Phong cách tiểu thuyết lịch sử nguyễn triệu luật

Phan Cự Đệ trong công trình Văn học Việt Nam thế kỉ XX, chơng 3 về tiểu thuyết lịch sử, đã nhận định: Tiểu thuyết lịch sử “có thể soi sáng những thời kì quá khứ con ngời đã trải qua với

mai thÞ thanh hµ

phong c¸ch tiÓu thuyÕt lÞch sö

nguyÔn triÖu luËt

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 2

3 Đối tợng và phạm vi nghiên cứu 12

4 Nhiệm vụ nghiên cứu 12

5 Phơng pháp nghiên cứu 12

6 Cấu trúc luận văn 13

Chơng 1 Tiểu thuyết lịch sử Nguyễn Triệu Luật trong bức tranh chung của tiểu thuyết lịch sử Việt Nam hiện đại 14

1.1 Giới thuyết về khái niệm tiểu thuyết và tiểu thuyết lịch sử 14

1.1.1 Khái niệm tiểu thuyết 14

1.1.2 Khái niệm tiểu thuyết lịch sử 17

1.2 Sự vận động của tiểu thuyết lịch sử Việt Nam hiện đại 20

1.2.1 Bối cảnh lịch sử xã hội Việt Nam đầu thế kỉ XX 20

1.2.2 Sự vận động của tiểu thuyết lịch sử Việt Nam 26

1.3 Vị trí của tiểu thuyết lịch sử Nguyễn Triệu Luật 33

1.3.1 Vài nét về tác giả Nguyễn Triệu Luật 33

1.3.2 Nhìn chung về tiểu thuyết lịch sử của Nguyễn Triệu Luật 34

Chơng 2 Phong cách tiểu thuyết lịch sử Nguyễn Triệu Luật nhìn từ phơng diện lựa chọn đề tài và cảm hứng sáng tạ o 36

2.1 Khái niệm phong cách 36

2.1.1 Khái niệm 36

2.1.2 Các phơng diện biểu hiện phong cách 38

2.2 Sự lựa chọn đề tài 42

2.3 Cảm hứng sáng tạo 45

2.3.1 Cảm hứng tái hiện chân thực lịch sử 45

2.3.2 Cảm hứng phê phán 51

2.3.3 Cảm hứng nhân đạo 57

3.1 NghÖ thuËt x©y dùng nh©n vËt 65

3.2 NghÖ thuËt t¹o t×nh huèng 75

3.3 Quan t©m thÓ hiÖn thÕ giíi néi t©m nh©n vËt 80

3.4 NghÖ thuËt kÕt cÊu 96

3.5 Giäng ®iÖu, ng«n ng÷ 98

3.5.1 Giäng ®iÖu 98

3.5.2 Ng«n ng÷ 109

KÕt luËn 117

Tµi liÖu tham kh¶o 120

Mở đầu

1 Lí do chọn đề tài

1.1 Tìm về với quá khứ là một nhu cầu của con ngời hiện đại Các nhàvăn nắm bắt đợc nhu cầu ấy, vì thế họ tìm đến với đề tài lịch sử, mong muốn

đợc giải mã những bí ẩn của quá khứ Thể loại tiểu thuyết trở thành lựa chọn

số một cho các nhà văn khi viết về đề tài lịch sử này Thế kỉ XX đã chứng kiến

sự nở rộ và nhiều thành tựu của tiểu thuyết lịch sử ở phơng diện nội dung t ởng và hình thức nghệ thuật ở phơng diện nội dung t tởng, tiểu thuyết lịch sử

t-là những trang viết hấp dẫn về lịch sử hào hùng của dân tộc, t-là lòng ngỡng mộ

đối với những ngời anh hùng dân tộc, là tấm lòng yêu nớc thiết tha Trongnhững năm gần đây, tiểu thuyết lịch sử còn giúp bạn đọc đánh giá một cáchkhách quan hơn về những hiện tợng, nhân vật lịch sử còn nhiều “nghi vấn”

Về phơng diện hình thức nghệ thuật, tiểu thuyết viết về đề tài lịch sử đã rấtthành công khi sử dụng nhiều thủ pháp nghệ thuật của tiểu thuyết hiện đại, nh:cách kết cấu tác phẩm không theo sự kiện mà theo quy luật tâm lí, có sự đảolộn trật tự thời gian nhằm thể hiện rõ nét tâm lí các nhân vật Tiểu thuyếtlịch sử đã “vợt qua những quy phạm cằn cỗi, đem lại sinh khí cho văn chơng

về lịch sử” [3] Nghiên cứu về tiểu thuyết lịch sử của Nguyễn Triệu Luật giúpchúng ta hiểu thêm về tiểu thuyết lịch sử nói chung và dòng tiểu thuyết lịch sửgiai đoạn 1930 - 1945 nói riêng

1.2 Nguyễn Triệu Luật là một tác giả nổi tiếng thời kì trớc cách mạng

Ông tham gia viết báo, truyện cho các tạp chí nh Tiểu thuyết thứ bảy, Trung

Bắc tân văn, Phổ thông bán nguyệt san Tác giả đặc biệt nổi tiếng với chùm

tiểu thuyết lịch sử về thời kì Lê tàn Trịnh mạt Tuy nhiên, các công trìnhnghiên cứu về sự nghiệp văn học cũng nh tiểu thuyết lịch sử của ông chanhiều Năm 1998, các tiểu thuyết lịch sử của tác giả đợc tập hợp và in lại với

tiêu đề Tuyển tập tiểu thuyết lịch sử Nguyễn Triệu Luật Điều đó cho thấy sự

quan tâm của độc giả tới tiểu thuyết lịch sử của Nguyễn Triệu Luật Đề tài của

chúng tôi nghiên cứu “Phong cách tiểu thuyết lịch sử Nguyễn Triệu Luật”, với

mong muốn có một đóng góp nhỏ, khẳng định vai trò cũng nh thành công của

ông đối với tiểu thuyết lịch sử giai đoạn này

1.3 Hiện nay, trong nhà trờng có học các tác phẩm văn học thuộc sử

nh Trần Bình Trọng, Hoàng Lê nhất thống chí Tìm hiểu về tiểu thuyết lịch

sử của Nguyễn Triệu Luật sẽ cung cấp thêm cho giáo viên, học sinh tài liệu

học tập, bổ trợ cho sách giáo khoa trong chơng trình Ngoài ra, tìm hiểu vềtiểu thuyết lịch sử của Nguyễn Triệu Luật còn cung cấp những vốn tri thứcphong phú cho các bạn đọc có lòng yêu mến, mong muốn tìm hiểu lịch sử dântộc.

2.1 Những bài nghiên cứu chung về tiểu thuyết lịch sử

Trớc hết phải kể đến công trình luận án Tiến sĩ Tiểu thuyết lịch sử Việt

Nam từ đầu thế kỉ XX đến năm 1945 của Bùi Văn Lợi Tác giả đã khái quát rất

công phu và đầy đủ quá trình hình thành, vận động, những đặc điểm về nộidung và hình thức của tiểu thuyết Việt Nam từ đầu thế kỉ XX đến năm 1945.Tác giả quan niệm tiểu thuyết lịch sử là “những tác phẩm mang trọn đặc trngcủa thể loại tiểu thuyết nhng lại lấy nội dung lịch sử làm đề tài, là cảm hứngsáng tạo nghệ thuật” [32,23]

Phan Cự Đệ trong công trình Văn học Việt Nam thế kỉ XX, chơng 3 về

tiểu thuyết lịch sử, đã nhận định: Tiểu thuyết lịch sử “có thể soi sáng những

thời kì quá khứ con ngời đã trải qua với mục đích rõ ràng là gạn lọc nhữngtình trạng tiến thoái lỡng nan của thời đại Nó giúp ta làm những bảng so sánh,

đối chiếu thời đại nọ với thời đại kia Tác giả tiểu thuyết lịch sử sử dụng quákhứ nh một khí cụ để vẽ lên những điểm tơng đồng giữa quá khứ và hiện tại và

do đó làm sáng tỏ hiện tại” [11,179] “Tiểu thuyết lịch sử trớc hết phải là tiểuthuyết, là thế sự, là chất “văn xuôi”, là cuộc sống muôn màu, muôn vẻ của conngời và thiên nhiên” [11,192]

Phan Cự Đệ còn phân biệt hai khái niệm : Tiểu thuyết lịch sử (roman historique) và lịch sử đợc tiểu thuyết hoá (histori romancé) Theo ông, tiểu

thuyết lịch sử là lấy việc tái hiện sự kiện lịch sử, không khí lịch sử làm mục

đích sáng tác Trong tác phẩm có h cấu nhng bị chi phối bởi cái nhìn chủ quancủa nhà văn Có khi nhà văn chỉ xem lịch sử là phơng tiện, là chất liệu để viếttiểu thuyết Nhà văn dùng lịch sử để thể hiện quan điểm nào đó của mình hoặc

cắt nghĩa vấn đề hiện thực hôm nay Còn lịch sử đợc tiểu thuyết hoá nghĩa là

nó sử dụng gần nh toàn bộ sự kiện lịch sử, không khí lịch sử, nhân vật lịch

sử Ngời viết trung thành tuyệt đối với lịch sử, mợn hình thức tiểu thuyết để

thể hiện những vấn đề lịch sử Bởi vậy, trong lịch sử đợc tiểu thuyết hoá, sự

kiện đợc đặt lên hàng đầu, nội tâm, cá tính nhân vật hầu nh không đợc miêutả Mặt khác, h cấu là đặc trng của tiểu thuyết, cho dù đó là tiểu thuyết lịch sử,

thế nên trong tiểu thuyết lịch sử vẫn có h cấu nhng mức độ đậm nhạt thế nào

là do phơng pháp sáng tác Nếu nhà văn sáng tác theo khuynh hớng hiện thựcchủ nghĩa thì thờng tôn trọng sự kiện, mức độ h cấu nhạt hơn Nếu nhà vănsáng tác theo khuynh hớng lãng mạn chủ nghĩa thì yếu tố h cấu đậm đặc hơn,

sự kiện lịch sử chỉ là phơng tiện để nhà văn chuyển tải một thông điệp nào đó

đến hiện tại

Tác giả Văn Giá trong bài viết Tiểu thuyết lịch sử theo lối phác giản đời

thờng đã căn cứ vào thái độ tiếp cận lịch sử của các tác giả viết tiểu thuyết lịch

sử và thấy có hai cách phổ biến Thứ nhất: ngợi ca, tôn vinh triều đại hoặcnhân vật lịch sử; thứ hai, dựng lại một cách chân thực lịch sử với tất cả nhữnggì mà thông sử cho biết trong hầu hết những mặt tốt xấu vốn có ở cả hai cáchnày có một điểm chung là lấy lịch sử thông lệ làm hệ quy chiếu, từ đó nhìnlịch sử theo một tâm thế nghiêm trang, thành kính, cách nhìn “sử thi” “Vớicách nhìn này, các nhà tiểu thuyết lịch sử lấy viêc phục dựng nguyên trạnglịch sử làm đích Ngời đọc không chỉ đợc thoả mãn trí tởng tợng nghệ thuậtsống động mà còn lĩnh hội đợc khá nhiều tri thức lịch sử của các thời đại đãqua” [15]

Cũng nhận định về tiểu thuyết lịch sử, Hoài Nam trong bài viết Tiểu

thuyết lịch sử Việt Nam: Truyện kể hay tiểu thuyết cho rằng: Lịch sử là cái cần

phải đợc tôn trọng, thậm chí kính cẩn Viết tiểu thuyết lịch sử nhà văn đặttrọng tâm trong việc tái hiện một cách sinh động chủ nghĩa anh hùng ViệtNam trong chiến đấu chống ngoại xâm, ca ngợi những võ công oanh liệt, nêubật những tấm gơng danh nhân đã làm rạng danh cho non sông đất nớc, đểqua đó, khơi dậy ở con ngời hiện tại niềm tự hào trớc quá khứ đẹp đẽ của dântộc (trong trờng hợp ngợc lại, khi nhà văn viết về những thất bại trong lịch sửhoặc tái hiện những nhân vật phản diện, những gơng mặt “xấu” của lịch sử,khi đó một bài học hoặc một lời cảnh tỉnh đợc rút ra từ quá khứ trao cho hiệntại) Theo tác giả thì “tiểu thuyết là thế giới của cái ở thì hiện tại tiếp diễn, cáidang dở, cái không hoàn kết Tiểu thuyết mang sứ mệnh nghi ngờ cái tởng nh

đã ổn định, tra tấn đến cùng những chân lí có sẵn Vì thế, khi tiếp cận với

những thời đại quá khứ và lấy đó làm chất liệu cho tác phẩm của mình, mộttiểu thuyết gia đích thực là ngời đặt ra câu hỏi phản biện trớc lịch sử Làm nhvậy, anh ta không trở thành kẻ đốt đàn, mà thực tế là ngời chỉ ra ý nghĩa củaquá khứ đối với hiện tại qua việc phát hiện các tác động tích cực và cả các tác

động tiêu cực mà quá khứ đặt trên hiện tại” [46] Hoài Nam còn dẫn ra quanniệm của Lukacs: “Các nhân vật trong tiểu thuyết lịch sử phải sinh động hơncác nhân vật lịch sử, vì các nhân vật của tiểu thuyết lịch sử đợc trao cho sựsống, còn các nhân vật lịch sử thì đã sống” [46]

Nhà văn Nguyễn Mộng Giác, tác giả của Sông Côn mùa lũ đã khẳng

định: “Bản chất của tiểu thuyết là “thế sự”, dù là tiểu thuyết lịch sử Một cuốntiểu thuyết lịch sử chỉ minh hoạ lịch sử, từ đầu chí cuối chỉ toàn vua quan âm

mu tranh giành quyền lực, còn đời sống ngời dân thế nào, biến cố lịch sử đó

ảnh hởng đến họ ra sao, tác giả không quan tâm: tôi cho cuốn sách đó khôngphải là tiểu thuyết đúng nghĩa Tôi biết có ngời nêu ra vấn đề: lịch sử nh cái

đinh đã đóng vào tờng; ngời viết tiểu thuyết lịch sử có thể tuỳ thích “treo” vào

đó những bức tranh của mình Tôi thì quan niệm ngời viết tiểu thuyết lịch sửphải tôn trọng những gì đã đợc ghi vào lịch sử” [17]

Cũng cùng quan điểm với các tác giả trên, Hoàng Quốc Hải cho rằng:

“Tiểu thuyết lịch sử trớc hết phải giúp ngời đọc nhận biết đợc gơng mặt lịch sửcủa thời đại mà tác giả phản ánh, nhng những gì mà tác phẩm đó tái tạo đềukhông đợc trái với lịch sử Có thể có những quan điểm của các tác giả văn học

độc lập, thậm chí trái ngợc với quan điểm của các sử gia, song nó phải đạt tớitính chân thực lịch sử mà ngời đọc đơng đại chấp nhận” [54]

Trong Lời ngỏ của tập tiểu thuyết lịch sử Gió lửa, Nam Dao cho rằng:

“Biến cố lịch sử trở thành đối tợng đem soi dới lăng kính chủ quan, nhào nặnlại để rồi, qua ngòi bút ngời viết, thành tiểu thuyết dã sử Soi rọi vào nhữngvấn đề nhân quần xã hội và thân phân phận con ngời trong quá khứ là cách đitìm sự sống tiềm ẩn trong lịch sử Lịch sử đó là lịch sử sống Loại chính sửbiên niên đơn thuần ghi lại lịch sử chết Nó thờng bịt ít nhất một trong hai conmắt ta lại” [7]

Trong bài viết khác với tiêu đề Về tiểu thuyết lịch sử, Nam Dao một lần

nữa đa ra quan niệm của mình về tiểu thuyết lịch sử Tiểu thuyết lịch sử

“mang khả năng phê phán hiện tại qua cách đảo ngợc và xoay ngang nhữngbiến cố, cũng nh tính chất những con ngời trong quá khứ Tiểu thuyết lịch sử

trên giai đoạn này, không chốn chạy Lẩn vào quá khứ để chiếm hữu và tái tạolịch sử Tiểu thuyết là sự dấn thân của nhà văn nhằm phục sinh một hiện tạicần tháo gỡ hầu thoát khỏi những bế tắc tiêu vong Vì thế tiểu thuyết lịch sửhoá ra một tập hợp những dự phóng về một tơng lai có thể có đợc” [7].

