2.3. Cảm hứng sáng tạo
2.3.1. Cảm hứng tái hiện chân thực lịch sử
Nguyễn Triệu Luật cũng là cây bút chuyên về các vấn đề lịch sử. Cùng thời với ông, có rất nhiều tác giả cũng viết tiểu thuyết lịch sử, truyện lịch sử nh-ng Nguyễn Triệu Luật là ng-ời viết theo khuyng h-ớng tái hiện lịch sử một cách chân thực.
Lan Khai là một tác giả viết tiểu thuyết lịch sử cùng thời với Nguyễn Triệu Luật đã tự nhận mình “chỉ khuynh hướng về nghệ thuật”. Với Lan Khai, lịch sử chỉ là cái đinh để ông treo các bức hoạ t- t-ởng của mình. Bút pháp
lãng mạn đặc tr-ng của ông đ-ợc thể hiện trong tiểu thuyết Cái hột mận. Tác giả lấy bối cảnh từ những năm cuối thời vua Lê Ngoạ Triều, tr-ớc khi v-ơng quyền chuyển sang tay nhà họ Lý. Tác giả đi sâu miêu tả cuộc tình tay ba diễm lệ của viên t-ớng Tứ T-ớng Quân Chế chỉ huy sứ Lý Công Uẩn với Bội Ngọc (con gái của Phạm Thái s-) và Hoàng hậu đ-ơng triều.
Trong Ai lên phố Cát, trên cơ sở câu thơ song thất lục bát trong Thiên Nam ngữ lục diễn ca về hai danh t-ớng Vũ Mật và Vũ Biểu thời Lê và những câu chuyện truyền khẩu ở vùng Cao Bằng, tác giả đã h- cấu nên một thiên tình sử đầy mầu sắc lãng mạn. Chuyện tình giữa Vũ Mật và nàng Lan Anh đ-ợc đặt vào bối cảnh cuộc chiến giữa quân khởi nghĩa (do Vũ Biểu và Vũ Mật lãnh đạo) và bè đảng Mạc Đăng Dung tìm cách c-ớp ngôi. Tác giả không chú ý nhiều đến sự kiện lịch sử, mà chỉ tìm cách hư cấu thêm “nhằm thêm hứng thú cho câu chuyện mình định kể”. Viết về nhân vật lịch sử, Lan Khai cho rằng chính sự chú ý đến những chi tiết “quần chúng vẽ vời bày đặt ra lắm sự quái dị mới là cách làm cho người ta cảm động” [2,377]. Bởi vậy, đọc tiểu thuyết của Lan Khai, người đọc “say đắm mơ màng bởi những cái có thể có được” [33,15].
Tiêu sơn tráng sĩ là tiểu thuyết nổi tiếng của Khái H-ng. Lấy bối cảnh xã hội Việt Nam cuối thế kỉ XVIII, khi Nguyễn Huệ mới đánh tan quân xâm l-ợc nhà Thanh và lên cầm quyền nh-ng lòng ng-ời trong n-ớc còn ch-a yên. Tác giả đã thể hiện một nhận thức sai lạc về Nguyễn Hụê, về phong trào Tây Sơn. Do đó, trong tác phẩm, bối cảnh lịch sử chỉ là cái nền để Khái H-ng lí t-ởng hoá các đảng viên đảng Tiêu Sơn trong cuộc đấu tranh chống Tây Sơn với những hành động phiêu l-u để thoả mãn chí anh hùng cá nhân.
Lan Khai, Khái H-ng thể hiện rõ khuynh h-ớng lãng mạn trong tiểu thuyết lịch sử của mình.
