chất liệu để phản chiếu những vấn đề của Con Ng-ời ở tầm phổ quát [Dẫn theo 60]

Nguyễn Xuân Khánh trong bài trả lời phỏng vấn đã dẫn ra nhiều cách viết tiểu thuyết lịch sử: “Tiểu thuyết hoàn toàn gồm các nhân vật lịch sử, tiểu thuyết gồm những nhân vật lịch sử trộn lẫn những nhân vật hoàn toàn h- cấu, tiểu thuyết chỉ toàn là nhân vật h- cấu nằm trong một bối cảnh lịch sử nhất

định Nh-ng theo tôi, dù ở loại nào, tựu chung đối với ng-ời viết có hai vấn

đề Thứ nhất là về t- liệu: Cần nắm vững những t- liệu liên quan đến thời kì mình viết, từ kinh tế, chính trị, xã hội, triết học Thứ hai, về h- cấu: Ta đã gọi

là tiểu thuyết thì phải h- cấu Đó là sự t-ởng t-ợng, sự hoà trộn nhuần nhuyễn giữa thực và h-, giữa lịch sử và hiện tại, giữa tri thức và cảm xúc” [40]

Trần Vũ trong bài nghiên cứu Lịch sử trong tiểu thuyết - một tuỳ tiện ý

thức cho rằng “tiểu thuyết không nhất thiết phải y chang nh- thật, có thể pha

trộn nửa thật nửa ảo và có quyền phóng đại thực tế lên đến mức tiểu thuyết” [66]

Đỗ Ngọc Yên cũng không đi ra ngoài quan niệm trên của các tác giả

Trong bài Giới hạn giữa h- cấu nghệ thuật và sự thực lịch sử đăng trên báo

Văn nghệ, tác giả nhấn mạnh “người nghệ sĩ hoàn toàn có quyền tái hiện lịch

sử theo cách riêng của mình Nh-ng tuyệt nhiên anh ta không đ-ợc phép bịa

đặt lịch sử, hay nhà nghệ sĩ không chỉ biết tôn trọng đến mức cần thiết sự thật lịch sử mà cần phải sáng tạo thế giới thứ hai, thế giới của các hình t-ợng văn học nghệ thuật bằng cảm xúc, tài năng cá nhân của anh ta” [67]

Nguyễn Vy Khanh cũng cùng quan điểm khi cho rằng “Văn ch-ơng là hư cấu, lịch sử là một nỗ lực tìm “sự thật” chính xác, khách quan, không thiên lệch, có hay có dở, có mạnh có yếu, có vinh quang thì cũng có thất bại Do

đó lịch sử không thể khách quan” [38] Điều đó có nghĩa tác giả cho rằng khó

có thể có một sự thật lịch sử khách quan Vì thế, khi tiếp cận với t- liệu lịch sử làm nguồn cảm hứng cho sáng tác nghệ thuật, nhà văn hoàn toàn có quyền t-ởng tượng một “sự thật lịch sử” thứ hai Lịch sử dù có khách quan đến đâu vẫn phải thông qua cái nhìn chủ quan của ng-ời viết Vì thế, viết tiểu thuyết lịch sử khó nh-ng cũng rất hấp dẫn đối với các nhà văn

Nhà văn Nguyễn Mộng Giác khi nói về Sông Côn mùa lũ tâm sự: Khi

viết tiểu thuyết lịch sử tôi chú trọng phần tiểu thuyết hơn phần lịch sử Nh-ng trong phần lịch sử, tôi không dám mạnh tay gạt phăng những gì còn ghi lại

trong tài liệu lịch sử Tôi chia nhân vật Sông Côn mùa lũ thành 2 tuyến: tuyến

những nhân vật lịch sử, tôi giữ lại những nét chính, chỉ giải thích hoặc cải chính những sự kiện lịch sử theo quan điểm của tôi Tuyến thứ nhì là đám

đông dân chúng vô danh không ghi trong sử sách Chính ở tuyến này tôi tự do t-ởng t-ợng và dùng họ để diễn giải lịch sử theo ý mình, và qua họ, cho lịch

sử thêm phần da thịt của tiểu thuyết [8]

Nh- vậy, thông qua các công trình nghiên cứu cũng nh- các bài phát biểu trên báo chí, trả lời phỏng vấn các tác giả đều tập trung khai thác vấn

đề viết tiểu thuyết lịch sử nh- thế nào, mối quan hệ giữa tính h- cấu nghệ thuật và tính chân thực lịch sử Về cơ bản, các tác giả đều thống nhất ở quan

điểm: tiểu thuyết lịch sử phải đảm bảo hai yếu tố là tiểu thuyết và lịch sử Mức

độ đậm nhạt giữa hai yếu tố này còn tuỳ thuộc vào bút pháp mà mỗi nhà văn lựa chọn khi sáng tác

2.2 Những bài nghiên cứu trực tiếp về tiểu thuyết lịch sử Nguyễn Triệu Luật

Bài viết nghiên cứu đầu tiên về tiểu thuyết lịch sử Nguyễn Triệu Luật

phải kể đến là Nhà văn hiện đại của Vũ Ngọc Phan Trong công trình nghiên

cứu này, Vũ Ngọc Phan xếp Nguyễn Triệu Luật vào danh mục các tác giả viết

kí sự lịch sử cùng với các tác giả Phan Trần Chúc, Đào Trinh Nhất, Trần

Thanh Mại, Trúc Khê Ông cho rằng, viết lịch sử kí sự thì “nhà văn có thể viết một cách tỉ mỉ những việc cá nhân không ảnh h-ởng gì đến dân chúng mà chỉ có cái thú vị riêng của nó thôi Không những thế, khi viết một quyển lịch

sử kí sự, nhà văn lại cần phải l-u tâm đến những việc t- lắm, lối ấy cũng gần nh- lối chép dã sử vậy Còn nh- viết tiểu thuyết lịch sử, nhà văn chỉ phải căn

cứ vào vài việc cỏn con đã qua, rồi vẽ vời cho ra một truyện lớn, cốt giữ cho mọi việc đừng trái với thời đại, còn không cần phải toàn sự thật” [64,489-490] Tác giả còn dẫn lời của một nhà văn viết tiểu thuyết lịch sử Pháp “Lịch sử với tôi chỉ là một cái đinh để tôi treo các bức hoạ của tôi thôi”

Từ những dẫn giải về quan niệm tiểu thuyết lịch sử, Vũ Ngọc Phan nhận thấy Nguyễn Triệu Luật không coi lịch sử là cái đinh để treo các bức hoạ

tư tưởng, vì thế “tôi dám quyết ông cho in mấy chữ “lịch sử tiểu thuyết” ở

ngoài bìa là sai” Thực ra, cái mà Nguyễn Triệu Luật gọi là lịch sử tiểu thuyết chỉ là lịch sử kí sự mà thôi Vũ Ngọc Phan còn đ-a thêm dẫn chứng, Nguyễn Triệu Luật tự nhận mình là “người thợ vụng, có thế nào làm nên thế ấy”, nh-ng đó lại là tất cả điều cốt yếu của ng-ời viết lịch sử kí sự

Vũ Ngọc Phan cũng nhận thấy những -u điểm trong lối viết của Nguyễn Triệu Luật: “Tôi nhận thấy Nguyễn Triệu Luật đã xếp mọi việc khéo,

có những đoạn tự nhiên, tuy là nhắc nhớ đến một điển tích hay một sự tích mà không cầu kì, không làm v-ớng động tác Văn ông sáng suốt, những lời nói của ng-ời x-a vừa hợp thời, vừa có ý nghĩa Thật là một lối văn thích hợp với một quyển lịch sử kí sự” Vũ Ngọc Phan đồng thời cũng phê bình Nguyễn

Triệu Luật Theo ông, tác giả nên để ba quyển Bà Chúa Chè, Loạn Kiêu binh,

Chúa Trịnh Khải vào một quyển thôi Bởi vì, trong đó có sự trùng lặp câu văn

về cả ý lẫn lời Ông nhận thấy Nguyễn Triệu Luật rút tài liệu từ Hoàng Lê

nhất thống chí, nhiều đoạn trong Chúa Trịnh Khải gần nh- đ-ợc dịch lại,

“được cái ông dàn việc khéo và biết thận trọng trong dùng tài liệu Nếu ông biết loại bớt những cái r-ờm rà ra, nh- lời bàn, những điều so sánh vô lí, những sự giảng giải không đâu, thì những thiên kí sự của ông sẽ đ-ợc nhẹ nhàng biết bao! Khi viết về những ng-ời thời x-a, ông đã không thể quên

đ-ợc những cái ông viết về thời nay Bởi thế ông hay đem những việc cổ kim

ra so sánh, thành ra ông hay bàn suông tán hão, lắm khi ra ngoài cả vấn đề” Tuy vậy, cuối bài viết, Vũ Ngọc Phan vẫn khẳng định “trong số các nhà văn viết lịch sử kí sự, có lẽ lối văn của Nguyễn Triệu Luật là lối văn gọn gàng và sáng suốt hơn cả” [64,396-397]

Trong giáo trình Lịch sử văn học Việt Nam 30- 45, Nguyễn Đăng Mạnh

khi nói tới trào lưu văn học lãng mạn có kể tới dòng tiểu thuyết lịch sử “Dòng tiểu thuyết lịch sử với những cây bút nh- Lan Khai, Phan Trần Chúc, Nguyễn Triệu Luật, Nguyễn Huy T-ởng ở đây, cảm hứng lãng mạn có dịp thêu dệt nên những mối tình lâm li giữa những tráng sĩ và giai nhân thời phong kiến xa x-a Nhìn chung, chúng ít để lại đ-ợc những thành tựu nghệ thuật thật sự có giá trị” [55,66] Tiểu thuyết lịch sử thuộc trào l-u lãng mạn, đ-ơng nhiên nó

có mang những nét đặc tr-ng của trào l-u này, nh-ng xếp Nguyễn Triệu Luật vào khuynh h-ớng lãng mạn là không hợp lí Bởi trong tiểu thuyết lịch sử còn phân thành 2 khuynh h-ớng: lãng mạn và hiện thực Tiểu thuyết lịch sử của Nguyễn Triệu Luật không nhằm thêu dệt nên những câu chuyện tình lâm li, lãng mạn Lịch sử trong tiểu thuyết của ông là lịch sử chân thực Ông là nhà văn viết theo khuynh h-ớng hiện thực chủ nghĩa Điều này chúng tôi sẽ chứng minh, làm rõ trong phần nội dung của luận văn, từ đó nhằm khẳng định giá trị của tiểu thuyết lịch sử Nguyễn Triệu Luật nói riêng và tiểu thuyết lịch sử nói chung, không nh- nhận xét trên

