Tiểu thuyết lịch sử sông côn mùa lũ của nhà văn nguyễn mộng giác khóa luận tốt nghiệp

Thời kỳ này phải nhắc đến các tác phẩm như: Đinh Gia Thuyết viết Ngọn cờ vàng 1934; Chu Thiên viết Lê Thái Tổ 1941; Ngô Tất Tố viết Vua Hàm Nghi với việc kinh thành thất thủ 1935, Vua T

ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

KHOA VĂN HỌC

****

HOÀNG ANH THU QUỲNH

TIỂU THUYẾT LỊCH SỬ SÔNG CÔN MÙA LŨ CỦA

NHÀ VĂN NGUYỄN MỘNG GIÁC

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

KHOA VĂN HỌC

****

HOÀNG ANH THU QUỲNH

TIỂU THUYẾT LỊCH SỬ SÔNG CÔN MÙA LŨ CỦA

NHÀ VĂN NGUYỄN MỘNG GIÁC

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng cá nhân tôi Mọi trích dẫn dẫn chứng, tài liệu tham khảo đều có nguồn gốc xuất xứ và có khả năng

đối chiếu kiểm tra khi cần thiết

LỜI CẢM ƠN

Trước tiên, tôi xin chân thành cảm ơn Ban Chủ Nhiệm Khoa Văn học, trường

Đại học Khoa học xã hội và Nhân Văn Tp.HCM đã tạo mọi điều kiện thuận lợi để

tôi có thể hoàn thành khóa luận tốt nghiệp này

Bên cạnh đó, tôi xin được gửi lời cảm ơn đến quý Thầy, Cô đã trực tiếp

giảng dạy, giúp đỡ và tạo mọi điều kiện cho sinh viên lớp Cử Nhân Tài Năng K13

trong suốt thời gian qua

Đặc biệt, tôi muốn gửi lời cảm ơn chân thành nhất đến PGS.TS Võ Văn

Nhơn là người Thầy đã trực tiếp định hướng, hướng dẫn và giúp đỡ tôi hoàn thành

khóa luận

Cuối cùng, tôi xin được cảm ơn gia đình, bạn bè đã luôn ủng hộ và động

viên, giúp đỡ tôi trong quá trình thực hiện khóa luận tốt nghiệp

Tôi xin gửi lời tri ân đến tất cả mọi người!