Cùng quan điểm với Nam Dao, Nguyễn Vy Khanh trong bài Về tiểu

thuyết lịch sử đã quan niệm tiểu thuyết lịch sử là “một cách tra hỏi và nghi vấn

quá khứ để biện minh hiện tại và chỉ hớng cho tơng lai, qua trung gian mộthay nhiều tác giả Nh vậy, chúng cũng là những tiểu thuyết luận đề khi đặt lạivấn đề, dữ kiện lịch sử, đề ra luận đề mới, mợn dĩ vãng để nói chuyện hiện tại,

có thể có ý chống lại bớc lịch sử hoặc trật tự xã hội đang có ” [38]

Ngoài việc đa ra các nhận định, quan niệm của mình về tiểu thuyếtlịch sử là gì, cách viết tiểu thuyết lịch sử nh thế nào thì điều làm các nhà viết

tiểu thuyết lịch sử quan tâm là mối quan hệ giữa tính “chân thực lịch sử” và

“h cấu nghệ thuật” Viết về vấn đề này, Phan Cự Đệ khẳng định: “Trong quá

trình sáng tác, các nhà viết tiểu thuyết lịch sử vừa phải tôn trọng các sự kiệnlịch sử, vừa phải phát huy cao độ vai trò của h cấu sáng tạo nghệ thuật Ng-

ời nghệ sĩ dùng quyền sáng tạo và h cấu để bổ sung những chi tiết, nhữngthời kì mà lịch sử không nói đến Trong tiểu thuyết, sự kiện lịch sử và sựkiện h cấu, nhân vật lịch sử và nhân vật sáng tạo trộn lẫn vào nhau, vì thếkhó lòng có thể đảm bảo một sự chính xác lịch sử đến tuyệt đối” [11,166-170]

Phạm Xuân Thạch lại cho rằng “vừa có vừa không” cái gọi là”tính chânthực lịch sử” của tiểu thuyết Bởi, điều này còn phụ thuộc vào cách quan niệm

“tính chân thực lịch sử” là gì Tác giả cho rằng, những t liệu về lịch sử luôn làcái phần quá khứ hiện diện trớc nhận thức của hiện tại Nó luôn luôn là mộtcái gì không đầy đủ Ngay đến một nhà sử học đích thực thì suy diễn nhiềukhi vẫn là thao tác bắt buộc Trong trờng hợp này tính chân thực về đề tài lịch

sử của một cuốn tiểu thuyết thực chất là sự xung đột giữa cái nhìn cá nhân vànhững giá trị cộng đồng Chi tiết trong tác phẩm là sản phẩm của h cấu, mặtkhác, nó lại thuộc về những trải nghiệm cá nhân và có tính cá biệt Do đó việc

đòi hỏi tính xác thực của những trải nghiệm cá nhân và những hiện tợng cábiệt luôn là câu hỏi khó giải quyết Mặt khác, chúng ta phải thừa nhận rằng,lịch sử nhiều khi không phải là cái đích cuối cùng của tiểu thuyết Thông qua

h cấu, nhà văn đặt ra vấn đề về sự giải thoát, niềm tin tôn giáo, tham vọng và

hạnh phúc, quyền lực và thân phận con ngời Nhà văn có thể là kẻ tái hiện lạinhững phần khuất lấp của lịch sử, là kẻ suy t về những vấn đề của lịch sử Suy cho cùng, lịch sử cũng chỉ là chất liệu để phản chiếu những vấn đề củaCon Ngời ở tầm phổ quát [Dẫn theo 60]

Nguyễn Xuân Khánh trong bài trả lời phỏng vấn đã dẫn ra nhiều cáchviết tiểu thuyết lịch sử: “Tiểu thuyết hoàn toàn gồm các nhân vật lịch sử, tiểuthuyết gồm những nhân vật lịch sử trộn lẫn những nhân vật hoàn toàn h cấu,tiểu thuyết chỉ toàn là nhân vật h cấu nằm trong một bối cảnh lịch sử nhất

định Nhng theo tôi, dù ở loại nào, tựu chung đối với ngời viết có hai vấn đề.Thứ nhất là về t liệu: Cần nắm vững những t liệu liên quan đến thời kì mìnhviết, từ kinh tế, chính trị, xã hội, triết học Thứ hai, về h cấu: Ta đã gọi là tiểuthuyết thì phải h cấu Đó là sự tởng tợng, sự hoà trộn nhuần nhuyễn giữa thực

và h, giữa lịch sử và hiện tại, giữa tri thức và cảm xúc” [40]

Trần Vũ trong bài nghiên cứu Lịch sử trong tiểu thuyết - một tuỳ tiện ý

thức cho rằng “tiểu thuyết không nhất thiết phải y chang nh thật, có thể pha

trộn nửa thật nửa ảo và có quyền phóng đại thực tế lên đến mức tiểuthuyết” [66]

Đỗ Ngọc Yên cũng không đi ra ngoài quan niệm trên của các tác giả

Trong bài Giới hạn giữa h cấu nghệ thuật và sự thực lịch sử đăng trên báo Văn

nghệ, tác giả nhấn mạnh “ngời nghệ sĩ hoàn toàn có quyền tái hiện lịch sửtheo cách riêng của mình Nhng tuyệt nhiên anh ta không đợc phép bịa đặtlịch sử, hay nhà nghệ sĩ không chỉ biết tôn trọng đến mức cần thiết sự thật lịch

sử mà cần phải sáng tạo thế giới thứ hai, thế giới của các hình tợng văn họcnghệ thuật bằng cảm xúc, tài năng cá nhân của anh ta” [67]

Nguyễn Vy Khanh cũng cùng quan điểm khi cho rằng “Văn chơng là hcấu, lịch sử là một nỗ lực tìm “sự thật” chính xác, khách quan, không thiênlệch, có hay có dở, có mạnh có yếu, có vinh quang thì cũng có thất bại Do

đó lịch sử không thể khách quan” [38] Điều đó có nghĩa tác giả cho rằng khó

có thể có một sự thật lịch sử khách quan Vì thế, khi tiếp cận với t liệu lịch sửlàm nguồn cảm hứng cho sáng tác nghệ thuật, nhà văn hoàn toàn có quyền t-ởng tợng một “sự thật lịch sử” thứ hai Lịch sử dù có khách quan đến đâu vẫnphải thông qua cái nhìn chủ quan của ngời viết Vì thế, viết tiểu thuyết lịch sửkhó nhng cũng rất hấp dẫn đối với các nhà văn

Nhà văn Nguyễn Mộng Giác khi nói về Sông Côn mùa lũ tâm sự: Khi

viết tiểu thuyết lịch sử tôi chú trọng phần tiểu thuyết hơn phần lịch sử Nhngtrong phần lịch sử, tôi không dám mạnh tay gạt phăng những gì còn ghi lại

trong tài liệu lịch sử Tôi chia nhân vật Sông Côn mùa lũ thành 2 tuyến: tuyến

những nhân vật lịch sử, tôi giữ lại những nét chính, chỉ giải thích hoặc cảichính những sự kiện lịch sử theo quan điểm của tôi Tuyến thứ nhì là đám

đông dân chúng vô danh không ghi trong sử sách Chính ở tuyến này tôi tự dotởng tợng và dùng họ để diễn giải lịch sử theo ý mình, và qua họ, cho lịch sửthêm phần da thịt của tiểu thuyết [8]

Nh vậy, thông qua các công trình nghiên cứu cũng nh các bài phát biểutrên báo chí, trả lời phỏng vấn các tác giả đều tập trung khai thác vấn đề viếttiểu thuyết lịch sử nh thế nào, mối quan hệ giữa tính h cấu nghệ thuật và tínhchân thực lịch sử Về cơ bản, các tác giả đều thống nhất ở quan điểm: tiểuthuyết lịch sử phải đảm bảo hai yếu tố là tiểu thuyết và lịch sử Mức độ đậmnhạt giữa hai yếu tố này còn tuỳ thuộc vào bút pháp mà mỗi nhà văn lựa chọnkhi sáng tác

2.2 Những bài nghiên cứu trực tiếp về tiểu thuyết lịch sử Nguyễn Triệu Luật

Bài viết nghiên cứu đầu tiên về tiểu thuyết lịch sử Nguyễn Triệu Luật

phải kể đến là Nhà văn hiện đại của Vũ Ngọc Phan Trong công trình nghiên

cứu này, Vũ Ngọc Phan xếp Nguyễn Triệu Luật vào danh mục các tác giả viết

kí sự lịch sử cùng với các tác giả Phan Trần Chúc, Đào Trinh Nhất, Trần

Thanh Mại, Trúc Khê Ông cho rằng, viết lịch sử kí sự thì “nhà văn có thểviết một cách tỉ mỉ những việc cá nhân không ảnh hởng gì đến dân chúng màchỉ có cái thú vị riêng của nó thôi Không những thế, khi viết một quyển lịch

sử kí sự, nhà văn lại cần phải lu tâm đến những việc t lắm, lối ấy cũng gần nhlối chép dã sử vậy Còn nh viết tiểu thuyết lịch sử, nhà văn chỉ phải căn cứvào vài việc cỏn con đã qua, rồi vẽ vời cho ra một truyện lớn, cốt giữ cho mọiviệc đừng trái với thời đại, còn không cần phải toàn sự thật” [64,489-490] Tácgiả còn dẫn lời của một nhà văn viết tiểu thuyết lịch sử Pháp “Lịch sử với tôichỉ là một cái đinh để tôi treo các bức hoạ của tôi thôi”

Từ những dẫn giải về quan niệm tiểu thuyết lịch sử, Vũ Ngọc Phannhận thấy Nguyễn Triệu Luật không coi lịch sử là cái đinh để treo các bức hoạ

t tởng, vì thế “tôi dám quyết ông cho in mấy chữ “lịch sử tiểu thuyết” ở ngoài

bìa là sai” Thực ra, cái mà Nguyễn Triệu Luật gọi là lịch sử tiểu thuyết chỉ làlịch sử kí sự mà thôi Vũ Ngọc Phan còn đa thêm dẫn chứng, Nguyễn Triệu

Luật tự nhận mình là “ngời thợ vụng, có thế nào làm nên thế ấy”, nhng đó lại

là tất cả điều cốt yếu của ngời viết lịch sử kí sự

Vũ Ngọc Phan cũng nhận thấy những u điểm trong lối viết của NguyễnTriệu Luật: “Tôi nhận thấy Nguyễn Triệu Luật đã xếp mọi việc khéo, cónhững đoạn tự nhiên, tuy là nhắc nhớ đến một điển tích hay một sự tích màkhông cầu kì, không làm vớng động tác Văn ông sáng suốt, những lời nói củangời xa vừa hợp thời, vừa có ý nghĩa Thật là một lối văn thích hợp với mộtquyển lịch sử kí sự” Vũ Ngọc Phan đồng thời cũng phê bình Nguyễn Triệu

Luật Theo ông, tác giả nên để ba quyển Bà Chúa Chè, Loạn Kiêu binh, Chúa

Trịnh Khải vào một quyển thôi Bởi vì, trong đó có sự trùng lặp câu văn về cả

ý lẫn lời Ông nhận thấy Nguyễn Triệu Luật rút tài liệu từ Hoàng Lê nhất

thống chí, nhiều đoạn trong Chúa Trịnh Khải gần nh đợc dịch lại, “đợc cái

ông dàn việc khéo và biết thận trọng trong dùng tài liệu Nếu ông biết loại bớtnhững cái rờm rà ra, nh lời bàn, những điều so sánh vô lí, những sự giảng giảikhông đâu, thì những thiên kí sự của ông sẽ đợc nhẹ nhàng biết bao! Khi viết

về những ngời thời xa, ông đã không thể quên đợc những cái ông viết về thờinay Bởi thế ông hay đem những việc cổ kim ra so sánh, thành ra ông hay bànsuông tán hão, lắm khi ra ngoài cả vấn đề” Tuy vậy, cuối bài viết, Vũ NgọcPhan vẫn khẳng định “trong số các nhà văn viết lịch sử kí sự, có lẽ lối văn củaNguyễn Triệu Luật là lối văn gọn gàng và sáng suốt hơn cả” [64,396-397]

Trong giáo trình Lịch sử văn học Việt Nam 30- 45, Nguyễn Đăng Mạnh

khi nói tới trào lu văn học lãng mạn có kể tới dòng tiểu thuyết lịch sử “Dòngtiểu thuyết lịch sử với những cây bút nh Lan Khai, Phan Trần Chúc, NguyễnTriệu Luật, Nguyễn Huy Tởng ở đây, cảm hứng lãng mạn có dịp thêu dệtnên những mối tình lâm li giữa những tráng sĩ và giai nhân thời phong kiến xaxa Nhìn chung, chúng ít để lại đợc những thành tựu nghệ thuật thật sự có giátrị” [55,66] Tiểu thuyết lịch sử thuộc trào lu lãng mạn, đơng nhiên nó cómang những nét đặc trng của trào lu này, nhng xếp Nguyễn Triệu Luật vàokhuynh hớng lãng mạn là không hợp lí Bởi trong tiểu thuyết lịch sử còn phânthành 2 khuynh hớng: lãng mạn và hiện thực Tiểu thuyết lịch sử của NguyễnTriệu Luật không nhằm thêu dệt nên những câu chuyện tình lâm li, lãng mạn.Lịch sử trong tiểu thuyết của ông là lịch sử chân thực Ông là nhà văn viếttheo khuynh hớng hiện thực chủ nghĩa Điều này chúng tôi sẽ chứng minh,làm rõ trong phần nội dung của luận văn, từ đó nhằm khẳng định giá trị của

tiểu thuyết lịch sử Nguyễn Triệu Luật nói riêng và tiểu thuyết lịch sử nóichung, không nh nhận xét trên.

Năm 1998, các cuốn tiểu thuyết lịch sử của Nguyễn triệu Luật đợc tập

hợp và in lại, với tiêu đề Tuyển tập tiểu thuyết lịch sử Nguyễn Triệu Luật.