Năm 1998, các cuốn tiểu thuyết lịch sử của Nguyễn triệu Luật đ-ợc tập

hợp và in lại, với tiêu đề Tuyển tập tiểu thuyết lịch sử Nguyễn Triệu Luật

Trong lời giới thiệu cuốn sách, Đinh Xuân Lâm đã khẳng định những giá trị

của tiểu thuyết lịch sử Nguyễn Triệu Luật Thứ nhất, khác với các tác giả cùng thời đã chọn đề tài xuyên qua nhiều thế kỉ, từ cổ trung đại đến cận đại, Nguyễn Triệu Luật chỉ tập trung nghiên cứu giai đoạn cuối Lê đầu Nguyễn (thế kỉ XVIII) Thứ hai, trong tiểu thuyết của Nguyễn Triệu luật có nhiều chi tiết vụn vặt, nh-ng đó chính là thế mạnh của ông Các sự kiện lịch sử đ-ợc tái tạo trong đúng bối cảnh của chúng, với cái không khí lịch sử đích thực của chúng, cả với ngôn ngữ của con ng-ời thời đó, tất cả làm cho ng-ời và việc nh- hiện lên, sống lại và đang hoạt động tr-ớc mắt chúng ta Thứ ba, đọc tiểu thuyết lịch sử của Nguyễn Triệu Luật, bạn đọc sẽ rất thích thú khi bắt gặp những tiếng cổ trong giao tiếp, những cảnh cũ, những tên ph-ờng lạ, những loài hoa hiếm, thấy cả bóng dáng của thành Thăng Long x-a [33,6-8]

Khi cuốn tiểu thuyết Bà Chúa Chè xuất bản, Lan Khai là ng-ời đã viết

lời giới thiệu Bằng cách so sánh trực tiếp với cách viết của mình, Lan Khai đã nhận xét về tiểu thuyết lịch sử Nguyễn Triệu Luật: “Cũng như tôi, ông Nguyễn Triệu Luật viết tiểu thuyết lịch sử Nh-ng, khác với tôi, ông Luật riêng chú trọng về sự thực, trong khi tôi chỉ khuynh hướng về nghệ thuật”

Đọc các tác phẩm của Lan Khai, độc giả sẽ “mơ màng, say đắm bởi những cái

có thể có đ-ợc”, thì khi đọc tiểu thuyết lịch sử của Nguyễn Triệu Luật “người

ta phải sống đầy đủ những cái đã có rồi Các truyện và ng-ời của ông hoạt

động hiển nhiên, không đ-ợc ông tô điểm cho, nh-ng cũng không bị ông làm cho mất đi bản sắc Đọc các tiểu thuyết của ông, tức là xem những bức ảnh Ng-ời có thể mất đi rồi, cảnh có thể mất đi rồi, mà hình ảnh vẫn là của những người và cảnh đã có thực” [33,15]

Ngoài ra, các bài viết của Nguyễn Vy Khanh, Bùi Văn Lợi khi viết về các giai đoạn phát triển của tiểu thuyết lịch sử Việt Nam, cũng đã đánh giá Nguyễn Triệu Luật là cây bút có phong cách, có đóng góp cho tiểu thuyết lịch

sử Việt Nam giai đoạn 1930 - 1945

Chúng tôi nhận thấy, các bài nghiên cứu về tiểu thuyết lịch sử của Nguyễn Triệu Luật còn quá ít ỏi và mới chỉ dừng lại ở những vấn đề có tính

chất khái quát Có khi là những nhận định, đánh giá ch-a đúng mức về giá trị của tiểu thuyết lịch sử Nguyễn Triệu Luật Tuy nhiên, đấy lại là những gợi ý

có tính chất định h-ớng, làm tiền đề để chúng tôi tiến hành khảo sát, nghiên cứu tiểu thuyết lịch sử Nguyễn Triệu Luật Từ đó, ghi nhận phong cách riêng của nhà văn Nguyễn Triệu Luật

3 Đối t-ợng và phạm vi nghiên cứu

Phong cách của một tác giả đ-ợc thể hiện rõ nhất qua tác phẩm Vì thế,

để xác định phong cách tiểu thuyết lịch sử Nguyễn Triệu Luật, chúng tôi tiến

hành khảo sát các cuốn tiểu thuyết lịch sử của tác giả Bao gồm: Bà Chúa

Chè, Loạn Kiêu binh, Chúa Trịnh Khải, Hòm đựng ng-ời

Nguyễn Triệu Luật còn một cuốn tiểu thuyết lịch sử nữa, có tên là

Ng-ợc đ-ờng Tr-ờng Thi (1939) Tuy nhiên, chúng tôi không tìm đ-ợc văn

bản Vì vậy, tất cả các dẫn chứng trong luận văn này đều đ-ợc lấy từ Tuyển

tập tiểu thuyết lịch sử Nguyễn Triệu Luật, Nxb Văn học, 1998, bao gồm 4

cuốn tiểu thuyết lịch sử kể trên

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

4.1 Xác định vị trí của tiểu thuyết Nguyễn Triệu Luật trong dòng tiểu thuyết lịch sử Việt Nam 1930 - 1945

4.2 Tìm hiểu phong cách tiểu thuyết Nguyễn Triệu Luật nhìn từ ph-ơng diện lựa chọn đề tài và cảm hứng sáng tạo

4.3 Tìm hiểu phong cách tiểu thuyết lịch sử Nguyễn Triệu Luật nhìn từ ph-ơng diện hình thức nghệ thuật

5 Ph-ơng pháp nghiên cứu

Chúng tôi sử dụng các ph-ơng pháp sau: Ph-ơng pháp cấu trúc - hệ thống, ph-ơng pháp phân tích - tổng hợp, ph-ơng pháp so sánh - đối chiếu, ph-ơng pháp thống kê, phân loại

Ch-ơng1 Tiểu thuyết lịch sử Nguyễn Triệu Luật

trong bức tranh chung của tiểu thuyết lịch sử

Việt Nam hiện đại

1.1 Giới thuyết về khái niệm tiểu thuyết và tiểu thuyết lịch sử

1.1.1 Khái niệm tiểu thuyết

Tiểu thuyết là thể loại ra đời muộn so với các thể loại khác trong hệ thống thể loại văn học hiện đại Tuy nhiên, tiểu thuyết lại đạt đ-ợc những thành tựu nổi bật, v-ợt trội, mà các thể loại ra đời tr-ớc đó ch-a làm đ-ợc Lí

do, là ở chính bản thân thể loại của nó

Theo như M Bakhtin thì “Tiểu thuyết là thể loại văn chương duy nhất

đang biến chuyển và còn ch-a định hình Nòng cốt thể loại tiểu thuyết này ch-a hề rắn lại và chúng ta ch-a hề dự đoán đ-ợc khả năng uyển chuyển của nó” [6,23] Điều đó có nghĩa tiểu thuyết là một thể loại năng động, có khả năng thích ứng và biến đổi theo từng giai đoạn lịch sử Tiểu thuyết biến đổi không ngừng, nhiều khi nó kéo theo các thể loại khác xâm nhập vào nó Vì thế, tiểu thuyết là thể loại có khả năng cách tân lớn về mọi mặt

ở Việt Nam, khái niệm tiểu thuyết đ-ợc sự quan tâm rất đặc biệt của cả ng-ời sáng tác lẫn giới nghiên cứu phê bình

Nhà nghiên cứu Phạm Quỳnh ngay từ hồi đầu thế kỉ, khi nhận định về tiểu thuyết đã nói: “Tiểu thuyết là một truyện viết bằng văn xuôi đặt ra để tả tình tự ng-ời ta, phong tục xã hội, hay là những sự lạ tích kì, đủ làm cho ng-ời

đọc có hứng thú” [52,123] Tiếp sau đó, rất nhiều nhà văn, nhà nghiên cứu đều

đ-a ra những nhận định, quan điểm của mình về tiểu thuyết nh- Hoàng Ngọc Phách, Thiếu Sơn, Thạch Lam, Vũ Trọng Phụng, Hải Triều, Nam Cao, Nguyễn Đình Thi Cho đến nay, định nghĩa về tiểu thuyết của nhóm tác giả

Lê Bá Hán - Trần Đình Sử - Nguyễn Khắc Phi (chủ biên) đ-ợc xem là đầy đủ

và toàn diện hơn cả

Như vậy, có thể thấy, “Tiểu thuyết không phải là một thể loại đã hoàn bị” Nó luôn biến đổi, v-ợt ra khỏi mọi khuôn mẫu của chính bản thân nó Bởi vậy, khó có thể có một định nghĩa duy nhất và “đông cứng” về tiểu thuyết Trong luận văn này, chúng tôi quan niệm về tiểu thuyết nh- sau: “Tiểu thuyết

là một tác phẩm tự sự cỡ lớn, có khả năng phản ánh hiện thực đời sống ở cả mọi không gian và thời gian Tiểu thuyết có thể phản ánh số phận nhiều cuộc

đời, những bức tranh phong tục, đạo đức xã hội, miêu tả các điều kiện sinh hoạt giai cấp, tái hiện nhiều tính cách đa dạng” [21,227]

Tiểu thuyết hiện đại đ-ợc nhận diện trên những đặc tr-ng cơ bản sau

Thứ nhất, tiểu thuyết nhìn cuộc sống d-ới góc độ đời t- Nếu nh- sử thi

quan tâm tới những vấn đề lớn lao của dân tộc, của cộng đồng, thì tiểu thuyết quan tâm tới số phận cá nhân của con ng-ời Nhân vật tiểu thuyết không nên

là “anh hùng” trong cái nghĩa sử thi và bi kịch của từ đó, mà nên thống nhất trong bản thân các nét vừa chính diện vừa phản diện, vừa tầm th-ờng, vừa cao cả, vừa buồn cười, vừa nghiêm túc” [34,391] Đời t- chính là tiêu điểm để miêu tả cuộc sống một cách tiểu thuyết Con ng-ời tìm đến tiểu thuyết nh-