Hoàng Anh Thu Quỳnh

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài, mục đích chọn đề tài 1

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 3

2.1 Tiểu thuyết lịch sử Việt Nam trước và sau giai đoạn đổi mới 3

2.2 Những ý kiến phê bình, bàn luận về tiểu thuyết lịch sử ở Việt Nam 4

2.3 Những bài viết, phê bình và bàn luận về tiểu thuyết Sông Côn mùa lũ của nhà văn Nguyễn Mộng Giác 6

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 9

4 Phương pháp nghiên cứu 10

5 Ý nghĩa đề tài 10

6 Cấu trúc khóa luận 11

Chương 1 THỂ TÀI TIỂU THUYẾT LỊCH SỬ VÀ TÁC PHẨM SÔNG CÔN MÙA LŨ CỦA NGUYỄN MỘNG GIÁC 12

1.1 Khái niệm về tiểu thuyết lịch sử và tiểu thuyết lịch sử Việt Nam từ sau năm 1975 đến nay 12

1.2 Nguyễn Mộng Giác và tiểu thuyết lịch sử Sông Côn mùa lũ 18

1.2.1 Cuộc đời và sự nghiệp văn chương của Nguyễn Mộng Giác 18

1.2.1.1 Cuộc đời 18

1.2.1.2 Sự nghiệp văn chương 21

1.2.2 Giới thiệu khái quát về Sông Côn Mùa Lũ 23

1.2.2.1 Hoàn cảnh ra đời của tác phẩm 23

CHƯƠNG 2

GIÁ TRỊ NỘI DUNG CỦA TRƯỜNG THIÊN TIỂU THUYẾT LỊCH SỬ SÔNG

CÔN MÙA LŨ 30

2.1 Chất liệu và giá trị lịch sử trong tiểu thuyết Sông Côn mùa lũ 30

2.2 Giá trị văn học của tiểu thuyết Sông Côn mùa lũ 39

2.2.1 Hệ thống nhân vật trong tiểu thuyết Sông Côn mùa lũ qua hai tuyến: nhân vật lịch sử và nhân vật hư cấu 39

Chất liệu và nhân vật lịch sử trong tiểu thuyết Sông Côn mùa lũ 40

2.2.1.2 Chất liệu và nhân vật tiểu thuyết trong tác phẩm Sông Côn mùa lũ

43

2.2.2 Hình ảnh Nguyễn Huệ qua tiểu thuyết Sông Côn mùa lũ 56

2.2.2.1 Hình ảnh của một con người giàu lòng trắc ẩn, thông minh và đầy tình nghĩa 57 2.2.2.2 Hình tượng của vị anh hùng kiệt xuất, có ý thức chính trị và cảm quan xã hội sâu sắc 62

2.2.2.3 Nhà quân sự tài ba, một anh hùng dân tộc kiệt xuất mang tầm nhìn chiến lược và cảm quan chính trị nhạy bén 63

2.3 Hình ảnh Nguyễn Huệ và đề tài về anh em nhà Tây Sơn qua các tác phẩm cùng thể loại 65

CHƯƠNG 3 GIÁ TRỊ NGHỆ THẬT TRONG TIỂU THUYẾT SÔNG CÔN MÙA LŨ 70

3.1 Kết cấu và thể loại tác phẩm 70

3.2 Nghệ thuật xây dựng nhân vật 73

3.3 Nghệ thuật trần thuật trong tác phẩm 80

3.3.1 Điểm nhìn trần thuật 80

3.3.2 Giọng điệu và ngôn ngữ trần thuật 83

3.4 Không gian và thời gian nghệ thuật trong tác phẩm 91

3.4.1 Không gian nghệ thuật 91

3.4.2 Thời gian nghệ thuật 93

KẾT LUẬN 96

TÀI LIỆU THAM KHẢO 98

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài, mục đích chọn đề tài

Từ sau năm 1986 đến nay, kể từ khi bắt đầu thực hiện đường lối đổi mới về văn hóa văn nghệ được đề ra ở Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ VI của Đảng Cộng Sản Việt Nam, văn học Việt Nam đã có nhiều bước chuyển sâu sắc, đạt nhiều thành tựu về nhiều thể loại, trở thành một trong những viên gạch vững chắc trong việc xây dựng nền tảng văn hóa, tinh thần của con người và xã hội Các tác phẩm văn học trong giai đoạn này bên cạnh việc tìm kiếm những làn gió mới và những tư tưởng mới, còn trở thành những cuốn “nhật ký” ghi chép và phản ảnh, nhắc nhớ về một lịch sử dân tộc anh hùng Chúng tôi đang muốn nhắc tới một thể tài mang đến một trong những đóng góp khởi sắc cho đời sống văn học Việt Nam: tiểu thuyết lịch

sử Thậm chí có một số tác phẩm dài hơn, công phu hơn đã đạt đến độ trường thiên tiểu thuyết lịch sử

Tuy không phải là thể tài mới, nhưng ở giai đoạn văn học mới này, tiểu thuyết lịch sử mới đánh dấu những sự chuyển mình rõ rệt Một điều thực tế cho thấy, chúng ta đã chịu nhiều ảnh hưởng, tác động mạnh mẽ của văn hóa Trung Quốc

từ Thủy Hử, đến Tam Quốc Chí, cả giới thượng lưu và giới bình dân hầu như đều

quen thuộc với các tác phẩm văn học sử Trung Quốc nhiều hơn là văn học sử thuần Việt, chính vì vậy một yêu cầu thời đại được đặt ra cho việc giáo dục là định hình

và khái quát kiến thức lịch sử dân tộc cho các thế hệ, nhằm củng cố và khẳng định văn hóa dân tộc, lịch sử dân tộc trước những luồng tư tưởng văn hóa Trung Hoa Muốn thoát Trung, trước hết chúng ta phải thoát từ văn hóa Chính vì thế tiểu thuyết lịch sử đang nhận được rất nhiều sự quan tâm của các nhà văn cũng như bạn đọc quan tâm đến nền văn học và sự phát triển văn hóa dân tộc Chúng ta có thể nhận thấy trong giai đoạn này, các tiểu thuyết lịch sử có giá trị lần lượt ra đời và nhận

được rất nhiều giải thưởng cao quý, mang lại nhiều tiếng vang như : Hồ Quý Ly của