Trong lời giới thiệu cuốn sách, Đinh Xuân Lâm đã khẳng định những giá trịcủa tiểu thuyết lịch sử Nguyễn Triệu Luật Thứ nhất, khác với các tác giả cùngthời đã chọn đề tài xuyên qua nhiều thế kỉ, từ cổ trung đại đến cận đại,Nguyễn Triệu Luật chỉ tập trung nghiên cứu giai đoạn cuối Lê đầu Nguyễn(thế kỉ XVIII) Thứ hai, trong tiểu thuyết của Nguyễn Triệu luật có nhiều chitiết vụn vặt, nhng đó chính là thế mạnh của ông Các sự kiện lịch sử đợc táitạo trong đúng bối cảnh của chúng, với cái không khí lịch sử đích thực củachúng, cả với ngôn ngữ của con ngời thời đó, tất cả làm cho ngời và việc nhhiện lên, sống lại và đang hoạt động trớc mắt chúng ta Thứ ba, đọc tiểu thuyếtlịch sử của Nguyễn Triệu Luật, bạn đọc sẽ rất thích thú khi bắt gặp nhữngtiếng cổ trong giao tiếp, những cảnh cũ, những tên phờng lạ, những loài hoahiếm, thấy cả bóng dáng của thành Thăng Long xa [33,6-8]

Khi cuốn tiểu thuyết Bà Chúa Chè xuất bản, Lan Khai là ngời đã viết

lời giới thiệu Bằng cách so sánh trực tiếp với cách viết của mình, Lan Khai đãnhận xét về tiểu thuyết lịch sử Nguyễn Triệu Luật: “Cũng nh tôi, ông NguyễnTriệu Luật viết tiểu thuyết lịch sử Nhng, khác với tôi, ông Luật riêng chútrọng về sự thực, trong khi tôi chỉ khuynh hớng về nghệ thuật” Đọc các tácphẩm của Lan Khai, độc giả sẽ “mơ màng, say đắm bởi những cái có thể có đ-ợc”, thì khi đọc tiểu thuyết lịch sử của Nguyễn Triệu Luật “ngời ta phải sống

đầy đủ những cái đã có rồi Các truyện và ngời của ông hoạt động hiểnnhiên, không đợc ông tô điểm cho, nhng cũng không bị ông làm cho mất đibản sắc Đọc các tiểu thuyết của ông, tức là xem những bức ảnh Ngời có thểmất đi rồi, cảnh có thể mất đi rồi, mà hình ảnh vẫn là của những ngời và cảnh

đã có thực” [33,15]

Ngoài ra, các bài viết của Nguyễn Vy Khanh, Bùi Văn Lợi khi viết vềcác giai đoạn phát triển của tiểu thuyết lịch sử Việt Nam, cũng đã đánh giáNguyễn Triệu Luật là cây bút có phong cách, có đóng góp cho tiểu thuyết lịch

sử Việt Nam giai đoạn 1930 - 1945

Chúng tôi nhận thấy, các bài nghiên cứu về tiểu thuyết lịch sử củaNguyễn Triệu Luật còn quá ít ỏi và mới chỉ dừng lại ở những vấn đề có tínhchất khái quát Có khi là những nhận định, đánh giá cha đúng mức về giá trị

của tiểu thuyết lịch sử Nguyễn Triệu Luật Tuy nhiên, đấy lại là những gợi ý

có tính chất định hớng, làm tiền đề để chúng tôi tiến hành khảo sát, nghiêncứu tiểu thuyết lịch sử Nguyễn Triệu Luật Từ đó, ghi nhận phong cách riêngcủa nhà văn Nguyễn Triệu Luật

3 Đối tợng và phạm vi nghiên cứu

Phong cách của một tác giả đợc thể hiện rõ nhất qua tác phẩm Vì thế,

để xác định phong cách tiểu thuyết lịch sử Nguyễn Triệu Luật, chúng tôi tiến

hành khảo sát các cuốn tiểu thuyết lịch sử của tác giả Bao gồm: Bà Chúa

Chè, Loạn Kiêu binh, Chúa Trịnh Khải, Hòm đựng ngời.

Nguyễn Triệu Luật còn một cuốn tiểu thuyết lịch sử nữa, có tên là Ngợc

đờng Trờng Thi (1939) Tuy nhiên, chúng tôi không tìm đợc văn bản Vì vậy,

tất cả các dẫn chứng trong luận văn này đều đợc lấy từ Tuyển tập tiểu thuyết

lịch sử Nguyễn Triệu Luật, Nxb Văn học, 1998, bao gồm 4 cuốn tiểu thuyết

lịch sử kể trên

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

4.1 Xác định vị trí của tiểu thuyết Nguyễn Triệu Luật trong dòng tiểuthuyết lịch sử Việt Nam 1930 - 1945

4.2 Tìm hiểu phong cách tiểu thuyết Nguyễn Triệu Luật nhìn từ phơngdiện lựa chọn đề tài và cảm hứng sáng tạo

4.3 Tìm hiểu phong cách tiểu thuyết lịch sử Nguyễn Triệu Luật nhìn từphơng diện hình thức nghệ thuật

5 Phơng pháp nghiên cứu

Chúng tôi sử dụng các phơng pháp sau: Phơng pháp cấu trúc - hệ thống,phơng pháp phân tích - tổng hợp, phơng pháp so sánh - đối chiếu, phơng phápthống kê, phân loại

Chơng 2 Phong cách tiểu thuyết lịch sử Nguyễn Triệu Luật nhìn từ

ph-ơng diện lựa chọn đề tài và cảm hứng sáng tạo

Ch¬ng 3 Phong c¸ch tiÓu thuyÕt lÞch sö NguyÔn TriÖu LuËt nh×n tõ

ph-¬ng diÖn h×nh thøc nghÖ thuËt

Chơng1 Tiểu thuyết lịch sử Nguyễn Triệu Luật

trong bức tranh chung của tiểu thuyết lịch sử

Việt Nam hiện đại

1.1 Giới thuyết về khái niệm tiểu thuyết và tiểu thuyết lịch sử

1.1.1 Khái niệm tiểu thuyết

Tiểu thuyết là thể loại ra đời muộn so với các thể loại khác trong hệthống thể loại văn học hiện đại Tuy nhiên, tiểu thuyết lại đạt đợc những thànhtựu nổi bật, vợt trội, mà các thể loại ra đời trớc đó cha làm đợc Lí do, là ởchính bản thân thể loại của nó

Theo nh M Bakhtin thì “Tiểu thuyết là thể loại văn chơng duy nhất

đang biến chuyển và còn cha định hình Nòng cốt thể loại tiểu thuyết này cha

hề rắn lại và chúng ta cha hề dự đoán đợc khả năng uyển chuyển của nó”[6,23] Điều đó có nghĩa tiểu thuyết là một thể loại năng động, có khả năngthích ứng và biến đổi theo từng giai đoạn lịch sử Tiểu thuyết biến đổi khôngngừng, nhiều khi nó kéo theo các thể loại khác xâm nhập vào nó Vì thế, tiểuthuyết là thể loại có khả năng cách tân lớn về mọi mặt

ở Việt Nam, khái niệm tiểu thuyết đợc sự quan tâm rất đặc biệt của cảngời sáng tác lẫn giới nghiên cứu phê bình

Nhà nghiên cứu Phạm Quỳnh ngay từ hồi đầu thế kỉ, khi nhận định vềtiểu thuyết đã nói: “Tiểu thuyết là một truyện viết bằng văn xuôi đặt ra để tảtình tự ngời ta, phong tục xã hội, hay là những sự lạ tích kì, đủ làm cho ngời

đọc có hứng thú” [52,123] Tiếp sau đó, rất nhiều nhà văn, nhà nghiên cứu đều

đa ra những nhận định, quan điểm của mình về tiểu thuyết nh Hoàng NgọcPhách, Thiếu Sơn, Thạch Lam, Vũ Trọng Phụng, Hải Triều, Nam Cao,Nguyễn Đình Thi Cho đến nay, định nghĩa về tiểu thuyết của nhóm tác giả

Lê Bá Hán - Trần Đình Sử - Nguyễn Khắc Phi (chủ biên) đợc xem là đầy đủ

và toàn diện hơn cả

Nh vậy, có thể thấy, “Tiểu thuyết không phải là một thể loại đã hoànbị” Nó luôn biến đổi, vợt ra khỏi mọi khuôn mẫu của chính bản thân nó Bởivậy, khó có thể có một định nghĩa duy nhất và “đông cứng” về tiểu thuyết.Trong luận văn này, chúng tôi quan niệm về tiểu thuyết nh sau: “Tiểu thuyết

là một tác phẩm tự sự cỡ lớn, có khả năng phản ánh hiện thực đời sống ở cả

mọi không gian và thời gian Tiểu thuyết có thể phản ánh số phận nhiều cuộc

đời, những bức tranh phong tục, đạo đức xã hội, miêu tả các điều kiện sinhhoạt giai cấp, tái hiện nhiều tính cách đa dạng” [21,227]

Tiểu thuyết hiện đại đợc nhận diện trên những đặc trng cơ bản sau

Thứ nhất, tiểu thuyết nhìn cuộc sống dới góc độ đời t Nếu nh sử thi

quan tâm tới những vấn đề lớn lao của dân tộc, của cộng đồng, thì tiểu thuyếtquan tâm tới số phận cá nhân của con ngời Nhân vật tiểu thuyết không nên là

“anh hùng” trong cái nghĩa sử thi và bi kịch của từ đó, mà nên thống nhấttrong bản thân các nét vừa chính diện vừa phản diện, vừa tầm thờng, vừa caocả, vừa buồn cời, vừa nghiêm túc” [34,391] Đời t chính là tiêu điểm để miêutả cuộc sống một cách tiểu thuyết Con ngời tìm đến tiểu thuyết nh “tìm về vớichính mình hoặc tìm đến với lòng ngời và trờng đời” ở đó, tiểu thuyết miêutả cuộc sống một cách chân thực “những mẫu ngời của xã hội với tất cả da thịt

và hơi thở, với tất cả những mầu vẻ của những mối quan hệ xã hội bên ngoài

và những gì đang đợc dấu kín và cũng đang giao tranh với nhau ở bên trong:những lí tởng và dục vọng, trí tuệ và bản năng, thiện và ác, những phần conngời ý thức đợc và những phần vô thức của con ngời mà chỉ ngòi bút nhà vănmới có thể soi sáng, lí giải và báo hiệu” [61,363]

Thứ hai, chất văn xuôi làm cho tiểu thuyết khác với các thể loại khác.

“Tiểu thuyết tái hiện đời sống, không thi vị hoá, lãng mạn hoá, lí tởng hoá.Miêu tả cuộc sống nh một thực tại cùng thời đang sinh thành, tiểu thuyết hấpthu vào bản thân nó mọi yếu tố ngổn ngang bề bộn của cuộc sống, bao gồmcái cao cả lẫn tầm thờng, nghiêm túc và buồn cời, bi và hài, cái lớn lẫn cáinhỏ” [34,391] Chất văn xuôi đợc thể hiện rõ trong tiểu thuyết hiện đại của VũTrọng Phụng, Nam Cao, Nguyễn Công Hoan Chính yếu tố miêu tả cuộcsống nh một thực tại cùng thời đang sinh thành, làm cho tiểu thuyết không bịgiới hạn vào nội dung mà nó phản ánh

Thứ ba, cái làm cho nhân vật tiểu thuyết khác với nhân vật sử thi, nhân

vật kịch là ở chỗ, trong khi các nhân vật kia là nhân vật hành động thì nhân

vật trong tiểu thuyết là những con ng“ ời nếm trải”, luôn luôn chịu những đau

khổ, dằn vặt của cuộc đời Tiểu thuyết miêu tả các nhân vật nh những ngời

đang trởng thành, lăn lộn giữa đời, đợc đời dạy bảo và khôn lớn dần lên Conngời trong tiểu thuyết đợc tác giả miêu tả ở rất nhiều góc cạnh của đời sống,thế nên, tâm lý nhân vật rất phức tạp Nhân vật càng có nhiều mối quan hệ với

đời sống thì tâm lí càng phong phú Vì thế, tâm lí nhân vật, bộc lộ nội tâmnhân vật là phơng diện rất đặc trng cho tiểu thuyết

Thứ t, tiểu thuyết có những yếu tố ngoài cốt truyện Đó là: sự suy t của

nhân vật về thế giới, về con ngời, là sự phân tích cặn kẽ những diễn biến tìnhcảm, trình bày tờng tận các tiểu sử của nhân vật, mọi chi tiết về quan hệ giữangời và ngời, về đồ vật và môi trờng nói chung là toàn bộ sự tồn tại của conngời Những chi tiết tởng nh là thừa ấy thực chất lại rất có ý nghĩa Nó gắn vớinhững suy t, triết lí về cuộc đời Ta bắt gặp điều này ở những tác phẩm nh

Sống mòn (Nam Cao), Số đỏ (Vũ Trọng Phụng)

Thứ năm, tiểu thuyết xoá bỏ khoảng cách giữa ngời trần thuật và nội dung trần thuật Vì tiểu thuyết miêu tả cuộc sống nh một thực tại cùng thời

đang sinh thành, vì thế mà ngời trần thuật nhìn các nhân vật một cách hết sứcgần gũi, nh những con ngời bình thờng chứ không phải là những anh hùng lí t-ởng Và, chúng ta có thể hiểu nhân vật bằng chính kinh nghiệm và tâm hồncủa mình Chính khoảng cách gần gũi này, làm cho tiểu thuyết trở thành mộtthể loại dân chủ “Cuộc sống trong tiểu thuyết là một cái gì cha xong xuôi”[34,394] Bởi vậy, kết cấu trong tiểu thuyết thờng là kết cấu mở chứ khôngkhép kín nh các thể loại khác Trong tiểu thuyết, tác giả có thể sử dụng nhiềugiọng khác nhau, tạo nên sự đối thoại nhằm bộc lộ tính cách nhân vật, có khicòn xoá nhoà ranh giới giữa lời trong văn học và lời ngoài văn học Tiểuthuyết là thể loại đa thanh, đa giọng điệu

Thứ sáu, tiểu thuyết là thể loại có khả năng tổng hợp nhiều nhất những

đặc trng, những thủ pháp nghệ thuật của các loại văn học khác “Tiểu thuyết làthể loại duy nhất đanh hình thành và cha xong xuôi” [34,395] Một khi chiếmlĩnh đợc địa vị thống trị trong đời sống văn học, tiểu thuyết trở thành chất

“xúc tác làm đổi mới tất cả các thể loại khác, nó làm chúng lây nhiễm tínhbiến đổi và tính không hoàn thành” [6,30] Tiểu thuyết thế kỉ XX có hiện tợngcộng sinh thể loại và tiểu thuyết là thể loại có năng lực nhất trong vấn đề này