“tìm về với chính mình hoặc tìm đến với lòng người và trường đời” ở đó, tiểu thuyết miêu tả cuộc sống một cách chân thực “những mẫu người của xã hội với tất cả da thịt và hơi thở, với tất cả những mầu vẻ của những mối quan hệ xã hội bên ngoài và những gì đang đ-ợc dấu kín và cũng đang giao tranh với nhau ở bên trong: những lí t-ởng và dục vọng, trí tuệ và bản năng, thiện và ác, những phần con ng-ời ý thức đ-ợc và những phần vô thức của con ng-ời mà chỉ ngòi bút nhà văn mới có thể soi sáng, lí giải và báo hiệu” [61,363]

Thứ hai, chất văn xuôi làm cho tiểu thuyết khác với các thể loại khác

“Tiểu thuyết tái hiện đời sống, không thi vị hoá, lãng mạn hoá, lí tưởng hoá Miêu tả cuộc sống nh- một thực tại cùng thời đang sinh thành, tiểu thuyết hấp

thu vào bản thân nó mọi yếu tố ngổn ngang bề bộn của cuộc sống, bao gồm cái cao cả lẫn tầm th-ờng, nghiêm túc và buồn c-ời, bi và hài, cái lớn lẫn cái nhỏ” [34,391] Chất văn xuôi đ-ợc thể hiện rõ trong tiểu thuyết hiện đại của

Vũ Trọng Phụng, Nam Cao, Nguyễn Công Hoan Chính yếu tố miêu tả cuộc sống nh- một thực tại cùng thời đang sinh thành, làm cho tiểu thuyết không bị giới hạn vào nội dung mà nó phản ánh

Thứ ba, cái làm cho nhân vật tiểu thuyết khác với nhân vật sử thi, nhân

vật kịch là ở chỗ, trong khi các nhân vật kia là nhân vật hành động thì nhân

vật trong tiểu thuyết là những “con người nếm trải”, luôn luôn chịu những

đau khổ, dằn vặt của cuộc đời Tiểu thuyết miêu tả các nhân vật nh- những ng-ời đang tr-ởng thành, lăn lộn giữa đời, đ-ợc đời dạy bảo và khôn lớn dần lên Con ng-ời trong tiểu thuyết đ-ợc tác giả miêu tả ở rất nhiều góc cạnh của

đời sống, thế nên, tâm lý nhân vật rất phức tạp Nhân vật càng có nhiều mối quan hệ với đời sống thì tâm lí càng phong phú Vì thế, tâm lí nhân vật, bộc lộ nội tâm nhân vật là ph-ơng diện rất đặc tr-ng cho tiểu thuyết

Thứ t-, tiểu thuyết có những yếu tố ngoài cốt truyện Đó là: sự suy t-

của nhân vật về thế giới, về con ng-ời, là sự phân tích cặn kẽ những diễn biến tình cảm, trình bày t-ờng tận các tiểu sử của nhân vật, mọi chi tiết về quan hệ giữa ng-ời và ng-ời, về đồ vật và môi tr-ờng nói chung là toàn bộ sự tồn tại của con ng-ời Những chi tiết t-ởng nh- là thừa ấy thực chất lại rất có ý nghĩa

Nó gắn với những suy t-, triết lí về cuộc đời Ta bắt gặp điều này ở những tác

phẩm nh- Sống mòn (Nam Cao), Số đỏ (Vũ Trọng Phụng)

Thứ năm, tiểu thuyết xoá bỏ khoảng cách giữa ng-ời trần thuật và nội dung trần thuật Vì tiểu thuyết miêu tả cuộc sống nh- một thực tại cùng thời

đang sinh thành, vì thế mà ng-ời trần thuật nhìn các nhân vật một cách hết sức gần gũi, nh- những con ng-ời bình th-ờng chứ không phải là những anh hùng

lí t-ởng Và, chúng ta có thể hiểu nhân vật bằng chính kinh nghiệm và tâm hồn của mình Chính khoảng cách gần gũi này, làm cho tiểu thuyết trở thành

một thể loại dân chủ “Cuộc sống trong tiểu thuyết là một cái gì ch-a xong xuôi” [34,394] Bởi vậy, kết cấu trong tiểu thuyết th-ờng là kết cấu mở chứ không khép kín nh- các thể loại khác Trong tiểu thuyết, tác giả có thể sử dụng nhiều giọng khác nhau, tạo nên sự đối thoại nhằm bộc lộ tính cách nhân vật, có khi còn xoá nhoà ranh giới giữa lời trong văn học và lời ngoài văn học Tiểu thuyết là thể loại đa thanh, đa giọng điệu

Thứ sáu, tiểu thuyết là thể loại có khả năng tổng hợp nhiều nhất những

đặc trưng, những thủ pháp nghệ thuật của các loại văn học khác “Tiểu thuyết

là thể loại duy nhất đanh hình thành và ch-a xong xuôi” [34,395] Một khi chiếm lĩnh đ-ợc địa vị thống trị trong đời sống văn học, tiểu thuyết trở thành chất “xúc tác làm đổi mới tất cả các thể loại khác, nó làm chúng lây nhiễm tính biến đổi và tính không hoàn thành” [6,30] Tiểu thuyết thế kỉ XX có hiện t-ợng cộng sinh thể loại và tiểu thuyết là thể loại có năng lực nhất trong vấn

đề này Có thể kể đến tiểu thuyết tâm lí, tiểu thuyết phóng sự, tiểu thuyết chính luận

Vì là một thể loại có cấu trúc linh hoạt nên tiểu thuyết có khả năng mở rộng hay thu hẹp không gian, thời gian, sự kiện “Người viết tiểu thuyết hầu nh- không bị một hạn chế nào Tiểu thuyết có thể miêu tả mọi sự vật lớn nhất hoặc nhỏ nhất trong tự nhiên và trong xã hội, những sự vật có thật và những sự vật hoàn toàn t-ởng t-ợng ra, những sự vật đã đi qua hẳn rồi, cũng nh- những

sự vật đang diễn biến, và cả những sự vật ch-a có nữa Viết tiểu thuyết là sáng tạo ra một thế giới” [61,306]

Tất cả các đặc tr-ng trên làm cho tiểu thuyết trở thành thể loại giàu khả năng phản ánh đời sống vào bậc nhất trong các thể loại văn học Từ những đặc tr-ng này, chúng ta sẽ có những nhận định đúng về tiểu thuyết lịch sử

1.1.2 Khái niệm tiểu thuyết lịch sử

Tiểu thuyết lịch sử là một thể của tiểu thuyết bên cạnh tiểu thuyết tình cảm, tiểu thuyết trinh thám hay tiểu thuyết hiện thực Bởi vậy, lẽ dĩ nhiên, tiểu thuyết lịch sử cũng mang trọn những đặc tr-ng của thể loại tiểu thuyết

Nói đến lịch sử là nói đến quá khứ, đến những gì đã xảy ra Tiểu thuyết

lịch sử xuất hiện trong văn học Việt Nam từ thế kỉ XVIII với Nam triều công

nghiệp diễn chí, Thiên Nam liệt truyện, Hoàng Lê nhất thống chí, Việt Lam xuân thu Tuy nhiên, các tác phẩm này đ-ợc viết theo lối ch-ơng hồi, các tác

giả sử dụng thi pháp nghệ thuật của văn học Trung đại B-ớc sang thế kỉ XX, tiểu thuyết lịch sử có sự phát triển Với sự ra đời của hàng loạt các tác phẩm,

có những tác phẩm trở thành dấu ấn trong sự nghiệp của tác giả nh- Tiếng sấm

đêm đông (Nguyễn Tử Siêu), Bà Chúa Chè (Nguyễn Triệu Luật), Đêm hội Long Trì (Nguyễn Huy T-ởng), Bão táp triều Trần (Hoàng Quốc Hải) Có

những tác giả lấy lịch sử làm đề tài sáng tác chính trong sự nghiệp của mình nh- Nguyễn Tử Siêu, Phan Trần Chúc, Nguyễn Triệu Luật

Tuy lịch sử thuộc về quá khứ, nh-ng ng-ời viết tiểu thuyết lịch sử lại ở thời hiện tại Bởi vậy, nhà văn không phải là một ng-ời chép sử đơn thuần Những người ghi chép lịch sử giống như “người thư kí trung thành của thời

đại”, ghi chép một cách xác thực, đầy đủ sự kiện của thời đại đó Một nguyên tắc cơ bản của nhà sử gia là không đ-ợc phép xen lẫn cảm nhận chủ quan của mình khi ghi chép các sự kiện, hiện t-ợng hay nhân vật lịch sử Các sự kiện trong sách lịch sử đ-ợc ghi chép theo trục thời gian tuyến tính, có ngày tháng năm cụ thể, những địa điểm và con ng-ời có thật Nó cho phép ng-ời đọc tiếp nhận các tri thức lịch sử một cách chân thực nhất Với nhà văn, viết tiểu thuyết lịch sử thuộc về lĩnh vực nghệ thuật Lịch sử chỉ là chất liệu để nhà văn thể hiện một t- t-ởng nào đó trong nghệ thuật Nói nh- Chế Lan Viên thì tiểu

thuyết lịch sử phải nhẩy qua hai vòng lửa, vòng lửa lịch sử và vòng lửa nghệ

thuật Đó là hai nhiệm vụ mà nhà văn phải thực hiện khi lựa chọn thể loại tiểu

thuyết lịch sử Nói đến nghệ thuật là nói đến sự h- cấu, nh-ng vì bị giới hạn trong vòng lửa lịch sử, nên sự h- cấu trong tiểu thuyết lịch sử phải dựa trên sự thật lịch sử, tôn trọng lịch sử, h- cấu chỉ ở một mức độ nhất định Chính sự h-

cấu có giới hạn này, đôi khi cho phép ta nhìn lịch sử một cách sáng rõ và khoáng đạt hơn

Viết tiểu thuyết lịch sử đòi hỏi nhà văn phải có vốn kiến thức sâu rộng

về lịch sử, văn hoá, dân tộc, văn học nhằm tái hiện lại bức tranh lịch sử thông qua cảm nhận của cá nhân mình

Định nghĩa về tiểu thuyết lịch sử, Từ điển thuật ngữ văn học viết nh-

sau: “Các tác phẩm viết về đề tài lịch sử này có chứa đựng các nhân vật và các chi tiết h- cấu, tuy nhiên nhân vật chính và sự kiện chính thì đ-ợc sáng tạo trên các sử liệu xác thực trong lịch sử, tôn trọng lời ăn tiếng nói, phong tục tập quán phù hợp với giai đoạn lịch sử ấy Tác phẩm văn học lịch sử th-ờng m-ợn chuyện x-a nói chuyện đời nay, hấp thu những bài học của quá khứ, bày tỏ sự