Nguyễn Huy T-ởng có thể nói là thành công nhất trong các tác giả viết tiểu thuyết lịch sử theo khuynh h-ớng lãng mạn chủ nghĩa. Tiêu biểu là cuốn tiểu thuyết An T- và Đêm hội Long Trì. Bối cảnh lịch sử đ-ợc tác giả lựa chọn
là thời Lê mạt. Dựa vào những t- liệu lịch sử đ-ợc ghi chép trong Hoàng Lê nhất thống chí và Việt Lam xuân thu, tác giả đã làm sống lại những nhân vật lịch sử nh- Đặng Thị Huệ, Đặng Mậu Lân, Chúa Trịnh Sâm. Ngoài ra, để đạt
đ-ợc ý đồ nghệ thuật của mình, tác giả còn xây dựng thành công một tuyến nhân vật h- cấu gồm Bảo Kim, Quỳnh Hoa, Nguyễn Mại. Nguyễn Huy T-ởng tập trung vào mối quan hệ của Đặng Mậu Lân với nàng Quỳnh Hoa và võ t-ớng Nguyễn Mại. Qua đó, nhà văn đã thể hiện một cách sâu sắc thái độ bất bình của mình với các thế lực bạo tàn, xấu xa trong lịch sử, đồng thời, phản
ánh khát vọng về một công lí xã hội phù hợp với quyền lợi và nguyện vọng của quần chúng nhân dân. Trong tiểu thuyết của Nguyễn Huy T-ởng, không khí lịch sử, bối cảnh lịch sử đ-ợc nhà văn rất tôn trọng. Tuy nhiên thành công của nhà văn là ở chỗ không bị lệ thuộc vào chi tiết lịch sử, mà chỉ chú tâm khai thác tính cách của các nhân vật, phả vào đó tinh thần và sức sống của thời đại. Có thể nói, nhờ những nhân vật hư cấu mà những nhân vật lịch sử có “cơ hội” được bộc lộ mình. Vì thế, nói tới Đêm hội Long Trì của Nguyễn Huy T-ởng, độc giả
ngay lập tức nhớ tới nhân vật Đặng Mậu Lân. Khuynh h-ớng lãng mạn chủ nghĩa thể hiện rõ trong tiểu thuyết lịch sử của Nguyễn Huy T-ởng.
Các tác giả nh- Nguyễn Tử Siêu, Phan Trần Chúc, Trần Thanh Mại, Trúc Khê, Đào Trinh Nhất, Thi Nham Đinh Gia Thuyết, Phạm Minh Kiên... là những ng-ời viết tiểu thuyết lịch sử theo khuynh h-ớng hiện thực chủ nghĩa.
Với các tác giả này, lịch sử đ-ợc xem là chính. N-ơng theo các sự kiện lịch sử, các tác giả đã có những thành công nhất định trong việc khai thác chất liệu lịch sử để xây dựng tiểu thuyết. Trong khi h- cấu nghệ thuật, các tác giả vẫn chú trọng tới tính chân thực lịch sử của tác phẩm. Tuy nhiên, các tác phẩm này hầu hết đ-ợc kết cấu theo lối ch-ơng hồi, n-ơng theo các sự kiện lịch sử,
đan xen vào đó những bài thơ vịnh, những câu văn tả tình, tả cảnh du d-ơng theo lèi v¨n biÒn ngÉu.
So với các tác giả trên, Nguyễn Triệu Luật là ng-ời xuất sắc hơn cả. Các tiểu thuyết lịch sử của Nguyễn Triệu Luật chỉ tập trung vào một giai đoạn lịch sử thời Lê mạt. Mặt khác, tác giả chịu ảnh h-ởng khá sâu sắc của cuốn tiểu Hoàng Lê nhất thống chí - một cuốn tiểu thuyết công phu và có cái nhìn khá
bao quát về giai đoạn lịch sử thời Lê mạt. Tuy viết theo lối ch-ơng hồi và chịu
ảnh hưởng của quan niệm “văn - sử - triết bất phân” nhưng có thể gọi Hoàng Lê nhất thống chí là cuốn tiểu thuyết lịch sử, bởi những thành công về nội dung t- t-ởng và nghệ thuật của nó.
Dựa trên những t- liệu của Hoàng Lê nhất thống chí, Nguyễn Triệu Luật đã phơi bày hiện thực rối ren, biến động của lịch sử Việt Nam trong vòng hai m-ơi năm cuối thế kỉ XVIII. Các tác phẩm đều tập trung xoay quanh chiếc ngai vàng của vua Lê chúa Trịnh. Qua đó, nhà văn đã cho bạn đọc thấy đ-ợc sự sụp đổ của triều đình Lê - Trịnh.