Có thể kể đến tiểu thuyết tâm lí, tiểu thuyết phóng sự, tiểu thuyết chính luận

Vì là một thể loại có cấu trúc linh hoạt nên tiểu thuyết có khả năng mởrộng hay thu hẹp không gian, thời gian, sự kiện “Ngời viết tiểu thuyết hầu nhkhông bị một hạn chế nào Tiểu thuyết có thể miêu tả mọi sự vật lớn nhất hoặcnhỏ nhất trong tự nhiên và trong xã hội, những sự vật có thật và những sự vậthoàn toàn tởng tợng ra, những sự vật đã đi qua hẳn rồi, cũng nh những sự vật

đang diễn biến, và cả những sự vật cha có nữa Viết tiểu thuyết là sáng tạo ramột thế giới” [61,306]

Tất cả các đặc trng trên làm cho tiểu thuyết trở thành thể loại giàu khảnăng phản ánh đời sống vào bậc nhất trong các thể loại văn học Từ những đặctrng này, chúng ta sẽ có những nhận định đúng về tiểu thuyết lịch sử

1.1.2 Khái niệm tiểu thuyết lịch sử

Tiểu thuyết lịch sử là một thể của tiểu thuyết bên cạnh tiểu thuyết tìnhcảm, tiểu thuyết trinh thám hay tiểu thuyết hiện thực Bởi vậy, lẽ dĩ nhiên,tiểu thuyết lịch sử cũng mang trọn những đặc trng của thể loại tiểu thuyết

Nói đến lịch sử là nói đến quá khứ, đến những gì đã xảy ra Tiểu thuyết

lịch sử xuất hiện trong văn học Việt Nam từ thế kỉ XVIII với Nam triều công

nghiệp diễn chí, Thiên Nam liệt truyện, Hoàng Lê nhất thống chí, Việt Lam xuân thu Tuy nhiên, các tác phẩm này đợc viết theo lối chơng hồi, các tác

giả sử dụng thi pháp nghệ thuật của văn học Trung đại Bớc sang thế kỉ XX,tiểu thuyết lịch sử có sự phát triển Với sự ra đời của hàng loạt các tác phẩm,

có những tác phẩm trở thành dấu ấn trong sự nghiệp của tác giả nh Tiếng sấm

đêm đông (Nguyễn Tử Siêu), Bà Chúa Chè (Nguyễn Triệu Luật), Đêm hội Long Trì (Nguyễn Huy Tởng), Bão táp triều Trần (Hoàng Quốc Hải) Có

những tác giả lấy lịch sử làm đề tài sáng tác chính trong sự nghiệp của mình

nh Nguyễn Tử Siêu, Phan Trần Chúc, Nguyễn Triệu Luật

Tuy lịch sử thuộc về quá khứ, nhng ngời viết tiểu thuyết lịch sử lại ởthời hiện tại Bởi vậy, nhà văn không phải là một ngời chép sử đơn thuần.Những ngời ghi chép lịch sử giống nh “ngời th kí trung thành của thời đại”,ghi chép một cách xác thực, đầy đủ sự kiện của thời đại đó Một nguyên tắc cơbản của nhà sử gia là không đợc phép xen lẫn cảm nhận chủ quan của mìnhkhi ghi chép các sự kiện, hiện tợng hay nhân vật lịch sử Các sự kiện trongsách lịch sử đợc ghi chép theo trục thời gian tuyến tính, có ngày tháng năm cụthể, những địa điểm và con ngời có thật Nó cho phép ngời đọc tiếp nhận cáctri thức lịch sử một cách chân thực nhất Với nhà văn, viết tiểu thuyết lịch sửthuộc về lĩnh vực nghệ thuật Lịch sử chỉ là chất liệu để nhà văn thể hiện một

t tởng nào đó trong nghệ thuật Nói nh Chế Lan Viên thì tiểu thuyết lịch sử

phải nhẩy qua hai vòng lửa, vòng lửa lịch sử và vòng lửa nghệ thuật Đó là hai

nhiệm vụ mà nhà văn phải thực hiện khi lựa chọn thể loại tiểu thuyết lịch sử.Nói đến nghệ thuật là nói đến sự h cấu, nhng vì bị giới hạn trong vòng lửa lịch

sử, nên sự h cấu trong tiểu thuyết lịch sử phải dựa trên sự thật lịch sử, tôn

trọng lịch sử, h cấu chỉ ở một mức độ nhất định Chính sự h cấu có giới hạnnày, đôi khi cho phép ta nhìn lịch sử một cách sáng rõ và khoáng đạt hơn.

Viết tiểu thuyết lịch sử đòi hỏi nhà văn phải có vốn kiến thức sâu rộng

về lịch sử, văn hoá, dân tộc, văn học nhằm tái hiện lại bức tranh lịch sửthông qua cảm nhận của cá nhân mình

Định nghĩa về tiểu thuyết lịch sử, Từ điển thuật ngữ văn học viết nh sau:

“Các tác phẩm viết về đề tài lịch sử này có chứa đựng các nhân vật và các chitiết h cấu, tuy nhiên nhân vật chính và sự kiện chính thì đợc sáng tạo trên các

sử liệu xác thực trong lịch sử, tôn trọng lời ăn tiếng nói, phong tục tập quánphù hợp với giai đoạn lịch sử ấy Tác phẩm văn học lịch sử thờng mợn chuyện

xa nói chuyện đời nay, hấp thu những bài học của quá khứ, bày tỏ sự đồngcảm với những con ngời trong thời đại đã qua Song không vì thế mà hiện đạihoá ngời xa, phá vỡ tính chân thực lịch sử của thể loại này Đặc điểm này củatiểu thuyết lịch sử và kịch lịch sử đòi hỏi nhà văn vừa phải là ngời nghệ sĩ, vừa

là nhà nghiên cứu, có vốn sống và hiểu biết phong phú, có quan điểm lịch sử

đúng đắn và tiến bộ” [21,256]

Từ điển văn học (Bộ mới) đã đa ra khái niệm về tiểu thuyết lịch sử có

những yếu tố bổ sung so với khái niệm đợc dẫn ra trong Từ điền thuật ngữ văn

học Tiểu thuyết lịch sử là một “thuật ngữ chỉ một loại hình tiểu thuyết hoặc

tác phẩm tự sự h cấu lấy đề tài lịch sử làm nội dung chính Những tiêu điểmchú ý của các sử gia lẫn các nhà văn quan tâm đến đề tài lịch sử, thờng là sựhình thành, hng thịnh, diệt vong của các nhà nớc, những biến cố lớn trong đờisống xã hội cộng đồng quốc gia, trong quan hệ giữa các quốc gia nh chiếntranh, cách mạng cuộc sống và sự nghiệp của những nhân vật có ảnh hởng

đến tiến trình lịch sử ” [23,1728]

Nhà nghiên cứu Phan Cự Đệ trong công trình Văn học Việt Nam thế kỉ

XX, chơng 3, về tiểu thuyết lịch sử, cho rằng: Tiểu thuyết lịch sử lấy việc tái

hiện sự kiện lịch sử, không khí lịch sử làm mục đích sáng tác Tiểu thuyết lịch

sử vẫn có h cấu nhng chịu sự chi phối bởi cái nhìn chủ quan của nhà văn Cókhi nhà văn chỉ xem sự kiện lịch sử là phơng tiện, chất liệu để sáng tác Do đó,chất h cấu trong tiểu thuyết lịch sử đậm đặc hơn Nhà văn chỉ mợn lịch sử đểthể hiện một quan điểm nào đó của mình, hoặc để cắt nghĩa vấn đề hiện thựchôm nay [Dẫn theo 11]

Còn rất nhiều ý kiến, quan niệm của các nhà văn, nhà nhiên cứu về tiểuthuyết lịch sử Trên cơ sở đó, chúng tôi quan niệm về tiểu thuyết lịch sử nhsau: Tiểu thuyết lịch sử là những sáng tác văn học khai thác từ đề tài lịch sử(nhân vật lịch sử, sự kiện lịch sử) đợc nhà văn tái hiện lại một cách chân thựclịch sử, hoặc lấy lịch sử làm chất liệu, phơng tiện để thể hiện quan điểm t tởngcủa mình Lịch sử trong tiểu thuyết không còn là lịch sử khách quan nh nó vốn

có, mà đã bị khúc xạ qua lăng kính chủ quan của nhà văn

1.2 Sự vận động của tiểu thuyết lịch sử Việt Nam hiện đại

1.2.1 Bối cảnh lịch sử xã hội Việt Nam đầu thế kỉ XX

Đầu thế kỉ XX, Việt Nam là thuộc địa của thực dân Pháp Sau hai cuộckhai thác thuộc địa, lần thứ nhất (1987-1914), lần hai (1919-1929), kinh tếViệt Nam có sự chuyển biến Đó là một cơ cấu kinh tế thuộc địa, mang sắcthái hiện đại (đa ngành, đa lĩnh vực), nhng thực chất, đó là cơ cấu kinh tếthuộc địa mất cân đối, què quặt

Trên phơng diện xã hội, dới tác động của hai cuộc khai thác thuộc địa,xã hội Việt Nam có sự phân hoá sâu sắc Giai cấp địa chủ phong kiến bản xứcấu kết chặt chẽ với chính quyền thực dân, thực hiện những chính sách cai trị

hà khắc, bóc lột ngời nông dân Giai cấp nông dân chiếm tới 90% dân số, bị

áp bức và bóc lột nặng nề nhất Cuộc sống bị đè nén khiến một bộ phận ngờinông dân bị bần cùng hoá Giai cấp công nhân Việt Nam làm việc trong cácnhà máy của ngời Pháp ngày càng đông Điều kiện làm việc và sinh hoạt vôcùng cực khổ Xuất thân từ ngời dân của một đất nớc nô lệ, mang sẵn mối thùdân tộc, lại thêm bị giai cấp t sản Pháp áp bức, họ mang thêm mối thù giaicấp Vì vậy, giai cấp công nhân có sự giác ngộ sớm ý thức giai cấp và nhanhchóng trở thành giai cấp tiên phong trong phong trào đấu tranh giải phóng dântộc Giai cấp tiểu t sản ra đời cùng với sự xuất hiện của các thành thị, nền giáodục mới Giai cấp này gồm ba bộ phận: trí thức, tiểu thơng và thợ thủ công.Giai cấp t sản Việt Nam sau chiến tranh có sự phát triển nhanh chóng Hầu hết

họ là t sản dân tộc, có tinh thần dân tộc Tuy nhiên, do số lợng doanh nhânkhông nhiều, số vốn lại ít, nên bị cạnh tranh bởi t sản Pháp và t sản Hoa kiều

Cuộc khai thác thuộc địa của thực dân Pháp đã hình thành nên ở ViệtNam một hệ thống thành thị kiểu phơng Tây Trong quá trình sinh sống, tầnglớp thị dân đã tạo ra một lối sống riêng, vừa kế thừa những giá trị truyền

thống, đồng thời xuất hiện những lối sống mới khác với lối sống của ngờinông dân.

Hệ thống thành thị phát triển, thị dân đông đúc là điều kiện để tiếp nhậnvăn hoá phơng Tây Từ đó dẫn đến sự ra đời các nhà xuất bản, báo chí, vănhọc, kịch nói, điện ảnh, kiến trúc mới “Thập kỉ 20 trong thế kỉ XX trong lịch

sử Việt Nam đợc xem là giai đoạn giao thoa, đan xen nhng giá trị văn hoátruyền thống và văn hoá ngoại nhập, giữa nền văn hoá thực dân, nền văn hoáchính thống và nền văn hoá mới, văn hoá tiến bộ, cách mạng đang định hình”[50,254]

Với sự xuất hiện rầm rộ của hệ thống các nhà xuất bản, báo chí màcác tác phẩm văn học mới đợc đón nhận một cách hồ hởi Năm 1925, tiểu

thuyết Tố Tâm của Hoàng Ngọc Phách ra đời, với lối viết mới theo quy luật

tâm lý, không theo kết cấu chơng hồi, nội dung đả kích lễ giáo phong kiếnlỗi thời, đề cao tình yêu, tự do cá nhân Tiếp đó, hàng loạt tác phẩm ra đời h -ớng tới việc phê phán xã hội đơng thời bằng cách bóc trần cuộc sống tủinhục, lầm than của ngời lao động, miêu tả những xung đột của lễ giáo phongkiến với tự do cá nhân t sản, công khai bộc lộ tình cảm yêu nớc thơng nòi.Những yếu tố đó làm tiền đề cho sự ra đời của dòng văn học hiện thực phêphán

Trong bối cảnh đó, phong trào đấu tranh giải phóng dân tộc diễn ra hếtsức sôi nổi Các giai cấp, tầng lớp đều có phong trào đấu tranh chống chínhquyền thực dân Trớc khí thế đó, thực dân Pháp tiến hành đàn áp, khủng bốphong trào Cuộc đàn áp này đã đẩy những ngời yêu nớc liên kết lại với nhautrong các tổ chức cách mạng Trong nớc có ba tổ chức cách mạng gồm: HộiViệt Nam cách mạng thanh niên, Tân Việt Cách mạng Đảng, Việt Nam Quốcdân Đảng Trong số ba tổ chức này thì Việt Nam Quốc dân Đảng là tổ chứcchính trị tiêu biểu nhất của khuynh hớng dân chủ t sản ở Việt Nam trong cuốinhững năm 20

Thành phần chủ yếu của Việt Nam Quốc dân Đảng là trí thức, viênchức, học sinh, thân hào thân sĩ ở nông thôn và binh lính Việt Nam trong quân

đội Pháp Tổ chức này lấy việc ám sát khủng bố cá nhân để kích động phongtrào cách mạng, điển hình là vụ ám sát tên trùm Badanh (Bazin) Vụ ám sátthành công đã làm nức lòng các tầng lớp nhân dân Thực dân Pháp vô cùnghoảng sợ Chúng tiến hành khủng bố, bắt bớ những ngời yêu nớc Các cơ sở

của tổ chức Việt Nam Quốc dân Đảng hầu nh bị phá vỡ Trớc tình hình nguycấp đó, Nguyễn Thái Học - đảng trởng - đã quyết định khởi nghĩa ở các nơi,tập trung lực lợng tấn công các thành phố lớn là trung tâm quân sự của Pháp.Thời gian đợc ấn định vào ngày 2/9/1930.