đồng cảm với những con ng-ời trong thời đại đã qua Song không vì thế mà hiện đại hoá ng-ời x-a, phá vỡ tính chân thực lịch sử của thể loại này Đặc

điểm này của tiểu thuyết lịch sử và kịch lịch sử đòi hỏi nhà văn vừa phải là ng-ời nghệ sĩ, vừa là nhà nghiên cứu, có vốn sống và hiểu biết phong phú, có quan điểm lịch sử đúng đắn và tiến bộ” [21,256]

Từ điển văn học (Bộ mới) đã đ-a ra khái niệm về tiểu thuyết lịch sử có

những yếu tố bổ sung so với khái niệm đ-ợc dẫn ra trong Từ điền thuật ngữ

văn học Tiểu thuyết lịch sử là một “thuật ngữ chỉ một loại hình tiểu thuyết

hoặc tác phẩm tự sự h- cấu lấy đề tài lịch sử làm nội dung chính Những tiêu

điểm chú ý của các sử gia lẫn các nhà văn quan tâm đến đề tài lịch sử, th-ờng

là sự hình thành, h-ng thịnh, diệt vong của các nhà n-ớc, những biến cố lớn trong đời sống xã hội cộng đồng quốc gia, trong quan hệ giữa các quốc gia nh- chiến tranh, cách mạng cuộc sống và sự nghiệp của những nhân vật có

ảnh h-ởng đến tiến trình lịch sử ” [23,1728]

Nhà nghiên cứu Phan Cự Đệ trong công trình Văn học Việt Nam thế kỉ

XX, ch-ơng 3, về tiểu thuyết lịch sử, cho rằng: Tiểu thuyết lịch sử lấy việc tái

hiện sự kiện lịch sử, không khí lịch sử làm mục đích sáng tác Tiểu thuyết lịch

sử vẫn có h- cấu nh-ng chịu sự chi phối bởi cái nhìn chủ quan của nhà văn

Có khi nhà văn chỉ xem sự kiện lịch sử là ph-ơng tiện, chất liệu để sáng tác

Do đó, chất h- cấu trong tiểu thuyết lịch sử đậm đặc hơn Nhà văn chỉ m-ợn lịch sử để thể hiện một quan điểm nào đó của mình, hoặc để cắt nghĩa vấn đề hiện thực hôm nay [Dẫn theo 11]

Còn rất nhiều ý kiến, quan niệm của các nhà văn, nhà nhiên cứu về tiểu thuyết lịch sử Trên cơ sở đó, chúng tôi quan niệm về tiểu thuyết lịch sử nh- sau: Tiểu thuyết lịch sử là những sáng tác văn học khai thác từ đề tài lịch sử (nhân vật lịch sử, sự kiện lịch sử) đ-ợc nhà văn tái hiện lại một cách chân thực lịch sử, hoặc lấy lịch sử làm chất liệu, ph-ơng tiện để thể hiện quan điểm t- t-ởng của mình Lịch sử trong tiểu thuyết không còn là lịch sử khách quan nh- nó vốn có, mà đã bị khúc xạ qua lăng kính chủ quan của nhà văn

1.2 Sự vận động của tiểu thuyết lịch sử Việt Nam hiện đại

1.2.1 Bối cảnh lịch sử xã hội Việt Nam đầu thế kỉ XX

Đầu thế kỉ XX, Việt Nam là thuộc địa của thực dân Pháp Sau hai cuộc khai thác thuộc địa, lần thứ nhất (1987-1914), lần hai (1919-1929), kinh tế Việt Nam có sự chuyển biến Đó là một cơ cấu kinh tế thuộc địa, mang sắc thái hiện đại (đa ngành, đa lĩnh vực), nh-ng thực chất, đó là cơ cấu kinh tế thuộc địa mất cân đối, què quặt

Trên ph-ơng diện xã hội, d-ới tác động của hai cuộc khai thác thuộc

địa, xã hội Việt Nam có sự phân hoá sâu sắc Giai cấp địa chủ phong kiến bản

xứ cấu kết chặt chẽ với chính quyền thực dân, thực hiện những chính sách cai trị hà khắc, bóc lột ng-ời nông dân Giai cấp nông dân chiếm tới 90% dân số,

bị áp bức và bóc lột nặng nề nhất Cuộc sống bị đè nén khiến một bộ phận ng-ời nông dân bị bần cùng hoá Giai cấp công nhân Việt Nam làm việc trong các nhà máy của ng-ời Pháp ngày càng đông Điều kiện làm việc và sinh hoạt vô cùng cực khổ Xuất thân từ ng-ời dân của một đất n-ớc nô lệ, mang sẵn mối thù dân tộc, lại thêm bị giai cấp t- sản Pháp áp bức, họ mang thêm mối

thù giai cấp Vì vậy, giai cấp công nhân có sự giác ngộ sớm ý thức giai cấp và nhanh chóng trở thành giai cấp tiên phong trong phong trào đấu tranh giải phóng dân tộc Giai cấp tiểu t- sản ra đời cùng với sự xuất hiện của các thành thị, nền giáo dục mới Giai cấp này gồm ba bộ phận: trí thức, tiểu th-ơng và thợ thủ công Giai cấp t- sản Việt Nam sau chiến tranh có sự phát triển nhanh chóng Hầu hết họ là t- sản dân tộc, có tinh thần dân tộc Tuy nhiên, do số l-ợng doanh nhân không nhiều, số vốn lại ít, nên bị cạnh tranh bởi t- sản Pháp

và t- sản Hoa kiều

Cuộc khai thác thuộc địa của thực dân Pháp đã hình thành nên ở Việt Nam một hệ thống thành thị kiểu ph-ơng Tây Trong quá trình sinh sống, tầng lớp thị dân đã tạo ra một lối sống riêng, vừa kế thừa những giá trị truyền thống, đồng thời xuất hiện những lối sống mới khác với lối sống của ng-ời nông dân

Hệ thống thành thị phát triển, thị dân đông đúc là điều kiện để tiếp nhận văn hoá ph-ơng Tây Từ đó dẫn đến sự ra đời các nhà xuất bản, báo chí, văn học, kịch nói, điện ảnh, kiến trúc mới “Thập kỉ 20 trong thế kỉ XX trong lịch

sử Việt Nam đ-ợc xem là giai đoạn giao thoa, đan xen nh-ng giá trị văn hoá truyền thống và văn hoá ngoại nhập, giữa nền văn hoá thực dân, nền văn hoá chính thống và nền văn hoá mới, văn hoá tiến bộ, cách mạng đang định hình” [50,254]

Với sự xuất hiện rầm rộ của hệ thống các nhà xuất bản, báo chí mà các tác phẩm văn học mới đ-ợc đón nhận một cách hồ hởi Năm 1925, tiểu

thuyết Tố Tâm của Hoàng Ngọc Phách ra đời, với lối viết mới theo quy luật

tâm lý, không theo kết cấu ch-ơng hồi, nội dung đả kích lễ giáo phong kiến lỗi thời, đề cao tình yêu, tự do cá nhân Tiếp đó, hàng loạt tác phẩm ra đời h-ớng tới việc phê phán xã hội đ-ơng thời bằng cách bóc trần cuộc sống tủi nhục, lầm than của ng-ời lao động, miêu tả những xung đột của lễ giáo phong kiến với tự do cá nhân t- sản, công khai bộc lộ tình cảm yêu n-ớc

th-ơng nòi Những yếu tố đó làm tiền đề cho sự ra đời của dòng văn học hiện thực phê phán

Trong bối cảnh đó, phong trào đấu tranh giải phóng dân tộc diễn ra hết sức sôi nổi Các giai cấp, tầng lớp đều có phong trào đấu tranh chống chính quyền thực dân Tr-ớc khí thế đó, thực dân Pháp tiến hành đàn áp, khủng bố phong trào Cuộc đàn áp này đã đẩy những ng-ời yêu n-ớc liên kết lại với nhau trong các tổ chức cách mạng Trong n-ớc có ba tổ chức cách mạng gồm: Hội Việt Nam cách mạng thanh niên, Tân Việt Cách mạng Đảng, Việt Nam Quốc dân Đảng Trong số ba tổ chức này thì Việt Nam Quốc dân Đảng là tổ chức chính trị tiêu biểu nhất của khuynh h-ớng dân chủ t- sản ở Việt Nam trong cuối những năm 20

Thành phần chủ yếu của Việt Nam Quốc dân Đảng là trí thức, viên chức, học sinh, thân hào thân sĩ ở nông thôn và binh lính Việt Nam trong quân

đội Pháp Tổ chức này lấy việc ám sát khủng bố cá nhân để kích động phong trào cách mạng, điển hình là vụ ám sát tên trùm Badanh (Bazin) Vụ ám sát thành công đã làm nức lòng các tầng lớp nhân dân Thực dân Pháp vô cùng hoảng sợ Chúng tiến hành khủng bố, bắt bớ những ng-ời yêu n-ớc Các cơ sở của tổ chức Việt Nam Quốc dân Đảng hầu nh- bị phá vỡ Tr-ớc tình hình nguy cấp đó, Nguyễn Thái Học - đảng tr-ởng - đã quyết định khởi nghĩa ở các nơi, tập trung lực l-ợng tấn công các thành phố lớn là trung tâm quân sự của Pháp Thời gian đ-ợc ấn định vào ngày 2/9/1930

Do bị địch khủng bố nên kế hoạch khởi nghĩa không diễn ra cùng lúc

đ-ợc Đêm 9/2 khởi nghĩa nổ ra ở Yên Bái Quân khởi nghĩa cũng chiếm đ-ợc một số vị trí nh-ng không làm chủ đ-ợc tình hình Sáng hôm sau, quân Pháp tập trung lực l-ợng và dập tắt đ-ợc cuộc khởi nghĩa

Sau cuộc khởi nghĩa, thực dân Pháp tiến hành khủng bố trắng rất dã man, nhằm xoá sổ tổ chức Việt Nam Quốc dân Đảng, nhiều đảng viên bị cầm

tù, tra tấn rất dã man

Cuộc khởi nghĩa Yên Bái thất bại đã gây nên một tâm lí xã hội hết sức nặng nề, đặc biệt là tầng lớp trí thức tiểu t- sản Lúc bấy giờ, phong trào Xô viết Nghệ - Tĩnh do giai cấp công nhân lãnh đạo đã thành công, nh-ng do lực l-ợng không cân sức, thực dân Pháp đàn áp khủng bố nên phong trào dần đi xuống Các cuộc khủng bố liên tiếp của chính quyền thực dân gây ra một bầu không khí u ám trong toàn xã hội Tầng lớp trí thức tiểu t- sản bị mất lí t-ởng, mang trong mình tâm lí thất bại, họ tìm đến với văn thơ nh- một sự giãi bày, một nơi kí thác niềm tâm sự sâu kín của mình