Nguyễn Xuân Khánh đã được nhận ba giải (Giải thưởng tại cuộc thi tiểu thuyết lần thứ nhất 1998-2000 của Hội nhà văn Việt Nam,Giải thưởng của Hội nhà văn Hà Nội năm 2001, Giải thưởng Thăng Long của UBND thành phố Hà Nội năm 2002);

Mẫu thượng ngàn cũng của Nguyễn Xuân Khánh đã nhận giải thưởng của Hội nhà

văn Hà Nội năm 2006; tác phẩm Hội Thề của Nguyễn Quang Thân (trao giải năm

2010) được trao giải thưởng hạng A cuộc thi tiểu thuyết lần thứ ba 2006-2009 của

Hội nhà văn Việt Nam, tác phẩm Gió lửa của Nam Dao, Nam Quốc Sơn Hà của

Trần Đại Sĩ,…và rất nhiều những tác phẩm tiêu biểu khác trong đó có những tác phẩm đã đạt đến độ trường thiên viết bằng thể tài tiểu thuyết lịch sử Và trong đó

phải nói đến Sông Côn mùa lũ của nhà văn Nguyễn Mộng Giác - một trong những

trường thiên tiểu thuyết làm nên nhiều dấu ấn thể loại và một góc nhìn lịch sử đa chiều đầy mới mẻ về người anh hùng Nguyễn Huệ triều đại Tây Sơn Tác phẩm đã được xuất bản lần 1 vào năm 1991 tại Califonia (Mỹ), lần 2 năm 1998 tại Việt Nam

do nhà xuất bản Văn học ấn hành, tái bản trong nước vào năm 2001 (4 tập), năm

2003 (2 tập), năm 2016 (3 tập)

Chúng tôi nhận thấy việc tìm hiểu lịch sử trong giai đoạn đất nước hội nhập đổi mới là hoàn toàn cần thiết để củng cố lòng tự tôn dân tộc và giữ gìn lịch sử nước nhà Hơn hết, một thực tế cho thấy việc tiếp cận lịch sử với giới trẻ hiện nay ngày càng trở nên khô khan và sáo rỗng, khiến cho việc học sử và hiểu sử trở nên khó khăn và cứng nhắc Chính vì vậy, khi được khoa Văn học chấp nhận việc thực hiện khóa luận tốt nghiệp dưới sự hướng dẫn của PGS.TS Võ Văn Nhơn và nhờ sự gợi ý

của Thầy về tác phẩm Sông Côn mùa lũ của nhà văn Nguyễn Mộng Giác, tôi đã

đồng ý vì trước hết đây là một tác phẩm viết về lịch sử Tây Sơn- Bình Định, một giai đoạn hào hùng của dân tộc Bản thân tôi cũng là một người con sinh ra và lớn lên tại Bình Định, nên tôi xem đây chính là một cơ duyên may mắn để được tiếp xúc và tìm hiểu tác phẩm này, tìm hiểu văn học - lịch sử trong thời kỳ hiện đại dưới góc nhìn của một người trẻ

Với đề tài trên, mục đích của khóa luận tốt nghiệp này không bàn đến những khía cạnh nghiên cứu quá lớn và chuyên sâu mà chỉ dừng lại ở mức độ nghiên cứu, khái quát tìm hiểu tổng quan tác phẩm trong phạm vi của khóa luận:

- Giới thuyết về thể tài tiểu thuyết lịch sử

- Xác định những nét đặc trưng của tiểu thuyết lịch sử

- Những điều cơ bản giống và khác nhau của tiểu thuyết và tiểu thuyết lịch sử, lịch sử và tiểu thuyết lịch sử

- Tìm hiểu tác phẩm Sông Côn mùa lũ dưới góc nhìn và phân tích về thể loại,

nội dung và nghệ thuật một cách khái quát nhất

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

2.1 Tiểu thuyết lịch sử Việt Nam trước và sau giai đoạn đổi mới

Tiểu thuyết lịch sử không phải là một thể tài mới, nó đã ra đời và đánh dấu

sự có mặt trên văn đàn Việt Nam từ những năm cuối thế kỷ XVIII đầu XIX tiêu

biểu như tiểu thuyết chương hồi Hoàng Lê nhất thống chí , một tác phẩm văn xuôi viết bằng chữ Hán, nằm trong bộ Ngô văn gia phái Đến những năm đầu thế kỷ XX