Do bị địch khủng bố nên kế hoạch khởi nghĩa không diễn ra cùng lúc

đ-ợc Đêm 9/2 khởi nghĩa nổ ra ở Yên Bái Quân khởi nghĩa cũng chiếm đợcmột số vị trí nhng không làm chủ đợc tình hình Sáng hôm sau, quân Pháp tậptrung lực lợng và dập tắt đợc cuộc khởi nghĩa

Sau cuộc khởi nghĩa, thực dân Pháp tiến hành khủng bố trắng rất dãman, nhằm xoá sổ tổ chức Việt Nam Quốc dân Đảng, nhiều đảng viên bị cầm

tù, tra tấn rất dã man

Cuộc khởi nghĩa Yên Bái thất bại đã gây nên một tâm lí xã hội hết sứcnặng nề, đặc biệt là tầng lớp trí thức tiểu t sản Lúc bấy giờ, phong trào Xôviết Nghệ - Tĩnh do giai cấp công nhân lãnh đạo đã thành công, nhng do lực l-ợng không cân sức, thực dân Pháp đàn áp khủng bố nên phong trào dần đixuống Các cuộc khủng bố liên tiếp của chính quyền thực dân gây ra một bầukhông khí u ám trong toàn xã hội Tầng lớp trí thức tiểu t sản bị mất lí tởng,mang trong mình tâm lí thất bại, họ tìm đến với văn thơ nh một sự giãi bày,một nơi kí thác niềm tâm sự sâu kín của mình

Đời sống văn học Việt Nam lúc này diễn ra hết sức sôi động Có tới batrào lu văn học cùng xuất hiện và phát triển Đó là trào lu văn học lãng mạn,trào lu văn học hiện thực phê phán và trào lu văn học cách mạng

Trào lu văn học lãng mạn là một trào lu văn học lớn, phát triển hết sứcphức tạp, xuất hiện ở phơng Tây từ đầu thế kỉ XIX Đây là khuynh hớng thẩm

mỹ lấy việc khẳng định cái tôi cá nhân cá thể làm nguồn cảm hứng chủ đạo

Đó là một cái tôi không thoả mãn với thực tại, tìm cách giải thoát khỏi thực tạibằng mộng tởng, tự đắm mình vào trạng thái nội tâm tràn đầy cảm xúc Trongtrào lu văn học lãng mạn, nổi bật là phong trào Thơ mới và dòng tiểu thuyếtlịch sử đợc xem là nơi gửi gắm, kí thác niềm tâm sự của những trí thức tiểu tsản trớc thời cuộc

Thơ mới chính là sự biểu hiện trực tiếp t tởng và tình cảm của tầng lớptiểu t sản thành thị Thơ mới không phải là tiếng nói thoát li, quên lãng thựctại mà là tiếng nói buồn thơng trớc cuộc đời Các nhà Thơ mới gặp nhau ởniềm tâm sự yêu nớc thầm kín, thiết tha Nhiều phong trào yêu nớc đã lui vào

quá khứ nhng d âm vẫn còn vang vọng đến thời kì hiện tại Nghĩ về chí sĩPhan Bội Châu, Huy Thông liên tởng tới hình ảnh con voi già dũng mãnhxông pha trận mạc Thế Lữ với hình tợng con hổ bị giam cầm trong vờn báchthú nuối tiếc về quá khứ vàng son, đau đớn vì chúa sơn lâm bị tách ra khỏirừng già Các nhà thơ trong hoàn cảnh hiện tại, không thể trực tiếp nói về hiệnthực, chỉ có thể dùng những hình tợng gián tiếp, qua đó gửi gắm tâm sự yêu n-

ớc của mình Chế Lan Viên với những vần thơ chất chứa đau thơng vì sự Điêu

tàn của dân tộc Chàm xa “Đó là một lời ca yêu nớc bởi anh khóc cho số phận

của những dân tộc bị đô hộ”, tuy rằng, Chế Lan Viên có sử dụng những hình

ảnh rùng rợn và ma quái Thơ Huy Cận lại mang nặng một nỗi buồn non nớc.Một ngôi miếu cổ, một bến đò xa lại gợi lên cho ông biết bao niềm thiết tha

và xót xa với cuộc đời hiện tại Thơ Huy Cận là tình yêu, là sự trân trọng vớinhững gì thuộc về cội nguồn dân tộc “Lòng yêu nớc trong thơ có nhiều cáchthể hiện Tình cảm yêu nớc trong Thơ mới không bộc lộ trực tiếp trên mạch

đấu tranh xã hội, chính trị Có thể tìm thấy tâm sự yêu nớc ở những nỗi niềmnhớ thơng luyến tiếc một thời vàng son của đất nớc, ở khát vọng tự do, ở sựtrân trọng những phong tục tập quán đẹp từ lâu đời và ở những phản ứng vớithực tại nhiều đau thơng tủi cực” [13,17]

Tình yêu dân tộc trong Thơ mới còn đợc thể hiện ở việc các nhà thơ tìm

về với cảm hứng lịch sử hào hùng của dân tộc Đó là việc các nhà thơ viết về

các nhân vật, sự kiện lịch sử trong quá khứ dân tộc nh Tiếng địch sông Ô,

Huyền Trân công chúa của Huy Thông, Mị Châu Trọng Thuỷ của Xuân

Diệu Các bài thơ này có âm điệu khoẻ khoắn, thiết tha Mặt khác, lịch sử lại

đợc khai thác trong thơ ở tâm trạng ai oán của ngời dân mất nớc Quá khứ trởthành đối tợng để so sánh với thực tại, để ngỡng mộ và nuối tiếc Các nhà thơkhông tìm đến lịch sử nhằm khai thác những câu chuyện li kì Trở về với quákhứ lịch sử chính là thái độ đối với hiện tại của các nhà Thơ mới Tập thơ

Điêu tàn của Chế Lan Viên chính là tấm lòng yêu nớc kín đáo và tha thiết.

Nhà thơ tâm sự: “Điêu tàn” có riêng gì cho đất nớc Chiêm Thành yêu mến của

tôi đâu” Cả tập thơ là những trang viết đau thơng, xúc động về một đất nớc đãlụi tàn Quá khứ huy hoàng của đất nớc thời thịnh trị đối lập với cảnh hoangphế của hiện tại làm trào dâng niềm thơng cảm, xót xa

Cảm hứng lịch sử còn biểu hiện ở tấm lòng “hoài cổ” của nhà thơ Vũ

Đình Liên Hình ảnh ông đồ già bày mực tàu giấy đỏ - nét tinh hoa của truyền

thống văn hoá Việt Nam - nay lẻ loi, đơn điệu giữa phố phờng đông đúc

“Những ngời muôn năm cũ, hồn ở đâu bây giờ ?” Nhà thơ Huy Cận lại không

đi vào miêu tả các sự kiện hay con ngời lịch sử, thơ Huy Cận tìm đến vớikhông gian của cảnh quê, làng quê, nơi ngôi miếu cổ, bến đò xa để ngậmngùi với bóng hình đất nớc

Hỡi mây trắng, hỡi nớc buồn, gió cũ Sao chiều nay ảo não vị sơ xa

Lòng ta nữa cũng trở về một chỗ Trong nỗi đau thơng vơng tự bao giờ

Bên cạnh phong trào Thơ mới, tiểu thuyết lịch sử cũng nở rộ Các nhàvăn tìm đến với tiểu thuyết lịch sử để “tìm thấy niềm an ủi, ý chí tự hào vàlòng hy vọng thầm kín vào tiền đồ của đất nớc” [33,5] Hàng loạt các tácphẩm tiểu thuyết lịch sử ra đời và đợc đông đảo bạn đọc hoan nghênh, tiếp

nhận Năm 1928, Nguyễn Tử Siêu ra mắt bạn đọc Tiếng sấm đêm đông, đây

thực sự là tiếng nổ lớn, mở đầu cho tiểu thuyết lịch sử phát triển Tiếp đó, năm

1929, ông cho ra đời liên tiếp các tác phẩm là Vua bà Triệu ẩu, Đinh Tiên

Hoàng, Hai bà đánh giặc, Vua bố Cái, Lê Đại Hành Phan Trần Chúc đều đặn

mỗi năm đều có tác phẩm ra mắt bạn đọc Nguyễn Huy Tởng trong năm 1944

ra mắt cuốn tiểu thuyết An T và Đêm hội Long Trì Nguyễn Triệu Luật năm

1938 xuất bản ba cuốn tiểu thuyết là Bà chúa Chè, Loạn kiêu binh, Hòm đựng

ngời, năm 1939 xuất bản cuốn Ngợc đờng Trờng Thi, năm 1940 xuất bản tiếp

cuốn Chúa Trịnh Khải Điều đó cho thấy nhu cầu đợc bày tỏ, giãi bày tình

cảm của mình với lịch sử dân tộc của các nhà văn lúc bấy giờ là rất lớn

Nh vậy, trong bối cảnh xã hội phức tạp đầu thế kỉ XX, dới tác dộng củacác cuộc khủng bố tàn bạo của kẻ thù, sự thất bại của các phong trào yêu nớc,

đã gây nên một bầu không khí u ám cho toàn xã hội Văn thơ, trở thành nơigiãi bày, kí thác tâm sự của tầng lớp trí thức tiểu t sản lúc bấy giờ Tiểu thuyếtlịch sử ra đời và đợc đón nhận, cho thấy nhu cầu của một bộ phận nhân dânlúc bấy giờ cần tìm một điểm tựa và thể hiện một thái độ phản ứng với thực tạixã hội đơng thời

1.2.2 Sự vận động của tiểu thuyết lịch sử Việt Nam

Cảm hứng yêu nớc và cảm hứng nhân đạo là hai nguồn cảm hứng chínhcủa văn học Việt Nam Yêu nớc gắn liền với thơng nòi, với lòng tự hào về lịch

sử hào hùng của dân tộc trong cuộc đấu tranh dựng nớc và giữ nớc Vì thế màcảm hứng yêu nớc gắn liền với cảm hứng lịch sử.

Trong văn học Trung đại Việt Nam, cảm hứng lịch sử trở thành nộidung chính trong các sáng tác của Nguyễn Trãi, Trơng Hán Siêu, Lê ThánhTông Dần dần, các tác phẩm viết về đề tài lịch sử cũng có một diện mạo

riêng Tác phẩm nổi tiếng nhất về đề tài lịch sử thời trung đại là Hoàng Lê

nhất thống chí của Ngô gia văn phái Bớc sang thế kỉ XX, cùng với quá trình

hiện đại hoá văn học, tiểu thuyết lịch sử có sự phát triển cả về số lợng và chấtlợng Quá trình phát triển này đợc chia thành các giai đoạn sau:

Vào những năm đầu của thế kỉ XX (khoảng hai mơi năm đầu thế kỉ),

tiểu thuyết lịch sử chủ yếu phát triển ở Nam Bộ, theo hớng “ngoại sử” Nghĩa

là, lịch sử đợc dùng nh một cái nền để tác giả mô tả đời t của những con ngời

cụ thể nhng không có thật trong lịch sử dân tộc Các tác phẩm tiêu biểu: Phan

Yên ngoại sử - Tiết phụ gian truân” (Trơng Duy Toản), Oán hồng quần Phùng Kim Huê ngoại sử, Tô Huệ Nhi ngoại sử (Lê Hoằng Mu) ở tác phẩm Phan Yên ngoại sử - Tiết phụ gian truân kể về cuộc tình đầy gian truân của chàng

Vơng Thế Trân và nàng Nhan Khả ái Sau nhiều biến cố, cuối cùng họ đợcgặp lại nhau, tổ chức hôn lễ tng bừng và sống hạnh phúc trọn đời bên nhau.Tác phẩm lấy bối cảnh thời Chúa Nguyễn - Tây Sơn, nhng tất cả các nhân vật

đều h cấu Trong bối cảnh đơng thời, phong trào Đông Du phát triển rất mạnh

mẽ Viết tác phẩm này, tác giả nhằm đề cao chính nghĩa cần vơng phục quốc,

ca ngợi phong trào đấu tranh chống Pháp của các sĩ phu và nhân dân ta lúc bấy

giờ Tác phẩm Oán hồng quần Phùng Kim Huê ngoại sử kể về cuộc đời ba

chìm bảy nổi, bất hạnh của nàng Phùng Kim Huê Tác phẩm lấy bối cảnh thời

Pháp đô hộ Tác phẩm Tô Huệ Nhi ngoại sử, lấy bối cảnh Trung Quốc hồi đầu

thế kỉ, kể về mối tình của Châu Kỳ Xơng và nàngTô Huệ Nhi Tuy lấy bốicảnh Trung Hoa nhng tác phẩm lại thể hiện một tinh thần sôi nổi, cổ suý chotầng lớp thanh niên hăng hái đi theo cái mới, vợt mọi trở ngại để đấu tranhgiành lấy hạnh phúc Các tác phẩm thời kì này có khung cảnh, cốt truyện đều đ-

ợc rút ra từ thực tế xã hội Việt Nam đơng thời

Cuối những năm 20, đặc biệt là từ năm 1930 đến năm 1945, tiểu thuyết

lịch sử phát triển nhanh chóng ra miền Bắc và đi theo hớng “dã sử” Nghĩa là

các tác phẩm có nhân vật chính là anh hùng dân tộc, là những con ngời có thậttrong lịch sử Lúc bấy giờ phong trào yêu nớc đang dâng cao Sự ra đời của

tiểu thuyết lịch sử chính là sự cổ vũ nhiệt tình cho lòng yêu nớc đó Đây làthời kì tiểu thuyết lịch sử phát triển với số lợng nhiều nhất trong số các tácphẩm viết về đề tài lịch sử của văn học Việt Nam trong suốt thế kỉ XX.

Giai đoạn này, tiểu thuyết lịch sử chia làm hai khuynh hớng: khuynh ớng hiện thực và khuynh hớng lãng mạn Những ngời viết theo khuynh hớnghiện thực chủ nghĩa thờng tôn trọng sự thật lịch sử “Trong quá trình sáng táccác nhà viết tiểu thuyết lịch sử vừa phải tôn trọng sự kiện lịch sử, vừa phảiphát huy cao độ vai trò của h cấu, sáng tạo nghệ thuật Nghiên cứu lịch sử mộtcách công phu, chính xác, đó là con đờng của các nhà tiểu thuyết hiện thựcchủ nghĩa” [11,167] Bên cạnh việc tôn trọng sự thật lịch sử, các nhà văn viếttheo khuynh hớng hiện thực vẫn chú trọng tới yếu tố h cấu Chính những yếu

h-tố h cấu này làm cho nhân vật lịch sử trở nên sống động, chân thực và toàn

vẹn hơn Tiêu biểu cho khuynh hớng này là các tác phẩm Hòm đựng ngời,

Chúa Trịnh Khải, Loạn kiêu binh của Nguyễn Triệu Luật, Tiếng sấm đêm

đông (Nguyễn Tử Siêu)

Trong các tác phẩm của mình, Nguyễn Triệu Luật đã khắc hoạ rất thànhcông các nhân vật lịch sử nh Chúa Trịnh Sâm, Đặng Thị Huệ, Chúa TrịnhKhải, vơng tử Cán, Quốc công Hoàng Đình Bảo Đây là những nhân vật nổi

tiếng trong sử sách Trong Bà Chúa Chè, Trịnh Sâm trong con mắt của

Nguyễn Triệu Luật là một vị chúa mu lợc, có tài quân sự nhng cũng thực sitình Vì yêu Đặng Thị mà ngài sẵn sàng bỏ con trởng lập con thứ, gây nên cáihoạ diệt vong cơ đồ hơn hai trăm năm của nhà họ Trịnh Còn Đặng Thị Huệ làmột cô thôn nữ thông minh, sắc sảo nơi đồi chè làng Ném Không cam chịulàm “con công giữa bầy gà”, thành ra cô trở thành một thứ “quái vật”, chọncách “đảo hành nghịch thi” để giành lấy những gì mình muốn hởng thụ Trong

tác phẩm Chúa Trịnh Khải, tác giả lại đi sâu khắc hoạ nhân vật Trịnh Khải từ

khi bị phế truất phải ra ở nhà riêng của quan A bảo, cho tới khi đợc quân Kiêu

binh tôn phù, mối quan hệ giữa Chúa và quân Kiêu binh Trong Loạn Kiêu

binh và Hòm đựng ngời, tác giả lại đi vào miêu tả những sự kiện lịch sử đã

từng xảy ra nh việc quân Tam phủ cậy công lao mà trở thành Kiêu binh và làmloạn kinh thành, tục lệ lấy các cung nữ đem ra Sơn lăng hầu hạ những bậcquân vơng đã chết Tác phẩm của ông là ngời thật, việc thật, ngoài cảm hứngtái hiện chân thực lịch sử còn có cảm hứng phê phán và cảm hứng nhân đạo.Vì thế, chất hiện thực trong tác phẩm của ông rất đậm nét