Đời sống văn học Việt Nam lúc này diễn ra hết sức sôi động Có tới ba trào l-u văn học cùng xuất hiện và phát triển Đó là trào l-u văn học lãng mạn, trào l-u văn học hiện thực phê phán và trào l-u văn học cách mạng

Trào l-u văn học lãng mạn là một trào l-u văn học lớn, phát triển hết sức phức tạp, xuất hiện ở ph-ơng Tây từ đầu thế kỉ XIX Đây là khuynh h-ớng thẩm mỹ lấy việc khẳng định cái tôi cá nhân cá thể làm nguồn cảm hứng chủ

đạo Đó là một cái tôi không thoả mãn với thực tại, tìm cách giải thoát khỏi thực tại bằng mộng t-ởng, tự đắm mình vào trạng thái nội tâm tràn đầy cảm xúc Trong trào l-u văn học lãng mạn, nổi bật là phong trào Thơ mới và dòng tiểu thuyết lịch sử đ-ợc xem là nơi gửi gắm, kí thác niềm tâm sự của những trí thức tiểu t- sản tr-ớc thời cuộc

Thơ mới chính là sự biểu hiện trực tiếp t- t-ởng và tình cảm của tầng lớp tiểu t- sản thành thị Thơ mới không phải là tiếng nói thoát li, quên lãng thực tại mà là tiếng nói buồn th-ơng tr-ớc cuộc đời Các nhà Thơ mới gặp nhau ở niềm tâm sự yêu n-ớc thầm kín, thiết tha Nhiều phong trào yêu n-ớc

đã lui vào quá khứ nh-ng d- âm vẫn còn vang vọng đến thời kì hiện tại Nghĩ

về chí sĩ Phan Bội Châu, Huy Thông liên t-ởng tới hình ảnh con voi già dũng mãnh xông pha trận mạc Thế Lữ với hình t-ợng con hổ bị giam cầm trong v-ờn bách thú nuối tiếc về quá khứ vàng son, đau đớn vì chúa sơn lâm bị tách

ra khỏi rừng già Các nhà thơ trong hoàn cảnh hiện tại, không thể trực tiếp nói

về hiện thực, chỉ có thể dùng những hình t-ợng gián tiếp, qua đó gửi gắm tâm

sự yêu n-ớc của mình Chế Lan Viên với những vần thơ chất chứa đau th-ơng

vì sự Điêu tàn của dân tộc Chàm xưa “Đó là một lời ca yêu nước bởi anh

khóc cho số phận của những dân tộc bị đô hộ”, tuy rằng, Chế Lan Viên có sử dụng những hình ảnh rùng rợn và ma quái Thơ Huy Cận lại mang nặng một nỗi buồn non n-ớc Một ngôi miếu cổ, một bến đò x-a lại gợi lên cho ông biết bao niềm thiết tha và xót xa với cuộc đời hiện tại Thơ Huy Cận là tình yêu, là sự trân trọng với những gì thuộc về cội nguồn dân tộc “Lòng yêu n-ớc trong thơ có nhiều cách thể hiện Tình cảm yêu n-ớc trong Thơ mới không bộc lộ trực tiếp trên mạch đấu tranh xã hội, chính trị Có thể tìm thấy tâm sự yêu n-ớc ở những nỗi niềm nhớ th-ơng luyến tiếc một thời vàng son của đất n-ớc, ở khát vọng tự do, ở sự trân trọng những phong tục tập quán đẹp

từ lâu đời và ở những phản ứng với thực tại nhiều đau thương tủi cực” [13,17]

Tình yêu dân tộc trong Thơ mới còn đ-ợc thể hiện ở việc các nhà thơ tìm về với cảm hứng lịch sử hào hùng của dân tộc Đó là việc các nhà thơ viết

về các nhân vật, sự kiện lịch sử trong quá khứ dân tộc nh- Tiếng địch sông Ô,

Huyền Trân công chúa của Huy Thông, Mị Châu Trọng Thuỷ của Xuân

Diệu Các bài thơ này có âm điệu khoẻ khoắn, thiết tha Mặt khác, lịch sử lại

đ-ợc khai thác trong thơ ở tâm trạng ai oán của ng-ời dân mất n-ớc Quá khứ trở thành đối t-ợng để so sánh với thực tại, để ng-ỡng mộ và nuối tiếc Các nhà thơ không tìm đến lịch sử nhằm khai thác những câu chuyện li kì Trở về với quá khứ lịch sử chính là thái độ đối với hiện tại của các nhà Thơ mới Tập

thơ Điêu tàn của Chế Lan Viên chính là tấm lòng yêu n-ớc kín đáo và tha thiết Nhà thơ tâm sự: “Điêu tàn” có riêng gì cho đất n-ớc Chiêm Thành yêu

mến của tôi đâu” Cả tập thơ là những trang viết đau th-ơng, xúc động về một

đất n-ớc đã lụi tàn Quá khứ huy hoàng của đất n-ớc thời thịnh trị đối lập với cảnh hoang phế của hiện tại làm trào dâng niềm th-ơng cảm, xót xa

Cảm hứng lịch sử còn biểu hiện ở tấm lòng “hoài cổ” của nhà thơ Vũ

Đình Liên Hình ảnh ông đồ già bày mực tàu giấy đỏ - nét tinh hoa của truyền thống văn hoá Việt Nam - nay lẻ loi, đơn điệu giữa phố ph-ờng đông đúc

“Những ng-ời muôn năm cũ, hồn ở đâu bây giờ ?” Nhà thơ Huy Cận lại

không đi vào miêu tả các sự kiện hay con ng-ời lịch sử, thơ Huy Cận tìm đến với không gian của cảnh quê, làng quê, nơi ngôi miếu cổ, bến đò x-a để ngậm ngùi với bóng hình đất n-ớc

Hỡi mây trắng, hỡi n-ớc buồn, gió cũ Sao chiều nay ảo não vị sơ x-a

Lòng ta nữa cũng trở về một chỗ Trong nỗi đau th-ơng v-ơng tự bao giờ

Bên cạnh phong trào Thơ mới, tiểu thuyết lịch sử cũng nở rộ Các nhà văn tìm đến với tiểu thuyết lịch sử để “tìm thấy niềm an ủi, ý chí tự hào và lòng hy vọng thầm kín vào tiền đồ của đất nước” [33,5] Hàng loạt các tác phẩm tiểu thuyết lịch sử ra đời và đ-ợc đông đảo bạn đọc hoan nghênh, tiếp

nhận Năm 1928, Nguyễn Tử Siêu ra mắt bạn đọc Tiếng sấm đêm đông, đây

thực sự là tiếng nổ lớn, mở đầu cho tiểu thuyết lịch sử phát triển Tiếp đó, năm

1929, ông cho ra đời liên tiếp các tác phẩm là Vua bà Triệu ẩu, Đinh Tiên

Hoàng, Hai bà đánh giặc, Vua bố Cái, Lê Đại Hành Phan Trần Chúc đều đặn

mỗi năm đều có tác phẩm ra mắt bạn đọc Nguyễn Huy T-ởng trong năm

1944 ra mắt cuốn tiểu thuyết An T- và Đêm hội Long Trì Nguyễn Triệu Luật năm 1938 xuất bản ba cuốn tiểu thuyết là Bà chúa Chè, Loạn kiêu binh, Hòm

đựng ng-ời, năm 1939 xuất bản cuốn Ng-ợc đ-ờng Tr-ờng Thi, năm 1940

xuất bản tiếp cuốn Chúa Trịnh Khải Điều đó cho thấy nhu cầu đ-ợc bày tỏ,

giãi bày tình cảm của mình với lịch sử dân tộc của các nhà văn lúc bấy giờ là rất lớn

Nh- vậy, trong bối cảnh xã hội phức tạp đầu thế kỉ XX, d-ới tác dộng của các cuộc khủng bố tàn bạo của kẻ thù, sự thất bại của các phong trào yêu

n-ớc, đã gây nên một bầu không khí u ám cho toàn xã hội Văn thơ, trở thành nơi giãi bày, kí thác tâm sự của tầng lớp trí thức tiểu t- sản lúc bấy giờ Tiểu thuyết lịch sử ra đời và đ-ợc đón nhận, cho thấy nhu cầu của một bộ phận nhân dân lúc bấy giờ cần tìm một điểm tựa và thể hiện một thái độ phản ứng với thực tại xã hội đ-ơng thời

1.2.2 Sự vận động của tiểu thuyết lịch sử Việt Nam

Cảm hứng yêu n-ớc và cảm hứng nhân đạo là hai nguồn cảm hứng chính của văn học Việt Nam Yêu n-ớc gắn liền với th-ơng nòi, với lòng tự hào về lịch sử hào hùng của dân tộc trong cuộc đấu tranh dựng n-ớc và giữ n-ớc Vì thế mà cảm hứng yêu n-ớc gắn liền với cảm hứng lịch sử

Trong văn học Trung đại Việt Nam, cảm hứng lịch sử trở thành nội dung chính trong các sáng tác của Nguyễn Trãi, Tr-ơng Hán Siêu, Lê Thánh Tông Dần dần, các tác phẩm viết về đề tài lịch sử cũng có một diện mạo

riêng Tác phẩm nổi tiếng nhất về đề tài lịch sử thời trung đại là Hoàng Lê

nhất thống chí của Ngô gia văn phái B-ớc sang thế kỉ XX, cùng với quá trình

hiện đại hoá văn học, tiểu thuyết lịch sử có sự phát triển cả về số l-ợng và chất l-ợng Quá trình phát triển này đ-ợc chia thành các giai đoạn sau:

Vào những năm đầu của thế kỉ XX (khoảng hai m-ơi năm đầu thế kỉ),

tiểu thuyết lịch sử chủ yếu phát triển ở Nam Bộ, theo hướng “ngoại sử” Nghĩa

là, lịch sử đ-ợc dùng nh- một cái nền để tác giả mô tả đời t- của những con ng-ời cụ thể nh-ng không có thật trong lịch sử dân tộc Các tác phẩm tiêu

biểu: Phan Yên ngoại sử - Tiết phụ gian truân” (Tr-ơng Duy Toản), Oán hồng

quần Phùng Kim Huê ngoại sử, Tô Huệ Nhi ngoại sử (Lê Hoằng M-u) ở tác

phẩm Phan Yên ngoại sử - Tiết phụ gian truân kể về cuộc tình đầy gian truân

của chàng V-ơng Thế Trân và nàng Nhan Khả ái Sau nhiều biến cố, cuối cùng họ đ-ợc gặp lại nhau, tổ chức hôn lễ t-ng bừng và sống hạnh phúc trọn

đời bên nhau Tác phẩm lấy bối cảnh thời Chúa Nguyễn - Tây Sơn, nh-ng tất cả các nhân vật đều h- cấu Trong bối cảnh đ-ơng thời, phong trào Đông Du

phát triển rất mạnh mẽ Viết tác phẩm này, tác giả nhằm đề cao chính nghĩa cần v-ơng phục quốc, ca ngợi phong trào đấu tranh chống Pháp của các sĩ phu

và nhân dân ta lúc bấy giờ Tác phẩm Oán hồng quần Phùng Kim Huê ngoại sử

kể về cuộc đời ba chìm bảy nổi, bất hạnh của nàng Phùng Kim Huê Tác phẩm

lấy bối cảnh thời Pháp đô hộ Tác phẩm Tô Huệ Nhi ngoại sử, lấy bối cảnh

Trung Quốc hồi đầu thế kỉ, kể về mối tình của Châu Kỳ X-ơng và nàngTô Huệ Nhi Tuy lấy bối cảnh Trung Hoa nh-ng tác phẩm lại thể hiện một tinh thần sôi nổi, cổ suý cho tầng lớp thanh niên hăng hái đi theo cái mới, v-ợt mọi trở ngại

để đấu tranh giành lấy hạnh phúc Các tác phẩm thời kì này có khung cảnh, cốt truyện đều đ-ợc rút ra từ thực tế xã hội Việt Nam đ-ơng thời

Cuối những năm 20, đặc biệt là từ năm 1930 đến năm 1945, tiểu thuyết

lịch sử phát triển nhanh chóng ra miền Bắc và đi theo hướng “dã sử” Nghĩa là

các tác phẩm có nhân vật chính là anh hùng dân tộc, là những con ng-ời có thật trong lịch sử Lúc bấy giờ phong trào yêu n-ớc đang dâng cao Sự ra đời của tiểu thuyết lịch sử chính là sự cổ vũ nhiệt tình cho lòng yêu n-ớc đó Đây

là thời kì tiểu thuyết lịch sử phát triển với số l-ợng nhiều nhất trong số các tác phẩm viết về đề tài lịch sử của văn học Việt Nam trong suốt thế kỉ XX

Giai đoạn này, tiểu thuyết lịch sử chia làm hai khuynh h-ớng: khuynh h-ớng hiện thực và khuynh h-ớng lãng mạn Những ng-ời viết theo khuynh h-ớng hiện thực chủ nghĩa th-ờng tôn trọng sự thật lịch sử “Trong quá trình sáng tác các nhà viết tiểu thuyết lịch sử vừa phải tôn trọng sự kiện lịch sử, vừa phải phát huy cao độ vai trò của h- cấu, sáng tạo nghệ thuật Nghiên cứu lịch

sử một cách công phu, chính xác, đó là con đ-ờng của các nhà tiểu thuyết hiện thực chủ nghĩa” [11,167] Bên cạnh việc tôn trọng sự thật lịch sử, các nhà văn viết theo khuynh h-ớng hiện thực vẫn chú trọng tới yếu tố h- cấu Chính những yếu tố h- cấu này làm cho nhân vật lịch sử trở nên sống động, chân

thực và toàn vẹn hơn Tiêu biểu cho khuynh h-ớng này là các tác phẩm Hòm

đựng ng-ời, Chúa Trịnh Khải, Loạn kiêu binh của Nguyễn Triệu Luật, Tiếng sấm đêm đông (Nguyễn Tử Siêu)

Trong các tác phẩm của mình, Nguyễn Triệu Luật đã khắc hoạ rất thành công các nhân vật lịch sử nh- Chúa Trịnh Sâm, Đặng Thị Huệ, Chúa Trịnh Khải, v-ơng tử Cán, Quốc công Hoàng Đình Bảo Đây là những nhân vật nổi

tiếng trong sử sách Trong Bà Chúa Chè, Trịnh Sâm trong con mắt của

Nguyễn Triệu Luật là một vị chúa m-u l-ợc, có tài quân sự nh-ng cũng thực

si tình Vì yêu Đặng Thị mà ngài sẵn sàng bỏ con tr-ởng lập con thứ, gây nên cái hoạ diệt vong cơ đồ hơn hai trăm năm của nhà họ Trịnh Còn Đặng Thị Huệ là một cô thôn nữ thông minh, sắc sảo nơi đồi chè làng Ném Không cam chịu làm “con công giữa bầy gà”, thành ra cô trở thành một thứ “quái vật”, chọn cách “đảo hành nghịch thi” để giành lấy những gì mình muốn hưởng thụ

Trong tác phẩm Chúa Trịnh Khải, tác giả lại đi sâu khắc hoạ nhân vật Trịnh

Khải từ khi bị phế truất phải ra ở nhà riêng của quan A bảo, cho tới khi đ-ợc quân Kiêu binh tôn phù, mối quan hệ giữa Chúa và quân Kiêu binh Trong

Loạn Kiêu binh và Hòm đựng ng-ời, tác giả lại đi vào miêu tả những sự kiện

lịch sử đã từng xảy ra nh- việc quân Tam phủ cậy công lao mà trở thành Kiêu binh và làm loạn kinh thành, tục lệ lấy các cung nữ đem ra Sơn lăng hầu hạ những bậc quân v-ơng đã chết Tác phẩm của ông là ng-ời thật, việc thật, ngoài cảm hứng tái hiện chân thực lịch sử còn có cảm hứng phê phán và cảm hứng nhân đạo Vì thế, chất hiện thực trong tác phẩm của ông rất đậm nét

Khuynh h-ớng thứ hai là các tác giả viết theo khuynh h-ớng lãng mạn

Có nghĩa là yếu tố h- cấu trong tác phẩm rất đậm nét Sự kiện lịch sử, thời đại lịch sử với nhà văn chỉ còn là cái nền để họ đi sâu khai thác những vấn đề

riêng tư của con người, phục vụ “nghệ thuật” Các tác phẩm tiêu biểu như Cái

hột mận, Chiếc ngai vàng (Lan Khai), Tiêu Sơn tráng sĩ (Khái H-ng), Đêm hội Long Trì (Nguyễn Huy T-ởng), Bà Quận Mỹ (Chu Thiên)

Các tác phẩm này đều lấy bối cảnh lịch sử, có các nhân vật lịch sử nh-ng các tác giả đi vào khai thác vấn đề tình yêu cá nhân tr-ớc thử thách của thời cuộc, những vấn đề riêng t- xoay xung quanh cuộc đời của một nhân vật

lịch sử nào đó Tác phẩm Cái hột mận của Lan Khai kể về mối tình tay ba

giữa D-ơng Hậu - vợ vua Ngoạ Triều với Lý Công Uẩn và nàng Bội Ngọc D-ơng Hậu là kẻ phong tình, khi vua Ngoạ Triều ốm yếu, bà mang lòng yêu thầm chàng t-ớng trẻ tài ba là Lý Công Uẩn nh-ng không đ-ợc chàng đáp lại Tình yêu đơn ph-ơng khiến bà trở thành kẻ thủ đoạn và tàn ác Mối tình giữa

Lý Công Uẩn và nàng Bội Ngọc là mối tình thơ mộng của đôi trai tài gái sắc Bạn đọc không chỉ bị hấp dẫn bởi mối tình tay ba của những nhân vật bấy lâu chỉ đ-ợc nghe nhắc đến trong sách lịch sử, bạn đọc còn bị hấp dẫn bởi những tình tiết li kì, hấp dẫn xung quanh ba nhân vật này Vua Ngoạ Triều không chỉ

là kẻ hoang dâm vô độ mà còn là kẻ độc ác khi ông ta róc mía trên đầu nhà s-,

đi thuyền ngự xem trầm hà (dìm ng-ời xuống n-ớc cho chết) trên sông Nho Quan, xử nàng Bội Ngọc tội “lột trần tuốt nứa” Đây là bút pháp nghệ thuật

đặc tr-ng của Lan Khai Lịch sử với ông chỉ là cái nền để ông thực hiện

“khuynh hướng về nghệ thuật”, làm cho độc giả “mơ màng, say đắm”

Đêm hội Long Trì ngoài những trang viết rất thực về Trịnh Sâm, Đặng

Thị Huệ, Đặng Mậu Lân, tác giả còn xây dựng đ-ợc những nhân vật h- cấu hoàn toàn nh- Quỳnh Hoa, Bảo Kim, Nguyễn Mại ở đó, có mối tình tuyệt vời của đôi trai tài gái sắc Quỳnh Hoa và Bảo Kim, mối tình này đối lập với thế lực của Đặng Mậu Lân dâm đãng, thô bỉ, lộng quyền Chuyện kết thúc có hậu khi chàng võ t-ớng Nguyễn Mại chém đầu Mậu Lân Tác phẩm không đi sâu vào mối quan hệ giữa ba nhân vật Trịnh Sâm, Đặng Thị Huệ và Đặng Mậu Lân, chủ yếu tác giả tập trung mối quan hệ giữa Đặng Mậu Lân với Quỳnh Hoa, Nguyễn Mại Tác phẩm thể hiện thái độ bất bình của nhà văn và đông

đảo quần chúng nhân dân với những thế lực tàn bạo, xấu xa trong lịch sử và

trong cuộc sống đ-ơng thời, thể hiện khát vọng công lý xã hội, phù hợp với nguyện vọng của quần chúng nhân dân

Tiêu Sơn tráng sĩ là tiểu thuyết lịch sử nổi tiếng của Khái H-ng Lấy bối

cảnh xã hội cuối thế kỉ XVIII, Lúc Nguyễn Huệ mới đánh tan quân Lê - Trịnh

và lên ngôi Tác giả thể hiện rõ bút pháp lãng mạn qua việc lý t-ởng hoá những đảng viên của đảng Tiêu Sơn, với những hành động phiêu l-u mạo hiểm kiểu giang hồ nghĩa hiệp