- 1930, lần lượt các tác phẩm tiểu thuyết lịch sử có giá trị khác cũng xuất hiện và phát triển rất thịnh hành ở giai đoạn này nhưng nội dung chủ yếu chỉ xoay quanh

việc phản ánh các sự kiện, nhân vật lịch sử như: Nguyễn Tử Siêu đã có Tiếng sấm

đêm đông (1928), Đinh Tiên Hoàng (1929), Vua Bố Cái (1929); Tân Dân Tử có Giọt máu chung tình (1926), Gia Long tẩu quốc (1930), Gia Long phục quốc

(1930)… Cho đến giai đoạn 1930-1945, có lẽ đây là thời kỳ tiểu thuyết lịch sử Việt Nam phát triển mạnh mẽ hơn trước đó và mang nhiều thành tựu, thu hút được đông đảo nhà văn hơn Tuy nhiên do sự phát triển thể loại và tư tưởng các nhà văn không đồng nhất nên mỗi nhà văn đi theo một lối thể hiện và lựa chọn chủ đề phản ánh khác nhau về giai đoạn và nhân vật lịch sử theo cảm quan chính trị cá nhân Thời kỳ

này phải nhắc đến các tác phẩm như: Đinh Gia Thuyết viết Ngọn cờ vàng (1934); Chu Thiên viết Lê Thái Tổ (1941); Ngô Tất Tố viết Vua Hàm Nghi với việc kinh

thành thất thủ (1935), Vua Tây chúa Nguyễn (1937)…

Bước vào giai đoạn từ sau năm 1975 như đã nêu trên, với tính chất của công cuộc đổi mới đất nước thời kỳ xây dựng và phát triển, tiểu thuyết lịch sử giai đoạn này cũng đánh dấu một bước phát triển rõ rệt với sự chuyển mình cả về nội dung lẫn hình thức nghệ thuật, mang lại sự đóng góp to lớn cho thể tài tiểu thuyết lịch sử Việt

Nam như: Giàn Thiêu của Võ Thị Hảo (2004); Hội thề của Nguyễn Quang Thân (2010), Gió lửa của Nam Dao (1999), Sông Côn mùa lũ của Nguyễn Mộng Giác

(1991)…Các tác phẩm ở giai đoạn này có xu hướng bắt đầu chuyển từ hướng sử thi

sang hướng thế sự, đời thường, không chỉ viết về các nhân vật, sự kiện lịch sử thông thường mà xây dựng đời sống nhân vật đầy đủ và gần gũi hơn, yếu tố nội tâm nhân vật được khai thác rõ nét, tuy giá trị sự thật lịch sử vẫn được tôn trọng, giữ gìn nhưng phần tiểu thuyết được các nhà văn phát triển chủ đạo hơn với những góc nhìn mới mẻ về lịch sử cùng những yếu tố hư cấu tưởng tượng

2.2 Những ý kiến phê bình, bàn luận về tiểu thuyết lịch sử ở Việt Nam

Thể tài tiểu thuyết lịch sử ở Việt Nam từ sau năm 1975 nhận được nhiều sự quan tâm của các nhà văn, nhà phê bình nghiên cứu, đã có rất nhiều các bài nghiên cứu, báo cáo, luận văn đưa ra để bàn luận, đề cập đến Nhìn chung, các nhà nghiên cứu đã có những khái quát về thể tài cũng như những đặc trưng cơ bản, những dị biệt và tương đồng của tiểu thuyết lịch sử với các thể tài khác Ở đây, chúng tôi xin phép được nhắc đến một số ý kiến của những nhà văn, nhà phê bình trong các báo cáo, luận văn, luận án và các bài báo được đăng trên một số tạp chí lớn :

Luận án tiến sĩ với đề tài Tiểu thuyết lịch sử Việt Nam từ những năm đầu thế

kỷ XX đến 1945 của tác giả Bùi Văn Lợi đã có những khái quát, đánh giá về thành

tựu của thể tài tiểu thuyết lịch sử Việt Nam từ đầu thế kỷ XX đến năm 1945 Tác giả cho rằng: “Tiểu thuyết lịch sử là những tác phẩm mang trọn đặc trưng của tiểu thuyết nhưng lại lấy nội dung lịch sử làm đề tài, làm cảm hứng sáng tạo nghệ thuật