Khuynh hớng thứ hai là các tác giả viết theo khuynh hớng lãng mạn Cónghĩa là yếu tố h cấu trong tác phẩm rất đậm nét Sự kiện lịch sử, thời đại lịch

sử với nhà văn chỉ còn là cái nền để họ đi sâu khai thác những vấn đề riêng t

của con ngời, phục vụ “nghệ thuật” Các tác phẩm tiêu biểu nh Cái hột mận,

Chiếc ngai vàng (Lan Khai), Tiêu Sơn tráng sĩ (Khái Hng), Đêm hội Long Trì

(Nguyễn Huy Tởng), Bà Quận Mỹ (Chu Thiên)

Các tác phẩm này đều lấy bối cảnh lịch sử, có các nhân vật lịch sử nhngcác tác giả đi vào khai thác vấn đề tình yêu cá nhân trớc thử thách của thờicuộc, những vấn đề riêng t xoay xung quanh cuộc đời của một nhân vật lịch sử

nào đó Tác phẩm Cái hột mận của Lan Khai kể về mối tình tay ba giữa

D-ơng Hậu - vợ vua Ngoạ Triều với Lý Công Uẩn và nàng Bội Ngọc DD-ơng Hậu

là kẻ phong tình, khi vua Ngoạ Triều ốm yếu, bà mang lòng yêu thầm chàng ớng trẻ tài ba là Lý Công Uẩn nhng không đợc chàng đáp lại Tình yêu đơnphơng khiến bà trở thành kẻ thủ đoạn và tàn ác Mối tình giữa Lý Công Uẩn

t-và nàng Bội Ngọc là mối tình thơ mộng của đôi trai tài gái sắc Bạn đọc khôngchỉ bị hấp dẫn bởi mối tình tay ba của những nhân vật bấy lâu chỉ đợc nghenhắc đến trong sách lịch sử, bạn đọc còn bị hấp dẫn bởi những tình tiết li kì,hấp dẫn xung quanh ba nhân vật này Vua Ngoạ Triều không chỉ là kẻ hoangdâm vô độ mà còn là kẻ độc ác khi ông ta róc mía trên đầu nhà s, đi thuyềnngự xem trầm hà (dìm ngời xuống nớc cho chết) trên sông Nho Quan, xử nàngBội Ngọc tội “lột trần tuốt nứa” Đây là bút pháp nghệ thuật đặc trng của LanKhai Lịch sử với ông chỉ là cái nền để ông thực hiện “khuynh hớng về nghệthuật”, làm cho độc giả “mơ màng, say đắm”

Đêm hội Long Trì ngoài những trang viết rất thực về Trịnh Sâm, Đặng

Thị Huệ, Đặng Mậu Lân, tác giả còn xây dựng đợc những nhân vật h cấu hoàntoàn nh Quỳnh Hoa, Bảo Kim, Nguyễn Mại ở đó, có mối tình tuyệt vời của

đôi trai tài gái sắc Quỳnh Hoa và Bảo Kim, mối tình này đối lập với thế lựccủa Đặng Mậu Lân dâm đãng, thô bỉ, lộng quyền Chuyện kết thúc có hậu khichàng võ tớng Nguyễn Mại chém đầu Mậu Lân Tác phẩm không đi sâu vàomối quan hệ giữa ba nhân vật Trịnh Sâm, Đặng Thị Huệ và Đặng Mậu Lân,chủ yếu tác giả tập trung mối quan hệ giữa Đặng Mậu Lân với Quỳnh Hoa,Nguyễn Mại Tác phẩm thể hiện thái độ bất bình của nhà văn và đông đảoquần chúng nhân dân với những thế lực tàn bạo, xấu xa trong lịch sử và trong

cuộc sống đơng thời, thể hiện khát vọng công lý xã hội, phù hợp với nguyệnvọng của quần chúng nhân dân.

Tiêu Sơn tráng sĩ là tiểu thuyết lịch sử nổi tiếng của Khái Hng Lấy bối

cảnh xã hội cuối thế kỉ XVIII, Lúc Nguyễn Huệ mới đánh tan quân Lê - Trịnh

và lên ngôi Tác giả thể hiện rõ bút pháp lãng mạn qua việc lý tởng hoá những

đảng viên của đảng Tiêu Sơn, với những hành động phiêu lu mạo hiểm kiểugiang hồ nghĩa hiệp

Nh vậy, tiểu thuyết lịch sử ở giai đoạn này đều lấy t liệu lịch sử làmsống lại những thời kì đã qua Trong hoàn cảnh đất nớc bị giặc ngoại xâm, cácnhà văn đều muốn thể hiện thái độ, tình cảm của mình với đất nớc, dân tộc.Bởi vì thế, nội dung chính trong tiểu thuyết lịch sử thời kì này là ca ngợi lịch

sử dân tộc, ca ngợi con ngời Việt Nam anh hùng Qua đó, đánh thức thực tại,khích lệ lòng yêu nớc, lòng tự hào dân tộc của ngời đọc

Các tiểu thuyết lịch sử thời kì này đều mang dáng dấp của tiểu thuyếthiện đại “Cùng với sự nở rộ của các trào lu văn học lãng mạn và hiện thực,các áng văn đã chuyển sang khai thác những mối tình éo le và những chuyện

đời t, giàu chất bi kịch trong đề tài lịch sử” [23,1728] Các tác giả đi vào khaithác tâm lí nhân vật rất sắc sảo Tuy nhiên, ở thời gian đầu, các tác phẩm vẫncòn bị ảnh hởng của lối viết kể chuyện chơng hồi, kết cấu thời gian đơn tuyến,ngôn ngữ biền ngẫu, kết thúc có hậu nh các tác phẩm của Nguyễn Tử Siêu,

(Vua bà Triệu ẩu, Tiếng sấm đêm đông ), Phạm Minh Kiên (Việt Nam Lý

trung hng)

Trong những năm 1945 - 1975, văn học Việt Nam phát triển trong hoàncảnh đất nớc có chiến tranh Văn học lúc này có nhiệm vụ cổ vũ cho phongtrào đấu tranh giải phóng dân tộc Hiện thực cuộc sống kháng chiến trở thành

đối tợng trung tâm của văn học, do vậy, các tác phẩm viết về đề tài lịch sử tạmthời lắng xuống Mãi đến cuối những năm 60, mới xuất hiện trở lại tiểu thuyết

lịch sử với Quận He khởi nghĩa (Hà Ân), Bóng nớc Hồ Gơm (Chu Thiên), Lá

cờ thêu sáu chữ vàng (Nguyễn Huy Tởng) Cảm hứng chủ đạo trong các tác

phẩm này là ca ngợi truyền thống anh hùng của dân tộc thông qua các cuộckhởi nghĩa chống giặc ngoại xâm và chống lại triều đình phong kiến thối nát.Thời kì này tuy số lợng tác phẩm không nhiều nhng lại đạt đến độ nhuầnnhuyễn trong việc xử lí mối quan hệ giữa lịch sử và h cấu

Sau năm 1975, hoà bình lập lại, nhiều mặt trong đời sống văn hoá - xãhội của chúng ta thay đổi Văn học cũng phải có những bớc phát triển mới chophù hợp với thời đại Những xu hớng đổi mới trong văn học kéo theo sự đổimới trong thi pháp tiểu thuyết Với các tác giả lựa chọn đề tài lịch sử - đây quả

là một thách thức lớn Lịch sử là cái đã qua và đợc nhiều ngời biết đến, vậyphải viết thế nào để đạt đợc sự hài hoà giữa hai yếu tố lịch sử và h cấu nghệthuật Trớc vấn đề khó khăn này, có tác giả lựa chọn vùng an toàn là trungthành với cách viết truyền thống, tôn trọng tuyệt đối lịch sử Bộ tiểu thuyết

Bão táp triều Trần của Hoàng Quốc Hải gây đợc tiếng vang lớn Các nhân vật

Trần Thủ Độ, Trần Thị Dung, Lý Chiêu Hoàng, Trần Cảnh đợc đặt trong cácmối quan hệ đời t thế sự, làm cho nhân vật trở nên sinh động và chân thựchơn Bên cạnh đó, có không ít các nhà văn muốn thể nghiệm những hớng sángtác mới Họ không bị lệ thuộc vào các sự kiện lịch sử, vào cảm quan lịch sử

truyền thống mà họ có tham vọng viết lại“ ” lịch sử, nhào nặn lại lịch sử“ ”theo tinh thần hiện đại Cái mà nhà văn quan tâm không phải là những gì đợc

ghi chép lại trong lịch sử Cái mà nhà văn quan tâm là phần “hậu trờng” của

các nhân vật, những góc khuất của cuộc đời, những vùng tối của lịch sử Cáctác phẩm này lúc ra đời gây ngỡ ngàng cho nhiều ngời đọc, có nhiều nhận xéttheo các hớng khác nhau, kẻ khen, ngời chê nhng các tác giả này đã có côngtrong việc thể hiện những tìm tòi mới cho các tác phẩm viết về đề tài lịch sử

sau năm 1975 Các tác phẩm tiêu biểu: Hồ Quý Ly (Nguyễn Xuân Khánh),

Gió lửa (Nam Dao), Giàn thiêu (Võ Thị Hảo), Sông Côn mùa lũ (Nguyễn

Mộng Giác)

Trong tiểu thuyết Giàn thiêu, Võ Thị Hảo đã dựa vào những t liệu lịch

sử trong Đại Việt sử kí toàn th, đặc biệt là những sự kiện trong thời đoạn

1088-1138, dới hai triều vua Nhân Tông và Thần Tông đời Lý, tận dụng

những truyền thuyết về s Từ Đạo Hạnh trong Thiền uyển tập anh, tác giả đã h

cấu thêm cảnh vật, nhân vật, để đa ra những kiến giải mới mẻ và khả chấp vềnhân vật lịch sử đồng thời là nhân vật tiểu thuyết Từ Đạo Hạnh Truyền thuyết

về quá trình tu tập của s Từ Đạo Hạnh, và truyền thuyết về sự ra đời của vua

Lý Thần Tông là do s Đạo Hạnh hoá thân thành con của Sùng Hiền Hầu, đã

đ-ợc tác giả xâu chuỗi lại thành một câu chuyện về kiếp sống của một con ngời

Đan cài vào đó, là những triết lí nhân sinh phổ biến

Tiểu thuyết Hồ Qúy Ly của Nguyễn Xuân Khánh cho ngời đọc một cái

nhìn mới mẻ hơn so với chính sử về nhân vật Hồ Quý Ly Trong lịch sử dântộc, ông là công thần hay gian thần, nhà Hồ có phải là Nguỵ triều hay không,những câu hỏi ấy đã đợc tác giả lí giải một cách hợp lí Hồ quý Ly “muốnthay máu cho cả dân tộc đang ốm yếu, trì trệ, đầy mầm bệnh nan y” [48,38]

Để thực hiện điều đó, ông buộc phải tàn bạo và thủ đoạn Nhng ẩn sâu trongcon ngời ông lại là “một con ngời cô đơn, mềm yếu và hớng thiện” Lịch sửchỉ nhìn thấy Hồ Quý Ly từ bên ngoài Nguyễn Xuân Khánh lại nhìn thấy HồQuý Ly từ sâu thẳm tâm hồn bên trong Con ngời tàn bạo ấy có những lúc trởnên yếu đuối và đa cảm, xót xa nhận ra rằng “cuộc sống cung đình nh một cơnlốc đã hút ông vào chỉ có cảm giác hiền hoà an lành mới thực sự hạnh phúc”[48,39] Nguyễn Xuân Khánh đã kiến giải lịch sử, phát hiện ra những điều màlịch sử không ghi lại, “cởi trói” cho những định kiến lâu nay về một nhân vật

và một triều đại trong lịch sử dân tộc

Các tác phẩm này, nhìn chung “thờng đợc kết cấu theo kiểu phơng Tây,không kết cấu theo sự kiện, theo quy luật kết cấu thời gian một chiều mà kếtcấu theo quy luật tâm lí, theo thời gian nhiều chiều đan xen lẫn nhau”[11,186]

1.3 Vị trí của tiểu thuyết lịch sử Nguyễn Triệu Luật

1.3.1 V i nét về tác giả Nguyễn Triệu Luật ài nét về tác giả Nguyễn Triệu Luật

Nguyễn Triệu Luật (? - 1946), ngời làng Du Lâm, huyện Đông Ngàn,phủ Từ Sơn, tỉnh Bắc Ninh, nay là huyện Tiên Sơn, Bắc Ninh

Ông sinh trởng trong một gia đình có truyền thống khoa bảng Ông nội

là Hoàng giáp Nguyễn T Giản (Nguyễn Văn Phú), một đại thần triều Tự Đức,làm đến chức Thợng th bộ Lại, sung Cơ mật viện đại thần, có nhiều thơ văn đ-

ợc truyền tụng đơng thời Nguyễn Triệu Luật còn là con cháu 5 đời của danh

sĩ Nguyễn án thời Gia Long, tác giả của tập “Tang thơng ngẫu lục” (cùng

soạn với Phạm Đình Hổ) còn lu lại đến ngày nay

Nguyễn Triệu Luật từng là sinh viên trờng Cao đẳng s phạm Đông

D-ơng, ban xã hội Sau đó, ông đi dạy học ở một số tỉnh miền Bắc và miềnTrung, chuyên về hai môn văn học và sử học Đây chính là một yếu tố quantrọng, giúp tác giả trang bị đợc vốn hiểu biết sâu sắc về các thời kì lịch sử, saunày đợc phát huy trong lĩnh vực văn chơng

Nguyễn Triệu Luật, cũng nh nhiều thanh niên thời đại ông lúc bấy giờ,nung nấu lòng căm hờn đối với thực dân Pháp, muốn đem đóng góp tuổi thanhxuân của mình cho đất nớc Năm 1929, ông gia nhập tổ chức Việt Nam Quốcdân Đảng Tháng 2 - 1930 cuộc khởi nghiã Yên Bái do Việt Nam Quốc dân

đảng thất bại, ông bị Pháp bắt cùng với nhiều chiến sĩ cách mạng khác nhTrúc Khê Ngô Văn Triện, Nhợng Tống Hoàng Phạm Trân

Sau khi ra tù, Nguyễn Triệu Luật viết báo và viết văn Ông viết nhiều

cho các báo Trung Bắc tân văn, Tiểu thuyết thứ bẩy, Phổ thông bán nguyệt

san Những bài viết của ông chuyên về các vấn đề lịch sử nớc nhà và thôi

thúc lòng yêu nớc trớc cảnh sống nô lệ Ông là một cây bút viết tiểu thuyếtlịch sử đậm tính chân thực và có tiếng thời bấy giờ