Nh- vậy, tiểu thuyết lịch sử ở giai đoạn này đều lấy t- liệu lịch sử làm sống lại những thời kì đã qua Trong hoàn cảnh đất n-ớc bị giặc ngoại xâm, các nhà văn đều muốn thể hiện thái độ, tình cảm của mình với đất n-ớc, dân tộc Bởi vì thế, nội dung chính trong tiểu thuyết lịch sử thời kì này là ca ngợi lịch sử dân tộc, ca ngợi con ng-ời Việt Nam anh hùng Qua đó, đánh thức thực tại, khích lệ lòng yêu n-ớc, lòng tự hào dân tộc của ng-ời đọc

Các tiểu thuyết lịch sử thời kì này đều mang dáng dấp của tiểu thuyết hiện đại “Cùng với sự nở rộ của các trào lưu văn học lãng mạn và hiện thực, các áng văn đã chuyển sang khai thác những mối tình éo le và những chuyện

đời tư, giàu chất bi kịch trong đề tài lịch sử” [23,1728] Các tác giả đi vào khai thác tâm lí nhân vật rất sắc sảo Tuy nhiên, ở thời gian đầu, các tác phẩm vẫn còn bị ảnh h-ởng của lối viết kể chuyện ch-ơng hồi, kết cấu thời gian đơn tuyến, ngôn ngữ biền ngẫu, kết thúc có hậu nh- các tác phẩm của Nguyễn Tử

Siêu, (Vua bà Triệu ẩu, Tiếng sấm đêm đông ), Phạm Minh Kiên (Việt Nam

Lý trung h-ng)

Trong những năm 1945 - 1975, văn học Việt Nam phát triển trong hoàn cảnh đất n-ớc có chiến tranh Văn học lúc này có nhiệm vụ cổ vũ cho phong trào đấu tranh giải phóng dân tộc Hiện thực cuộc sống kháng chiến trở thành

đối t-ợng trung tâm của văn học, do vậy, các tác phẩm viết về đề tài lịch sử tạm thời lắng xuống Mãi đến cuối những năm 60, mới xuất hiện trở lại tiểu

thuyết lịch sử với Quận He khởi nghĩa (Hà Ân), Bóng n-ớc Hồ G-ơm (Chu

Thiên), Lá cờ thêu sáu chữ vàng (Nguyễn Huy T-ởng) Cảm hứng chủ đạo

trong các tác phẩm này là ca ngợi truyền thống anh hùng của dân tộc thông qua các cuộc khởi nghĩa chống giặc ngoại xâm và chống lại triều đình phong kiến thối nát Thời kì này tuy số l-ợng tác phẩm không nhiều nh-ng lại đạt

đến độ nhuần nhuyễn trong việc xử lí mối quan hệ giữa lịch sử và h- cấu

Sau năm 1975, hoà bình lập lại, nhiều mặt trong đời sống văn hoá - xã hội của chúng ta thay đổi Văn học cũng phải có những b-ớc phát triển mới cho phù hợp với thời đại Những xu h-ớng đổi mới trong văn học kéo theo sự

đổi mới trong thi pháp tiểu thuyết Với các tác giả lựa chọn đề tài lịch sử - đây quả là một thách thức lớn Lịch sử là cái đã qua và đ-ợc nhiều ng-ời biết đến, vậy phải viết thế nào để đạt đ-ợc sự hài hoà giữa hai yếu tố lịch sử và h- cấu nghệ thuật Tr-ớc vấn đề khó khăn này, có tác giả lựa chọn vùng an toàn là trung thành với cách viết truyền thống, tôn trọng tuyệt đối lịch sử Bộ tiểu

thuyết Bão táp triều Trần của Hoàng Quốc Hải gây đ-ợc tiếng vang lớn Các

nhân vật Trần Thủ Độ, Trần Thị Dung, Lý Chiêu Hoàng, Trần Cảnh đ-ợc

đặt trong các mối quan hệ đời t- thế sự, làm cho nhân vật trở nên sinh động và chân thực hơn Bên cạnh đó, có không ít các nhà văn muốn thể nghiệm những h-ớng sáng tác mới Họ không bị lệ thuộc vào các sự kiện lịch sử, vào cảm

quan lịch sử truyền thống mà họ có tham vọng “viết lại” lịch sử, “nhào nặn

lại lịch sử” theo tinh thần hiện đại Cái mà nhà văn quan tâm không phải là

những gì đ-ợc ghi chép lại trong lịch sử Cái mà nhà văn quan tâm là phần

“hậu tr-ờng” của các nhân vật, những góc khuất của cuộc đời, những vùng tối

của lịch sử Các tác phẩm này lúc ra đời gây ngỡ ngàng cho nhiều ng-ời đọc,

có nhiều nhận xét theo các h-ớng khác nhau, kẻ khen, ng-ời chê nh-ng các tác giả này đã có công trong việc thể hiện những tìm tòi mới cho các tác phẩm

viết về đề tài lịch sử sau năm 1975 Các tác phẩm tiêu biểu: Hồ Quý Ly (Nguyễn Xuân Khánh), Gió lửa (Nam Dao), Giàn thiêu (Võ Thị Hảo), Sông

Côn mùa lũ (Nguyễn Mộng Giác)

Trong tiểu thuyết Giàn thiêu, Võ Thị Hảo đã dựa vào những t- liệu lịch

sử trong Đại Việt sử kí toàn th-, đặc biệt là những sự kiện trong thời đoạn

1088-1138, d-ới hai triều vua Nhân Tông và Thần Tông đời Lý, tận dụng

những truyền thuyết về s- Từ Đạo Hạnh trong Thiền uyển tập anh, tác giả đã

h- cấu thêm cảnh vật, nhân vật, để đ-a ra những kiến giải mới mẻ và khả chấp

về nhân vật lịch sử đồng thời là nhân vật tiểu thuyết Từ Đạo Hạnh Truyền thuyết về quá trình tu tập của s- Từ Đạo Hạnh, và truyền thuyết về sự ra đời của vua Lý Thần Tông là do s- Đạo Hạnh hoá thân thành con của Sùng Hiền Hầu, đã đ-ợc tác giả xâu chuỗi lại thành một câu chuyện về kiếp sống của một con ng-ời Đan cài vào đó, là những triết lí nhân sinh phổ biến

Tiểu thuyết Hồ Qúy Ly của Nguyễn Xuân Khánh cho ng-ời đọc một cái

nhìn mới mẻ hơn so với chính sử về nhân vật Hồ Quý Ly Trong lịch sử dân tộc, ông là công thần hay gian thần, nhà Hồ có phải là Nguỵ triều hay không, những câu hỏi ấy đã được tác giả lí giải một cách hợp lí Hồ quý Ly “muốn thay máu cho cả dân tộc đang ốm yếu, trì trệ, đầy mầm bệnh nan y” [48,38]

Để thực hiện điều đó, ông buộc phải tàn bạo và thủ đoạn Nh-ng ẩn sâu trong con ng-ời ông lại là “một con người cô đơn, mềm yếu và hướng thiện” Lịch

sử chỉ nhìn thấy Hồ Quý Ly từ bên ngoài Nguyễn Xuân Khánh lại nhìn thấy

Hồ Quý Ly từ sâu thẳm tâm hồn bên trong Con ng-ời tàn bạo ấy có những lúc trở nên yếu đuối và đa cảm, xót xa nhận ra rằng “cuộc sống cung đình nh- một cơn lốc đã hút ông vào chỉ có cảm giác hiền hoà an lành mới thực sự hạnh phúc” [48,39] Nguyễn Xuân Khánh đã kiến giải lịch sử, phát hiện ra những điều mà lịch sử không ghi lại, “cởi trói” cho những định kiến lâu nay về một nhân vật và một triều đại trong lịch sử dân tộc

Các tác phẩm này, nhìn chung “thường được kết cấu theo kiểu phương Tây, không kết cấu theo sự kiện, theo quy luật kết cấu thời gian một chiều mà kết cấu theo quy luật tâm lí, theo thời gian nhiều chiều đan xen lẫn nhau” [11,186]

1.3 Vị trí của tiểu thuyết lịch sử Nguyễn Triệu Luật

1.3.1 Vài nét về tác giả Nguyễn Triệu Luật

Nguyễn Triệu Luật (? - 1946), ng-ời làng Du Lâm, huyện Đông Ngàn, phủ Từ Sơn, tỉnh Bắc Ninh, nay là huyện Tiên Sơn, Bắc Ninh

Ông sinh tr-ởng trong một gia đình có truyền thống khoa bảng Ông nội là Hoàng giáp Nguyễn T- Giản (Nguyễn Văn Phú), một đại thần triều Tự

Đức, làm đến chức Th-ợng th- bộ Lại, sung Cơ mật viện đại thần, có nhiều thơ văn đ-ợc truyền tụng đ-ơng thời Nguyễn Triệu Luật còn là con cháu 5

đời của danh sĩ Nguyễn án thời Gia Long, tác giả của tập “Tang th-ơng ngẫu

lục” (cùng soạn với Phạm Đình Hổ) còn lưu lại đến ngày nay

Nguyễn Triệu Luật từng là sinh viên tr-ờng Cao đẳng s- phạm Đông D-ơng, ban xã hội Sau đó, ông đi dạy học ở một số tỉnh miền Bắc và miền Trung, chuyên về hai môn văn học và sử học Đây chính là một yếu tố quan trọng, giúp tác giả trang bị đ-ợc vốn hiểu biết sâu sắc về các thời kì lịch sử, sau này đ-ợc phát huy trong lĩnh vực văn ch-ơng

Nguyễn Triệu Luật, cũng nh- nhiều thanh niên thời đại ông lúc bấy giờ, nung nấu lòng căm hờn đối với thực dân Pháp, muốn đem đóng góp tuổi thanh xuân của mình cho đất n-ớc Năm 1929, ông gia nhập tổ chức Việt Nam Quốc dân Đảng Tháng 2 - 1930 cuộc khởi nghiã Yên Bái do Việt Nam Quốc dân

đảng thất bại, ông bị Pháp bắt cùng với nhiều chiến sĩ cách mạng khác nh- Trúc Khê Ngô Văn Triện, Nh-ợng Tống Hoàng Phạm Trân