Ở đây, tác giả dựa vào những sự kiện trong quá khứ, hư cấu, tưởng tượng thêm để tạo nên tác phẩm nhằm gây hứng thú cho người đọc Tiểu thuyết tuy mượn dề tài và lấy cảm hứng từ lịch sử nhưng không hề né tránh, xa rời với nhiệm vụ thực tại, thời thế hiện tại” [6, tr.23] Bên cạnh đó, luận án còn bàn về sự khác biệt của tiểu thuyết lịch sử với khoa học lịch sử, tiểu thuyết lịch sử với một số chủng loại khác tiểu thuyết

Dẫn theo bài viết của Trần Đình Sử với tựa đề Về tiểu thuyết lịch sử được in trong Kỷ yếu hội thảo khoa học Những vấn đề văn học và ngôn ngữ Nam Bộ đã bàn

luận một cách sâu sắc về thể tài tiểu thuyết lịch sử và sự lý giải, phân tích về thể tài tiểu thuyết lịch sử trong những viễn cảnh khác nhau như: giữa tiểu thuyết lịch sử và tiểu thuyết, giữa tiểu thuyết lịch sử và lịch sử, chủ nghĩa tân lịch sử và quan niệm mới về lịch sử và tiểu thuyết lịch sử Tác giả cho rằng: “Tiểu thuyết lịch sử là một

loại của tiểu thuyết, chuyên viết về những nhân vật và sự kiện có thật trong lịch sử,

do đó mà có tên gọi “lịch sử” Đồng thời đó là tiểu thuyết, chứ không phải là truyện

sử hay ký sự lịch sử, bởi nó không chỉ kể lại sự kiện và nhân vật, mà còn tái hiện cuộc sống con người với cả không khí thời đại, các chi tiết về tâm hồn, cá tính, trang phục,…Tiểu thuyết cũng cung cấp một bức tranh có tính bách khoa về thời đại

mà nhân vật lịch sử của mình sống” [7, tr.21] Một bài viết khác của Trần Đình Sử

được đăng tải trên diễn đàn cá nhân với tựa đề Suy nghĩ về lịch sử và tiểu thuyết lịch

sử cũng đã nêu ra quan điểm về lịch sử và bản chất của tiểu thuyết tiểu thuyết Ông

cho rằng điểm đáng chú ý nhất của tiểu thuyết lịch sử Việt Nam thời kỳ đổi mới là

“nó đã vượt qua mô hình cũ và tạo ra nhiều hướng phát triển có hứa hẹn” [15] Tác giả Hoài Nam cũng đưa ra một vấn đề bàn luận về thể tài tiểu thuyết lịch sử

Việt Nam trên trang vinabook.com với tựa đề: “Tiểu thuyết lịch sử Việt Nam:

truyện kể hay tiểu thuyết?” Bài viết đã đưa ra những ý kiến, quan điểm cá nhân về

lịch sử và việc vận dụng, xây dựng sự kiện, nhân vật lịch sử trong các tác phẩm tiểu thuyết lịch sử Việt Nam và những điều mà các nhà văn đã bỏ quên khi xây dựng tác phẩm của mình

Trên báo Văn nghệ quân đội có bài viết cũng bàn luận về một số đặc điểm của thể tài này với tựa đề: Tiểu thuyết lịch sử: viết một mét thì nhà văn phải sở hữu kiến

thức lịch sử 1 kilomet của tác giả Thanh Bình Bài viết này thể hiện một số quan

điểm, góc nhìn của một số nhà văn nước ngoài viết về tiểu thuyết lịch sử trong buổi trò chuyện với các nhà văn Châu Âu (trong khuôn khổ những ngày văn học châu Âu lần thứ 6 tại Việt Nam)

Tác giả Hải Thanh có bài viết với tựa đề Bàn về tiểu thuyết lịch sử cũng đã góp

phần làm sáng tỏ hơn về quan điểm thế nào là một tiểu thuyết lịch sử Ông đã điểm lại một số tác phẩm văn học lịch sử ở Trung Quốc và Việt Nam để làm rõ giá trị của lịch sử khi được chắp cánh trên nền văn học viết Ông bàn đến khái niệm kép của tiểu thuyết lịch sử và cho rằng: “Nhà tiểu thuyết lịch sử như người đi trên dây thăng bằng, nghiêng về sử thì khô khan, nghiêng về văn thì dễ làm sai lệch sự kiện, hiểu sai về nhân vật lịch sử…Tiểu thuyết lịch sử là sự sáng tạo, hư cấu trên cái nền đã ổn định của sự kiện lịch sử và nhân vật lịch sử Nhà tiểu thuyết lịch sử có thể tha hồ bay lượn trong không gian tưởng tượng sáng tạo nhưng phải nhằm mục đích làm

sáng tỏ hơn lịch sử, đem đến nhưng cảm hứng, làm giàu thêm vốn thẩm mỹ mới cho bạn đọc về lịch sử” [18]