Triều đình Lê Trịnh nh- một ngôi nhà sau cơn giông bão, r-ờng móng, nền cột, phên dậu đều sụp đổ hoàn toàn. Tác giả tập trung miêu tả tỉ mỉ những chuyện bê bối, rối ren xảy ra nơi phủ chúa Trịnh Sâm. Đó là sự lấn át vua Lê, biến vua thành bù nhìn; sự chia rẽ sâu sắc trong phủ Chúa xoay xung quoanh ngôi thế tử; sự thù hằn, chèn ép, chém giết lẫn nhau giữa phe cánh Đặng Thị Huệ và Trịnh Tông sau khi chúa Trịnh Sâm chết... Tác giả đã miêu tả một cách sâu sắc sự suy sụp đến tận gốc mặt ý thức hệ - nhân tố cơ bản của chế độ phong kiÕn.
Tất cả những cảm hứng về lịch sử đó đ-ợc Nguyễn Triệu Luật thể hiện trong tác phẩm của mình theo tinh thần hiện đại nh-ng vẫn mang tính chân thực lịch sử. Đây chính là một trong những yếu tố làm nên phong cách riêng của Nguyễn Triệu Luật trong dòng tiểu thuyết lịch sử Việt Nam giai đoạn 30 - 45.
Cảm hứng tái hiện chân thực lịch sử đ-ợc Nguyễn Triệu Luật thể hiện ở việc dựng lại chân dung các nhân vật và những biến cố trong xã hội thời bấy giờ. Nếu nh- phần đông các tác giả khác, th-ờng dựng lại chân dung của
những anh hùng lịch sử có công trong việc chống giặc ngoại xâm và xây dựng
đất n-ớc nh- Vua bà Triệu ẩu, Tiếng sấm đêm đông, Việt Nam Lý trung h-ng,
Đinh Tiên Hoàng... Nguyễn Triệu Luật vì lựa chọn bối cảnh xã hội là thời đại nhiễu nh-ơng, chính quyền phong kiến mục ruỗng, thế nên các nhân vật cũng hoàn toàn khác. Dựa vào những nguồn sử liệu xác thực, Nguyễn Triệu Luật đã
đ-a vào tác phẩm của mình những nhân vật có thật trong lịch sử nh- Chúa Trịnh Sâm, Đặng Thị Huệ, Trịnh Khải, Hoàng Đình Bảo... Tuy nhiên, nhà văn không phải là nhà sử học, vì thế dù tái hiện những nhân vật lịch sử có thật của một triều đại đã qua, Nguyễn Triệu Luật đã h- cấu, làm cho họ thành những nhân vật tiểu thuyết có tâm hồn, có đời sống riêng, số phận riêng.
Trong Bà Chúa Chè, Nguyễn Triệu Luật đã rất thành công khi xây dựng nhân vật Đặng Thị Huệ. Trong các quyển sách lịch sử khi nói tới giai
đoạn này, đều nhắc đến vai trò của nàng trong việc đẩy họ Trịnh tới bờ diệt vong. Thế nh-ng, nàng là ng-ời thế nào, sống ra sao, suy nghĩ nh- thế nào...
thì chúng ta không hề biết đến. Những điều khuất lấp đó sử sách không nói rõ. Trong Hoàng Lê nhất thống chí, các tác giả của dòng họ Ngô Thì đã bổ sung khá nhiều chi tiết, những việc những lời trong cách ứng xử của Đặng Thị Huệ. Tuy vậy, do hạn chế của văn học Trung đại, chúng ta cũng ch-a thể có một chân dung hoàn chỉnh về con ng-ời “khuynh thành đổ nước” này. Chỉ
đến Bà Chúa Chè của Nguyễn Triệu Luật, con ng-ời Đặng Thị Huệ nh- mới hiện ra bằng x-ơng bằng thịt đầy đủ, từ khi còn là một cô bé con nhà nghèo, cho đến khi làm v-ơng phi quyền nghiêng thiên hạ, rồi chết bởi lẽ tạo vật đố hồng nhan.
Chúa Trịnh Khải trong Loạn Kiêu binh và Chúa Trịnh Khải cũng đ-ợc khắc hoạ rất sống động. Là con tr-ởng của Chúa Trịnh Sâm nh-ng vì ra đời ngoài ý muốn của ngài, nên bị ghét bỏ. Những tâm t- của một ng-ời con bị ruồng rẫy đ-ợc tác giả bày tỏ rất xúc động. Khi Trịnh Khải bị nhốt trong tù,
ông còn làm thơ, buồn cho thận phận mình. Sau này, khi đ-ợc quân Kiêu binh
tôn phò lên ngôi chúa, Trịnh Khải rất khổ sở trong việc giữ gìn trật tự đất n-ớc. Những suy tính, hành động, lời nói của Trịnh Khải đ-ợc nhà văn thể hiện rất sinh động nhất là trong mối quan hệ giữa Chúa với quân Kiêu binh.