Sau cách mạng tháng Tám - 1945, ông tham gia trong các tổ chứcchống Pháp ở Hà Nội và mất tích trong những ngày đầu của cuộc kháng chiếnchống thực dân Pháp xâm lợc ở nớc ta

Các tác phẩm của Nguyễn Triệu Luật gồm: Hòm đựng ngời (1938), Bà

Chúa Chè (1938), Loạn Kiêu binh (1938), Chúa Trịnh Khải (1940), Ngợc ờng Trờng Thi (1939) Căn cứ vào quảng cáo đầu cuốn Bà Chúa Chè thì sẽ

đ-có những cuốn: Công chúa Ngọc Hân, Chúa cuối mẻ, Đồ cuối mùa, Rắn báo

oán, Cống Chỉnh sẽ lần lợt ra mắt bạn đọc Nhng rồi cách mạng thành công,

cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp quay trở lại xâm lợc bùng nổ, hoàncảnh lịch sử lúc đó không cho phép nhà văn thực hiện những dự định củamình

Cuộc đời của Nguyễn Triệu Luật còn nhiều điều mà độc giả cha đợcbiết đến, tuy nhiên, thông qua các tác phẩm mà tác giả để lại cho đời, chúng taghi nhận những giá trị về lịch sử, về t tởng, về nghệ thuật của nhà văn

1.3.2 Nhìn chung về tiểu thuyết lịch sử của Nguyễn Triệu Luật

Văn học Việt Nam từ cuối những năm 20 của thế kỉ, đặc biệt là từ năm

1930 đến năm 1945 chứng kiến sự xuất hiện của hàng loạt tác giả viết tiểuthuyết lịch sử nh Nguyễn Tử Siêu, Phan Trần Chúc, Nguyễn Triệu Luật,Nguyễn Huy Tởng, Lan Khai, Khái Hng Bằng các tác phẩm cụ thể, họ đãgóp phần khẳng định sự tồn tại và thành công của tiểu thuyết lịch sử ViệtNam Với những tác giả nh Nguyễn Tử Siêu, Phan Trần Chúc, Đào TrinhNhất trong cách viết còn nặng về ghi chép sự kiện lịch sử, bị ảnh hởng bởilối viết kể chuyện chơng hồi của văn học truyền thống Với Lan Khai, KháiHng, Chu Thiên lịch sử chỉ là cái cớ để nhà văn đi sâu khai thác những câu

chuyện tình giai nhân diễm lệ, những anh hùng hảo hán hành động phiêu lu,mạo hiểm kiểu giang hồ nghĩa hiệp Cách viết của họ thể hiện rõ khuynh h-ớng lãng mạn chủ nghĩa Riêng đối với Nguyễn Triệu Luật, lịch sử với ông làlịch sử chân thực Tác giả có sự trung thành tuyệt đối với các nhân vật và sựkiện lịch sử.

Nguyễn Triệu Luật có 5 cuốn tiểu thuyết lịch sử, có thể nói tiểu thuyếtlịch sử là đề tài chính trong sự nghiệp sáng tác văn học của tác giả Không nhnhiều tác giả cùng thời, Nguyễn Triệu Luật không lựa chọn đề tài lịch sử trảiqua nhiều thế kỉ, ông có sự quan tâm đặc biệt tới giai đoạn lịch sử thời mạtvận của tập đoàn phong kiến Lê - Trịnh hồi thế kỉ XVIII Có ngời viết th tráchhỏi ông, tại sao không viết về lịch sử đau thơng của dân tộc hồi cuối thế kỉXIX Nguyễn Triệu Luật đã trả lời rằng: “Lịch sử chỉ là cuộc diễn lại nhữngtrò cũ Bớc loạn vong, đông tây cổ kim vẫn tơng tự nh nhau Đã thế thì, gần xa

âu cũng thế thôi, can chi phải xem việc gần mới biết việc gần Con ngời ta, córuột gan ra, thì chuyện ngời xa muôn dặm, ngàn năm cũng đủ cảm Mà không

có ruột gan chi, thì chuyện trong nhà, trớc mắt, ruột thịt, cũng vẫn thờ ơ”[33,20] Qua câu trả lời với độc giả thời ấy, Nguyễn Triệu Luật thể hiện rõquan điểm của mình khi lựa chọn đề tài lịch sử Chỉ cần là ngời có tình thìchuyện xa hay chuyện nay cũng đều có ý nghĩa cả Tiểu thuyết lịch sử vốn lấychuyện xa để nói nay Đất nớc hiện tại đang trong cảnh nô lệ, Nguyễn TriệuLuật mong muốn bạn đọc nhìn vào quá khứ để thấy lại lịch sử dân tộc, đánhthức dậy tấm lòng yêu nớc

Nguyễn Triệu Luật tự nhận mình là “ngời thợ vụng”, không phải là kẻ

có tài Theo quan điểm của ông, có tài tức là có mánh khoé giả trá trong đó.Bản thân ông là “ngời thợ vụng, có thế nào làm nên thế, gốc tre già cứ để làgốc tre già chứ không có thể - vả cũng không muốn - hun khói lấy màu, vẽvân cho thành gốc trúc hoá long” [33,18] Tuy nhận mình là “ngời thợ vụng”nhng Nguyễn Triệu Luật là nhà văn có phong cách riêng, có những đóng góp

về mặt nội dung và nghệ thuật đối với tiểu thuyết lịch sử Bởi vậy, đơng thời,Lan Khai đã nhận xét rất chính xác về phong cách Nguyễn Triệu Luật: “Khácvới tôi, ông Luật riêng chú trọng về sự thực Các chuyện và ngời của ônghoạt động hiển nhiên, không đợc ông tô điểm cho, nhng cũng không bị ônglàm mất bản sắc Ngời có thể mất đi rồi, cảnh có thể khác đi rồi, mà hình ảnhvẫn là của những ngời và cảnh đã có thực” [33,15]

Chơng 2 Phong cách tiểu thuyết lịch sử nguyễn Triệu luật Nhìn từ phơng diện lựa chọn đề tài và cảm hứng sáng

độ: góc độ ngôn ngữ học và góc độ nghệ thuật Với t cách là một phạm trù củangôn ngữ học thì “khái niệm phong cách trỏ những hệ thống các yếu tố ngônngữ, các phơng thức lựa chọn, sử dụng và kết hợp chúng; tức là trỏ nhữngdạng thức chức năng ngôn ngữ văn học” [4,262] Với t cách là một phạm trùnghệ thuật thì “phong cách nghệ thuật là một phạm trù thẩm mĩ chỉ sự thốngnhất tơng đối bền vững của hệ thống hình tợng, của các phơng thức biểu hiệnnghệ thuật, tiêu biểu cho bản sắc sáng tạo của một nhà văn, một tác phẩm,một khuynh hớng văn học, một nền văn học dân tộc nào đó” [4,263] Tuyphân biệt rõ khái niệm phong cách từ hai phạm trù ngôn ngữ và nghệ thuật,nhng chúng ta cũng cần thấy mối quan hệ qua lại giữa chúng Bởi vì, văn học

là một loại nghệ thuật ngôn từ, thông qua cách thức sử dụng ngôn ngữ, phầnnào giúp nhà văn hình thành nên phong cách riêng trong nghệ thuật Trongphạm vi đề tài của luận văn này, chúng tôi sử dụng khái niệm phong cáchtrong phạm trù nghệ thuật

Trong phạm trù nghệ thuật, khái niệm phong cách đợc hiểu theo rấtnhiều nghĩa Nói nh Khrapchenko thì những định nghĩa về phong cách “xoè ra

nh một cái quạt”, ở mỗi đỉnh của cái quạt là một quan niệm khác nhau, tuỳtheo quan điểm của từng tác giả Khrapchenko đã thống kê và miêu tả rấtnhiều định nghĩa của các nhà lí luận thế kỉ XX về phong cách NhV.Jirmunxky cho rằng: “Phong cách nghệ thuật của nhà văn là sự thể hiện thếgiới quan của anh ta Thế giới quan đó đợc thể hiện trong những hình tợngbằng các phơng tiện ngôn ngữ” [42,260] Tác giả Kôvalev thì khẳng định

“phong cách - đó là một sự thống nhất chỉnh thể của nhà văn Đó là sự liên

hệ qua lại giữa những yếu tố trong hệ thống nghệ thuật của nhà văn, đó là sựquy định lẫn nhau của những yếu tố đó” [42,260] Từ việc thống kê các định

nghĩa khác nhau về phong cách, Khrapchenko đã đa ra quan niệm của mình vềphong cách nh sau: “Mỗi một nhà văn có tài đều đi tìm những biện pháp vànhững phơng tiện độc đáo để thể hiện những t tởng và hình tợng của mình,những biện pháp và phơng tiện cho phép nhà văn đó làm cho những t tởng vàhình tợng ấy trở thành hấp dẫn, dễ lôi cuốn, gần gũi với công chúng độc giả.

Và điều đó có nghĩa là nhà văn tạo ra đợc phong cách của mình Nếu nh dùngmột công thức vắn tắt thì phong cách cần phải đợc định nghĩa nh phơng thứcbiểu hiện cách chiếm lĩnh hình tợng đối với cuộc sống cũng nh sức thuyếtphục và thu hút độc giả” [42,279]

Các nhà nghiên cứu trong nớc cũng rất quan tâm tới khái niệm phongcách Phan Ngọc cho rằng “phong cách là một cấu trúc hữu cơ của tất cả cáckiểu lựa chọn tiêu biểu, hình thành một cách lịch sử và chứa đựng một giá trịlịch sử có thể cho phép nhận diện một thời đại, một thể loại, một tác phẩm haymột tác giả” [44,30] Theo tác giả, muốn có phong cách thì đó phải là “sự lặp

đi lặp lại của một chùm những nét khu biệt Những nét này muốn tạo thànhphong cách không đợc có tần số quá thấp, bởi vì khi tần số quá thấp, nó sẽkhông để lại trong óc ngời đọc một ấn tợng nào cả” [49,11] Điều đó có nghĩa,Phan Ngọc nhấn mạnh tới cái đặc trng, cái độc đáo, mang tính quy luật và có

ý nghĩa thẩm mĩ trong hệ thống sáng tạo của nhà văn Điều này lí giải vì sao

“trong nghệ thuật, có đợc phong cách là một hiện tợng đáng quý” [49,31]

Nhóm các tác giả Lê Bá Hán - Trần Đình Sử - Nguyễn Khắc Phi trong

Từ điển thuật ngữ văn học đã đa ra đợc một định nghĩa tơng đối đầy đủ và

khái quát về phong cách: “Phong cách nghệ thuật là một phạm trù thẩm mĩ chỉ

sự thống nhất tơng đối ổn định của hệ thống hình tợng, của các phơng tiệnbiểu hiện nghệ thuật, nói lên cái nhìn độc đáo trong sáng tác của nhà văn Không phải bất cứ nhà văn nào cũng có phong cách, chỉ có những nhà văn tàinăng, có bản lĩnh mới có đợc phong cách Cái nét riêng ấy đợc thể hiện ở tácphẩm và đợc lặp đi lặp lại trong nhiều tác phẩm của nhà văn làm chúng ta cóthể nhận ra sự khác nhau của nhà văn này và nhà văn khác” [21,213]

Nh vậy, chúng ta có thể thấy, trong quá trình sáng tạo nghệ thuật, mỗimột nhà văn đều cố gắng tìm cho mình một con đờng đi riêng Bởi vậy, sẽkhông có một định nghĩa chung nhất về phong cách Trên cơ sở những kháiniệm đã dẫn ra ở trên, chúng tôi lựa chọn định nghĩa về phong cách của nhóm

tác giả Lê Bá Hán - Trần Đình Sử - Nguyễn Khắc Phi trong Từ điển thuật ngữ

văn học làm cơ sở để tiến hành khảo sát, nghiên cứu phong cách tiểu thuyết

lịch sử Nguyễn Triệu Luật

2.1.2 Các phơng diện biểu hiện phong cách

Mỗi một nhà văn đều có những phơng tiện, phơng thức khác nhau đểlàm nghệ thuật, nhng không phải ai cũng làm nên phong cách Chỉ những nhàvăn có tài năng và bản lĩnh mới để lại dấu ấn riêng trong tâm trí độc giả.Phong cách chủ yếu đợc biểu hiện trên các phơng diện: sự lựa chọn đề tài,cảm hứng chủ đạo, đặc trng riêng trong xây dựng nhân vật và ngôn ngữ, giọng

điệu

Sự lựa chọn đề tài là một trong những nét biểu hiện rõ nhất phong cáchcủa một nhà văn “Đề tài là phơng diện khách quan của nội dung tác phẩm”[21,20] Có bao nhiêu loại hiện tợng của đời sống thì có bấy nhiêu đề tài Hiệnthực đời sống với đầy đủ sự phong phú, bộn bề và phức tạp Nhà vốn là nhữngngời rất nhạy cảm Họ nắm bắt đợc những vấn đề mà xã hội quan tâm, dùngngòi bút và tâm hồn của mình biến nó thành những trải nghiệm cuộc sống.Hiện thực trong tác phẩm không còn là hiện thực khách quan nh nó vốn có mà

đã bị khúc xạ qua lăng kính chủ quan của nhà văn Và cũng vì thế, nhà văn đểlại dấu ấn riêng của mình trong tác phẩm

Vào những năm 30 - 45 của thế kỉ XX, xã hội Việt Nam có nhiều biến

động Đời sống văn học hết sức đa dạng Có ba trào lu văn học cùng tồn tại vàphát triển Đó là trào lu văn học lãng mạn, văn học hiện thực phê phán và vănhọc cách mạng Trong trào lu văn học lãng mạn, đề tài chủ yếu đợc các tác giảlựa chọn là tình yêu, thiên nhiên, tôn giáo Mỗi nhà thơ lựa chọn cho mìnhmột đề tài sở trờng, làm nên danh tiếng của mình Sự thành công của các nhàthơ trong phong trào Thơ mới làm nên một vờn hoa đầy màu sắc Nhà phêbình Hoài Thanh khi tổng kết phong trào Thơ mới đã rất xuất sắc khi nhận ranhững nét riêng của mỗi một nhà thơ: “Tôi quyết rằng trong lịch sử thi ca ViệtNam cha bao giờ ngời ta thấy xuất hiện cùng một lần một hồn thơ rộng mở

nh Thế Lữ, mơ màng nh Lu Trọng L, hùng tráng nh Huy Thông, trong sáng

nh Nguyễn Nhợc Pháp, ảo não nh Huy Cận, quê mùa nh Nguyễn Bính, kì dị

nh Chế Lan Viên và thiết tha, rạo rực, băn khoăn nh Xuân Diệu” [59,29].Trong trào lu văn học hiện thực phê phán, đề tài đợc các nhà văn lựa chọn làcuộc sống cực khổ, bần cùng của ngời nông dân; sự bóc lột của địa chủ phongkiến; cuộc sống mòn mỏi của những trí thức tiểu t sản Trong trào lu văn học

cách mạng, ta lại thấy một khí thế hừng hực của những ngời thanh niên sẵnsàng cống hiến tuổi trẻ và sức lực của mình cho Tổ quốc Cả ba trào lu vănhọc trên đã làm nên sự phong phú và đa dạng cho văn học Việt Nam giai đoạn