Sau khi ra tù, Nguyễn Triệu Luật viết báo và viết văn Ông viết nhiều

cho các báo Trung Bắc tân văn, Tiểu thuyết thứ bẩy, Phổ thông bán nguyệt

san Những bài viết của ông chuyên về các vấn đề lịch sử n-ớc nhà và thôi

thúc lòng yêu n-ớc tr-ớc cảnh sống nô lệ Ông là một cây bút viết tiểu thuyết lịch sử đậm tính chân thực và có tiếng thời bấy giờ

Sau cách mạng tháng Tám - 1945, ông tham gia trong các tổ chức chống Pháp ở Hà Nội và mất tích trong những ngày đầu của cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp xâm l-ợc ở n-ớc ta

Các tác phẩm của Nguyễn Triệu Luật gồm: Hòm đựng ng-ời (1938),

Bà Chúa Chè (1938), Loạn Kiêu binh (1938), Chúa Trịnh Khải (1940), Ng-ợc đ-ờng Tr-ờng Thi (1939) Căn cứ vào quảng cáo đầu cuốn Bà Chúa Chè thì sẽ có những cuốn: Công chúa Ngọc Hân, Chúa cuối mẻ, Đồ cuối mùa, Rắn báo oán, Cống Chỉnh sẽ lần l-ợt ra mắt bạn đọc Nh-ng rồi cách

mạng thành công, cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp quay trở lại xâm l-ợc bùng nổ, hoàn cảnh lịch sử lúc đó không cho phép nhà văn thực hiện những dự định của mình

Cuộc đời của Nguyễn Triệu Luật còn nhiều điều mà độc giả ch-a đ-ợc biết đến, tuy nhiên, thông qua các tác phẩm mà tác giả để lại cho đời, chúng ta ghi nhận những giá trị về lịch sử, về t- t-ởng, về nghệ thuật của nhà văn

1.3.2 Nhìn chung về tiểu thuyết lịch sử của Nguyễn Triệu Luật

Văn học Việt Nam từ cuối những năm 20 của thế kỉ, đặc biệt là từ năm

1930 đến năm 1945 chứng kiến sự xuất hiện của hàng loạt tác giả viết tiểu thuyết lịch sử nh- Nguyễn Tử Siêu, Phan Trần Chúc, Nguyễn Triệu Luật, Nguyễn Huy T-ởng, Lan Khai, Khái H-ng Bằng các tác phẩm cụ thể, họ đã góp phần khẳng định sự tồn tại và thành công của tiểu thuyết lịch sử Việt Nam Với những tác giả nh- Nguyễn Tử Siêu, Phan Trần Chúc, Đào Trinh Nhất trong cách viết còn nặng về ghi chép sự kiện lịch sử, bị ảnh h-ởng bởi lối viết kể chuyện ch-ơng hồi của văn học truyền thống Với Lan Khai, Khái H-ng, Chu Thiên lịch sử chỉ là cái cớ để nhà văn đi sâu khai thác những câu chuyện tình giai nhân diễm lệ, những anh hùng hảo hán hành động phiêu l-u, mạo hiểm kiểu giang hồ nghĩa hiệp Cách viết của họ thể hiện rõ khuynh h-ớng lãng mạn chủ nghĩa Riêng đối với Nguyễn Triệu Luật, lịch sử với ông

là lịch sử chân thực Tác giả có sự trung thành tuyệt đối với các nhân vật và sự kiện lịch sử

Nguyễn Triệu Luật có 5 cuốn tiểu thuyết lịch sử, có thể nói tiểu thuyết lịch sử là đề tài chính trong sự nghiệp sáng tác văn học của tác giả Không nh-

nhiều tác giả cùng thời, Nguyễn Triệu Luật không lựa chọn đề tài lịch sử trải qua nhiều thế kỉ, ông có sự quan tâm đặc biệt tới giai đoạn lịch sử thời mạt vận của tập đoàn phong kiến Lê - Trịnh hồi thế kỉ XVIII Có ng-ời viết th- trách hỏi ông, tại sao không viết về lịch sử đau th-ơng của dân tộc hồi cuối thế

kỉ XIX Nguyễn Triệu Luật đã trả lời rằng: “Lịch sử chỉ là cuộc diễn lại những trò cũ B-ớc loạn vong, đông tây cổ kim vẫn t-ơng tự nh- nhau Đã thế thì, gần xa âu cũng thế thôi, can chi phải xem việc gần mới biết việc gần Con ng-ời ta, có ruột gan ra, thì chuyện ng-ời xa muôn dặm, ngàn năm cũng đủ cảm Mà không có ruột gan chi, thì chuyện trong nhà, tr-ớc mắt, ruột thịt, cũng vẫn thờ ơ” [33,20] Qua câu trả lời với độc giả thời ấy, Nguyễn Triệu Luật thể hiện rõ quan điểm của mình khi lựa chọn đề tài lịch sử Chỉ cần là ng-ời có tình thì chuyện x-a hay chuyện nay cũng đều có ý nghĩa cả Tiểu thuyết lịch sử vốn lấy chuyện x-a để nói nay Đất n-ớc hiện tại đang trong cảnh nô lệ, Nguyễn Triệu Luật mong muốn bạn đọc nhìn vào quá khứ để thấy lại lịch sử dân tộc, đánh thức dậy tấm lòng yêu n-ớc

Nguyễn Triệu Luật tự nhận mình là “người thợ vụng”, không phải là kẻ

có tài Theo quan điểm của ông, có tài tức là có mánh khoé giả trá trong đó Bản thân ông là “người thợ vụng, có thế nào làm nên thế, gốc tre già cứ để là gốc tre già chứ không có thể - vả cũng không muốn - hun khói lấy màu, vẽ vân cho thành gốc trúc hoá long” [33,18] Tuy nhận mình là “người thợ vụng” nh-ng Nguyễn Triệu Luật là nhà văn có phong cách riêng, có những đóng góp

về mặt nội dung và nghệ thuật đối với tiểu thuyết lịch sử Bởi vậy, đ-ơng thời, Lan Khai đã nhận xét rất chính xác về phong cách Nguyễn Triệu Luật: “Khác với tôi, ông Luật riêng chú trọng về sự thực Các chuyện và ng-ời của ông hoạt động hiển nhiên, không đ-ợc ông tô điểm cho, nh-ng cũng không bị ông làm mất bản sắc Ng-ời có thể mất đi rồi, cảnh có thể khác đi rồi, mà hình

ảnh vẫn là của những ng-ời và cảnh đã có thực” [33,15]

Ch-ơng 2 Phong cách tiểu thuyết lịch sử nguyễn Triệu luật Nhìn từ ph-ơng diện lựa chọn đề tài và cảm hứng

sự thống nhất t-ơng đối bền vững của hệ thống hình t-ợng, của các ph-ơng thức biểu hiện nghệ thuật, tiêu biểu cho bản sắc sáng tạo của một nhà văn, một tác phẩm, một khuynh hướng văn học, một nền văn học dân tộc nào đó” [4,263] Tuy phân biệt rõ khái niệm phong cách từ hai phạm trù ngôn ngữ và nghệ thuật, nh-ng chúng ta cũng cần thấy mối quan hệ qua lại giữa chúng Bởi vì, văn học là một loại nghệ thuật ngôn từ, thông qua cách thức sử dụng ngôn ngữ, phần nào giúp nhà văn hình thành nên phong cách riêng trong nghệ thuật Trong phạm vi đề tài của luận văn này, chúng tôi sử dụng khái niệm phong cách trong phạm trù nghệ thuật

Trong phạm trù nghệ thuật, khái niệm phong cách đ-ợc hiểu theo rất nhiều nghĩa Nói như Khrapchenko thì những định nghĩa về phong cách “xoè

ra nh- một cái quạt”, ở mỗi đỉnh của cái quạt là một quan niệm khác nhau, tuỳ

theo quan điểm của từng tác giả Khrapchenko đã thống kê và miêu tả rất nhiều định nghĩa của các nhà lí luận thế kỉ XX về phong cách Nh- V.Jirmunxky cho rằng: “Phong cách nghệ thuật của nhà văn là sự thể hiện thế giới quan của anh ta Thế giới quan đó đ-ợc thể hiện trong những hình t-ợng bằng các phương tiện ngôn ngữ” [42,260] Tác giả Kôvalev thì khẳng định

“phong cách - đó là một sự thống nhất chỉnh thể của nhà văn Đó là sự liên

hệ qua lại giữa những yếu tố trong hệ thống nghệ thuật của nhà văn, đó là sự quy định lẫn nhau của những yếu tố đó” [42,260] Từ việc thống kê các định nghĩa khác nhau về phong cách, Khrapchenko đã đ-a ra quan niệm của mình

về phong cách nh- sau: “Mỗi một nhà văn có tài đều đi tìm những biện pháp

và những ph-ơng tiện độc đáo để thể hiện những t- t-ởng và hình t-ợng của mình, những biện pháp và ph-ơng tiện cho phép nhà văn đó làm cho những t- t-ởng và hình t-ợng ấy trở thành hấp dẫn, dễ lôi cuốn, gần gũi với công chúng

độc giả Và điều đó có nghĩa là nhà văn tạo ra đ-ợc phong cách của mình Nếu nh- dùng một công thức vắn tắt thì phong cách cần phải đ-ợc định nghĩa nh- ph-ơng thức biểu hiện cách chiếm lĩnh hình t-ợng đối với cuộc sống cũng nh- sức thuyết phục và thu hút độc giả” [42,279]

Các nhà nghiên cứu trong n-ớc cũng rất quan tâm tới khái niệm phong cách Phan Ngọc cho rằng “phong cách là một cấu trúc hữu cơ của tất cả các kiểu lựa chọn tiêu biểu, hình thành một cách lịch sử và chứa đựng một giá trị lịch sử có thể cho phép nhận diện một thời đại, một thể loại, một tác phẩm hay một tác giả” [44,30] Theo tác giả, muốn có phong cách thì đó phải là “sự lặp

đi lặp lại của một chùm những nét khu biệt Những nét này muốn tạo thành phong cách không đ-ợc có tần số quá thấp, bởi vì khi tần số quá thấp, nó sẽ không để lại trong óc người đọc một ấn tượng nào cả” [49,11] Điều đó có nghĩa, Phan Ngọc nhấn mạnh tới cái đặc tr-ng, cái độc đáo, mang tính quy luật và có ý nghĩa thẩm mĩ trong hệ thống sáng tạo của nhà văn Điều này lí giải vì sao “trong nghệ thuật, có được phong cách là một hiện t-ợng đáng quý” [49,31]