Nguyễn Triệu Luật cũng cho bạn đọc thấy rằng việc quân lính Tam phủ nổi loạn là có cái lý của chúng. Một đất n-ớc mà r-ờng cột đã mục ruỗng cả
thì những việc trái c-ơng th-ờng nh- vậy xảy ra là điều tất yếu. Nhà văn qua
đó thêm một lần nữa vạch mặt chính quyền cai trị, từ vua, chúa đến quần thần văn võ đều là những là những kẻ bất tài, nhu nh-ợc.
Trong Hòm đựng ng-ời, lại là những trang viết xúc động về những ng-ời phụ nữ trong xã hội cũ. Những ng-ời con gái đẹp không đ-ợc sống một cuộc sống bình th-ờng nh- bao ng-ời phụ nữ khác. Họ bị chôn vùi tuổi xuân trong cung cấm,trở thành vật mua vui cho vua chúa. Khi vua chúa chết đi rồi, họ cũng không đ-ợc trở về nhà mà phải vào sống trong Sơn lăng lo việc h-ơng khói. Sống mà ôm cái mả khô thì cũng nh- đã chết rồi. Nơi kinh thành bề ngoài thì hoa lệ nh-ng bên trong nó cũng giống nh- một nhà tù, giam hãm con ng-ời. Kinh khủng hơn, nó còn là mồ chôn sống những con ng-ời bất hạnh.
Với cảm hứng tái hiện chân thực lịch sử, Nguyễn Triệu Luật đã thể hiện những đặc sắc riêng trong nghệ thuật. Đọc tiểu thuyết của ông nh- xem những bức ảnh, những đoạn phim quay chậm. “Các sự kiện, con người lịch sử được tái tạo trong đúng bối cảnh của chúng với không khí lịch sử đích thực của chúng cả với ngôn ngữ của con ng-ời thời đó, tất cả đã làm cho ng-ời và việc nh- hiện lên, sống lại và đang hoạt động trước mắt chúng ta” [33,7].
Vũ Ngọc Phan cho rằng các cuốn tiểu thuyết lịch sử của Nguyễn Triệu Luật chỉ là lịch sử kí sự chứ không phải là tiểu thuyết lịch sử. Bởi vì, “tiểu thuyết của ông không có những việc và những nhân vật do trí t-ởng t-ợng của tác giả thêu dệt lên” [64,489]. Thực ra, quan niệm về tiểu thuyết lịch sử của Vũ Ngọc Phan ch-a thoả đáng. Nhà văn Nguyễn Xuân Khánh khi trả lời phỏng vấn về vấn đề h- cấu trong tiểu thuyết lịch sử đã khẳng định: Có nhiều
cách viết tiểu thuyết lịch sử. Tiểu thuyết gồm toàn các nhân vật lịch sử, tiểu thuyết gồm những nhân vật lịch sử trộn lẫn với nhân vật hoàn toàn h- cấu, tiểu thuyết chỉ có những nhân vật h- cấu nằm trong một bối cảnh lịch sử nhất định [40]. Nh- vậy, viết tiểu thuyết lịch sử không hẳn là phải sáng tạo những nhân vật và sự việc không có thật. Tiểu thuyết lich sử của Nguyễn Triệu Luật gồm toàn bộ những ng-ời thật, việc thật nh-ng tác giả đã sử dụng những bút pháp nghệ thuật tiểu thuyết hiện đại, thổi vào đó cái hồn t- t-ởng thời đại. Việc tác giả rút tài liệu phần nhiều ở Hoàng Lê nhất thống chí bởi đây là cuốn tiểu thuyết không chỉ có giá trị văn học mà còn cả giá trị sử học. Hơn nữa, chính cảm hứng tái hiện lịch sử một cách chân thực này, đã làm nên phong cách riêng cho nhà văn so với các nhà văn khác cùng thời khi sáng tác tiểu thuyết lịch sử.