Sau năm 1975, đất nớc thống nhất Chiến tranh đã lùi vào dĩ vãng, thếnhng những vết thơng mà nó để lại trong tâm hồn và thể xác của một dân tộcthì còn rất nặng nề Đề tài đời t thế sự đợc các nhà văn quan tâm hơn cả ở đó,

họ có thể giãi bày tất cả những lo toan, bi kịch, những phức tạp bộn bề củacuộc sống đời thờng mà trong suốt ba mơi năm chiến tranh, chúng ta khôngnói đến

Nh vậy, có thể thấy, đề tài trong văn học rất phong phú Hiện thực cuộcsống thay đổi đến đâu, đề tài theo sát đến đấy Nh một bức tranh nhiều màusắc, mỗi một nhà văn lựa chọn cho mình một mảng màu riêng, tự do sáng tạo,thể hiện tài năng và quan điểm của mình về cuộc sống, tạo nên sự đa dạngtrong phong cách các nhà văn

Khi lựa chọn đề tài để sáng tác, mỗi nhà văn luôn muốn thể hiện đợc t ởng của mình trong đó T tởng ấy là những vốn sống, những kinh nghiệm, thếgiới quan, tài năng của nhà văn Thông qua nhân vật, qua lời dẫn, qua cáchmiêu tả tức là tất cả những gì có trong thế giới nghệ thuật để nhà văn nói lênmột điều gì đó về cuộc sống Nguyễn Đăng Mạnh cho rằng “tầm cỡ của mộtnhà văn rút cục thuộc về tầm cỡ t tởng của ông ta” [55,8] Một tác phẩm hay,

t-có giá trị phải là một tác phẩm mang nội dung t tởng

Trong quá trình sáng tạo, không phải lúc nào nhà văn cũng có đợc ngaylập tức những xúc cảm thẩm mĩ Cảm hứng chỉ có thể đến khi ngời nghệ sĩthăng hoa trong cảm xúc Đó là “trạng thái tình cảm mãnh liệt, say đắm,

xuyên suốt trong tác phẩm nghệ thuật, gắn liền với một t tởng xác định, một

sự đánh giá nhất định, gây tác động tới cảm xúc của ngời tiếp nhận” [21,38].Trong dòng văn học hiện thực phê phán 30 - 45, các nhà văn lấy đề tài là cuộcsống khổ cực của ngời nông dân bị đè nén, áp bức bởi cờng hào ác bá và bọntay sai thực dân Vì thế, cảm hứng chủ đạo của các tác phẩm này là cảm hứngphê phán Đến văn học giai đoạn 45 - 75 viết về đề tài chiến tranh cách mạng,cảm hứng chủ đạo lại là cảm hứng ngợi ca, tôn vinh những con ngời anh hùngcủa một dân tộc anh hùng “Nghệ thuật vận dụng những quy luật riêng củatình cảm”, vì thế mà niềm tin, sự say mê, tình yêu, khát khao khẳng định lí t -ởng làm cho cảm hứng trong tác phẩm thờng thiên về nhân vật của mình.Nhân vật chính là nơi để nhà văn bộc lộ rõ nhất cảm hứng và t tởng của mình

“Nhân vật văn học vốn là con ngời đợc miêu tả trong văn học bằng cácphơng tiện văn học” [34,277] Nhân vật ấy có thể là những ngời có tên hoặckhông có tên, có thể đợc miêu tả toàn vẹn hoặc có thể chỉ là đôi nét pháchoạ Tuy vậy, một tác phẩm văn học không thể nào thiếu đợc nhân vật Nhânvật chính là hình thức cơ bản để văn học miêu tả thế giới một cách hình tợng.Nhà văn sáng tạo ra nhân vật là để thể hiện những cá nhân xã hội nhất định vàquan niệm về các cá nhân đó Nói cách khác, nhân vật là phơng tiện khái quátcác tính cách, số phận con ngời và các quan niệm về chúng Bởi vậy, mỗi mộtnhà văn đều lựa chọn cho mình một kiểu nhân vật “a thích” riêng ở đó, mỗinhà văn có thể phát huy tài năng của mình trong sáng tạo, thể hiện một cách

“thoải mái” nhất t tởng và ý đồ nghệ thuật của mình Chẳng hạn nh Vũ TrọngPhụng thành công khi xây dựng những nhân vật thuộc tầng lớp t sản thành thị,sống băng hoại về đạo đức Nam Cao lại thành công với những nhân vật ngờinông dân bị bần cùng hoá đến mức lu manh hoá, hay những anh nhà giáonghèo, sống nh “mòn ra, gỉ đi” giữa một bên là lí tởng cao cả với một bên làhiện thực áo cơm Có thể nói, sáng tạo ra đợc những nhân vật độc đáo chính

là một yếu tố làm nên phong cách riêng của nhà văn

Bên cạnh sự lựa chọn đề tài, cảm hứng sáng tạo và hệ thống nhân vật thìngôn ngữ, giọng điệu là yếu tố không thể thiếu giúp nhà văn định hình nênphong cách riêng của mình Tất cả những tính cách của nhân vật, những đặcsắc trong văn phong của nhà văn đều đợc biểu hiện trên bề mặt ngôn ngữ Nói

nh Đỗ Lai Thuý thì “Hiện nay tìm hiểu phong cách cần phải dựa trên tácphẩm, cụ thể hơn là ngôn ngữ tác phẩm”

Giọng điệu chính là hoạt động ngôn ngữ mang ý nghĩa thẩm mĩ, giúpcho nhà văn xây dựng đợc hình tợng văn học và tái hiện đợc thế giới t tởngcủa con ngời Một nhà văn có phong cách là một ngời có khả năng làm chủ đ-

ợc ngôn ngữ và giọng điệu, đa đến cho ngời đọc những khám phá mới mẻ vềcon ngời và hiện thực thông qua tác phẩm văn học

Nh vậy, thông qua sự lựa chọn đề tài, hệ thống nhân vật, cảm hứng sángtạo và ngôn ngữ, giọng điệu, các nhà văn tìm ra con đờng đi riêng cho mình,

để hình thành nên một phong cách riêng, độc đáo Thế mới có một NguyễnCông Hoan trào phúng đến chua cay, một Vũ Trọng Phụng là “ông vua phóng

sự đất Bắc”, một Nam Cao “ông hoàng truyện ngắn” Để có đợc phong cách

là cả một quá trình phấn đấu không ngừng ở bản thân mỗi nhà văn Bên cạnhnhững yếu tố thuộc về nghệ thuật kể trên, chúng ta còn phải nói đến trình độ,vốn sống, tài năng và sự nhạy cảm của nhà văn, tới hoàn cảnh, thời đại mà nhàvăn sống Tất cả những yếu tố đó làm nên cái gọi là cá tính sáng tạo của nhàvăn - điều cốt yếu làm nên phong cách

Trên cơ sở nhận diện các phơng diện biểu hiện của phong cách, chúngtôi tiến hành khảo sát tiểu thuyết lịch sử Nguyễn Triệu Luật, từ đó ghi nhậnphong cách riêng của tác giả

Nguyễn Triệu Luật sống trong một bầu không khí đặc biệt của thời đại.Bản thân là một giáo viên dạy bộ môn lịch sử, có niềm yêu thích đặc biệt đốivới lịch sử dân tộc, Nguyễn Triệu Luật đã lựa chọn tiểu thuyết lịch sử làm h-ớng sáng tác chính trong sự nghiệp của mình Tự nhận mình là “ngời thợvụng”, Nguyễn Triệu Luật đã để lại dấu ấn riêng của mình trên văn đàn ViệtNam lúc bấy giờ

Nguyễn Triệu Luật viết tiểu thuyết lịch sử nhng không giống với các tácgiả cùng thời, chọn viết lịch sử qua nhiều triều đại, xuyên thế kỉ NguyễnTriệu Luật có sự quan tâm đặc biệt tới giai đoạn lịch sử thời Lê mạt - Nguyễnsơ Thế kỉ XVIII là thế kỉ bão táp nhất trong lịch sử chế độ phong kiến Việt

Nam Cha bao giờ các tập đoàn phong kiến thống trị bộc lộ đầy đủ sự sa đoạ,

sự tàn ác, sự suy thoái nh lúc này Số phận con ngời trở nên trớ trêu, mongmanh Lúc này, tình hình trong nớc hết sức rối ren Đất nớc bị chia cắt thànhhai miền, lấy Đèo Ngang làm ranh giới Từ Đèo Ngang trở ra Bắc nằm dớiquyền cai trị của chính quyền Lê Trịnh, gọi là Đàng Ngoài Vùng đất Thuận -Quảng đợc gọi là Đàng Trong Chiến tranh giữa Đàng Ngoài và Đàng Trongdiễn ra liên miên trong suốt 45 năm, dân tình hết sức khổ sở

Riêng ở Đàng Ngoài, tình hình chính trị lâm vào khủng hoảng trầmtrọng Triều đình nhà Lê không thể kiểm soát đợc tình hình Nhà Trịnh choxây vơng phủ ngay bên cạnh cung điện và nắm hết quyền bính Vua Lê chỉcòn trên danh nghĩa Nhân dân bị thiếu đói, bị cờng hào ức hiếp, ngay ChúaTrịnh Cơng cũng đã thừa nhận rằng “ruộng đất rơi hết vào tay nhà hào phúcòn dân nghèo thì không có miếng đất cắm dùi”, lại thêm thiên tai địch hoạ,

“dân khổ không chịu nổi” phải bỏ làng mà đi Làng xóm tiêu điều, xơ xác.Chính những điều kiện đó làm bùng lên các cuộc khởi nghĩa nông dân mà lựclợng chính là những ngời nông dân nghèo đói Tập đoàn Lê - Trịnh đã phải rấtvất vả mới dẹp yên đợc các cuộc khởi nghĩa đó bằng những chính sách mangtính chất xoa dịu nỗi bất bình của ngời nông dân Tuy nhiên, không giải quyết

đợc triệt để vấn đề

Năm 1767, Trịnh Sâm lên ngôi Ông là ngời lòng dạ hẹp hòi, thích ănchơi hởng lạc Trịnh Sâm rất sủng ái Đặng Thị Huệ, phong cho làm vơng phi,thờng cho luận bàn cùng những việc quốc gia đại sự Do chơi bời hoang dâmvô độ, nên mới hơn 40 tuổi, chúa Trịnh Sâm mắc chứng bệnh nặng, ở lì trongcung, mọi quyền hành tập trung trong tay Đặng Thị và tình nhân là Quận côngHoàng Đình Bảo Hai ngời này âm mu phế bỏ con trởng của Trịnh Sâm làTrịnh Tông, dựng con của Thị Huệ là Trịnh Cán mới 6 tuổi lên ngôi thế tử.Tình trạng này kéo dài đợc hai tháng thì quân Tam phủ làm loạn, giết chếtHoàng Đình Bảo, phế Trịnh Cán, đa Trịnh Khải lên ngôi chúa Trịnh Khải lênngôi càng làm cho tình hình chính trị trở nên rối ren hơn Lực l ợng quân Tamphủ trở thành Kiêu binh, không sao tiết chế nổi

Triều đình mục ruỗng, dân tình lâm vào cảnh khốn cùng, cơ đồ hơn haitrăm năm của nhà họ Trịnh bị lung lay

Hoài Nam khi nhận định về tiểu thuyết lịch sử đã quan niệm rằng: “Viếttiểu thuyết lịch sử, nhà văn đặt trọng tâm trong việc tái hiện một cách sinh

động chủ nghĩa anh hùng Việt Nam trong chiến đấu ngoại xâm, ca ngợi những

võ công oanh liệt, nêu bật những tấm gơng danh nhân đã làm rạng danh chonon sông đất nớc, để qua đó, khơi dậy ở con ngời hiện tại niềm tự hào trớc quákhứ đẹp đẽ của dân tộc Trong trờng hợp ngợc lại, khi nhà văn viết về nhữngthất bại trong lịch sử hoặc tái hiện những nhân vật phản diện, những gơng mặt

“xấu” của lịch sử, khi đó một bài học hoặc một lời cảnh tỉnh đã đợc rút ra từquá khứ trao cho hiện tại” [46] Tiểu thuyết lịch sử giai đoạn 1930 - 1945, hầuhết các tác giả viết về những tấm gơng danh nhân, những anh hùng lịch sử củadân tộc Nguyễn Triệu Luật ngợc lại, ông viết về mặt bên kia của lịch sử,những nhân vật của thời loạn lạc Thông qua đó, tác giả thể hiện sự phê phántriều đình phong kiến mục ruỗng, thể hiện niềm thơng cảm sâu sắc tới số phậncon ngời Và hơn hết, là sự chiêm nghiệm bài học mà lịch sử để lại

Bất cứ một cuốn tiểu thuyết nào, dù là tiểu thuyết lịch sử cũng đều là

ánh xạ của đời sống thực tại Phan Cự Đệ đã nhận xét: “Tiểu thuyết lịch sử 45năm đầu thế kỉ XX của nớc ta thờng có khuynh hớng dùng lịch sử để so sánhnhững vấn đề hiện tại” [11,180] Chúng ta biết rằng giai đoạn 1930 - 1945cũng là một giai đoạn lịch sử nhiều sóng gió Cũng nh nhiều thanh niên thời

đại ông lúc bấy giờ, nung nấu lòng căm hờn với chế độ thực dân Pháp, ôngtham gia đấu tranh trong các phong trào yêu nớc chống Pháp Sau khi cuộckhởi nghĩa Yên Bái do tổ chức Việt Nam Quốc dân Đảng lãnh đạo thất bại,Nguyễn Triệu Luật cùng nhiều đảng viên khác phải vào tù Sau khi ra tù, vớivốn tri thức lịch sử và văn hoá của mình ông chuyển sang viết văn Ông mongmuốn bằng các tác phẩm của mình, sẽ nâng cao sự hiểu biết của ngời dân vềlịch sử nớc nhà, thôi thúc lòng yêu nớc của họ trớc cảnh sống nô lệ Các cuốntiểu thuyết lịch sử của Nguyễn Triệu Luật ra đời, tập trung vào quá trình diệtvong cơ đồ hơn hai trăm năm của nhà Trịnh Đọc truyện xa để nhớ tới hiện tại,

đó chính là lí do thôi thúc tác giả lựa chọn giai đoạn lịch sử thời kì Lê mạt làm

đề tài cho các tập tiểu thuyết của mình

2.3 Cảm hứng sáng tạo

2.3.1 Cảm hứng tái hiện chân thực lịch sử

Nguyễn Triệu Luật cũng là cây bút chuyên về các vấn đề lịch sử Cùngthời với ông, có rất nhiều tác giả cũng viết tiểu thuyết lịch sử, truyện lịch sửnhng Nguyễn Triệu Luật là ngời viết theo khuyng hớng tái hiện lịch sử mộtcách chân thực