Nhà văn Nguyễn Mộng Giác và nhà văn Nam Dao đã có cuộc đối thoại Thảo

luận về tiểu thuyết lịch sử để bàn về vấn đề này Qua cuộc đối thoại đã nêu lên

những quan niệm riêng của hai nhà văn về lịch sử và tiểu thuyết trong việc xây dựng tác phẩm và gợi mở hướng tiếp cận, nghiên cứu, thảo luận về hai tác phẩm

tiểu thuyết lịch sử Sông Côn mùa lũ và Gió Lửa dưới góc nhìn thể loại tiểu thuyết

và sự phát triển nội dung tác phẩm Nhà văn Nguyễn Mộng Giác cho rằng: “Tiểu thuyết, nói cho cùng (trừ những thí nghiệm khai phá muốn làm khác đi mà thất bại nhiều hơn thành công) là một thể loại văn chương nhằm thỏa mãn nhu cầu muốn ngóng chuyện thiên hạ của người đời Người viết tiểu thuyết là người kể Người đọc tiểu thuyết là người muốn nghe kể.” [11] Cuộc đối thoại này nêu lên những quan điểm khác nhau của hai nhà văn về tiểu thuyết và lịch sử, từ đó làm rõ tư tưởng phát triển của nhà văn xây dựng nên những tiểu thuyết lịch sử mang dấu ấn quan niệm cá nhân về thể loại

Bài viết Tiểu thuyết lịch sử trung hoa và tiểu thuyết lịch sử Việt Nam ở đầu thế

kỷ XX” của tác giả Phan Mạnh Hùng được đăng tải trên chuyên mục nghiên cứu của

Khoa văn học, trường ĐH KHXH và NV Tp.HCM cũng khái quát quan niệm về tiểu thuyết lịch sử và sự phát triển của thể tài qua các giai đoạn và đặc biệt với mục đích của tác giả là “tìm hiểu cơ chế chuyển đổi, giao lưu và tương tác, sự ảnh hưởng của hoạt động phiên dịch tiểu thuyết lịch sử Trung Hoa và sáng tác tiểu thuyết lịch

sử Việt Nam trong đời sống văn hóa lịch sử Nam Kỳ đầu thế kỷ XX” [6]

2.3 Những bài viết, phê bình và bàn luận về tiểu thuyết Sông Côn mùa lũ của

nhà văn Nguyễn Mộng Giác

Trong quá trình tìm hiểu, nghiên cứu về tác phẩm, chúng tôi tìm thấy một số

các công trình nghiên cứu, luận văn, tạp chí, điểm sách viết về Sông Côn mùa lũ

Hầu hết các công trình đều xoay quanh hướng phát triển tác phẩm dưới góc nhìn thể loại, xây dựng hình tượng nhân vật Qua thống kê tư liệu tham khảo, chúng tôi ghi nhận những đề tài luận văn đề cập đến tác phẩm và những bài viết giới thiệu tác phẩm dưới hình thức điểm sách, tin mới, tin nhanh:

Luận văn thạc sĩ văn học Việt Nam của Nguyễn Danh Phú với đề tài Tiểu thuyết

lịch sử Sông Côn mùa lũ của Nguyễn Mộng Giác (từ góc độ thể loại), bảo vệ năm

2005 Đây là một trong những công trình nghiên cứu chi tiết và cụ thể về tác phẩm, đặc biệt là sự phát triển của thể tài tiểu thuyết lịch sử Việt Nam và lấy đó như một

sự quy chiếu soi rõ các phương diện khác của tác phẩm như: những cảm hứng nghệ thuật của Nguyễn Mộng Giác khi xây dựng tác phẩm, cảm hứng và sợi dây liên hệ của lịch sử và tiểu thuyết trong tác phẩm

Đỗ Minh Tuấn có bài viết Sông Côn mùa lũ của Nguyễn Mộng Giác: Sự khám

phá nhân cách văn hóa Việt đăng trên chuyên mục Góc nhìn văn hóa của tạp chí

Văn hóa Nghệ An Tác giả bài viết đã rất đề cao hình ảnh Vua Quang Trung:

“Thành công lớn của Nguyễn Mộng Giác là đã trình bày thuyết phục và nhuần nhuyễn sức hấp dẫn văn hóa của người anh hùng nông dân Nguyễn Huệ, thách thức những định kiến lịch sử Đó là một góc nhìn mới mẻ và táo bạo của nhà văn với nhân vật lịch sử độc đáo, phức tạp này” [16] Và cũng từ góc phân tích cái nhìn nhân vật, Đỗ Minh Tuấn đã cho rằng văn hóa chính là sự lý giải độc đáo cho tư tưởng tác phẩm, là cơ sở xây dựng những nhân cách Việt Nam tiêu biểu qua một số nhân vật trong tiểu thuyết, văn hóa là “sự khám phá, lý giải kết nối chuỗi nhân cách văn hóa từ thường nhân đến vĩ nhân làm một dòng chảy văn hóa tâm linh nhất quán qua từng trang sách Dòng chảy văn hóa đó là sự hòa quyện của logic lịch sử, logic đời sống và logic nghệ thuật trong dung môi văn hóa Việt Nam đầy tính nhân bản, lưỡng hợp hỗn dung Đó chính là mã số của sức mạnh Việt Nam, bản lĩnh Việt Nam.” [16] Ông đã phân tích những góc nhìn mới mẻ và độc đáo từ việc khái quát, tìm hiểu nghệ thuật xây dựng, khắc họa nhân vật lịch sử Quang Trung Nguyễn Huệ của nhà văn Nguyễn Mộng Giác, từ đó chỉ ra những giá trị văn hóa, lịch sử mà tác phẩm đã mang lại trong việc xây dựng hình tượng nhân vật người anh hùng áo vải

từ cái nhìn mới mẻ, táo bạo của nhà văn

Cũng vào năm 2012, trên tạp chí Văn hóa Nghệ An, Nguyễn Vy Khanh có bài viết với tựa đề Về tiểu-thuyết lịch-sử nhân đọc Sông Côn mùa lũ (Nguyễn Mộng

Giác) Nguyễn Vy Khanh bàn về tác phẩm dưới góc nhìn thể loại, bàn luận về mối

liên hệ giữa văn chương và lịch sử Ông cho rằng: “Sông Côn mùa lũ là cái nhìn

tổng hợp của Nguyễn Mộng Giác về con người lịch sử Nguyễn Huệ Bộ truyện gây

suy nghĩ về vai trò người dân thường đối với lãnh tụ anh hùng, và sự “tạm bợ” của những “anh hùng trong trời đất” trong cuộc sống cũng như trong lịch sử Tác giả dùng tiểu thuyết để vẽ lại lịch sử một thời, ở một nơi, rồi ra đến cả một nước…” [8]

Tác giả Mai Quốc Liên có bài viết Sông Côn mùa lũ- người đẹp khó gặp lần nữa đã

trình bày những quan niệm cá nhân về tiểu thuyết lịch sử, những phản ánh chân thực lịch sử cùng những hư cấu nghệ thuật đặc sắc qua hình tượng nhân vật Nguyễn Huệ và An Ông nhận định: “Tôi nghĩ nó là một “người đẹp” khó gặp lần thứ hai (“giai nhân nan tái đắc”) trong đời một người viết như anh Nguyễn Mộng Giác Tôi mong nó sẽ được dựng thành phim” [10] Trong lời giới thiệu về bộ tiểu thuyết Sông Côn mùa lũ (3 tập) được xuất bản năm 2016, Huỳnh Như Phương đã nhận

định: “Sông Côn mùa lũ của Nguyễn Mộng Giác là bộ tiểu thuyết trường thiên về

một giai đoạn lịch sử tao loạn đầy bi tráng của nước ta vào nửa cuối thế kỷ 18…” Cùng với những lời giới thiệu khái quát nội dung bộ tiểu thuyết, ông đã nhận định:

“Bộ tiểu thuyết hoành tráng này chắc chắn có một vị trí xứng đáng trong lịch sử văn học dân tộc và sẽ còn tiếp tục chinh phục những thế hệ độc giả nước ta trong tương

lai” [1-2-3] Trần Hữu Thục với bài viết Nhân vật Nguyễn Huệ trong Sông Côn

mùa lũ của Nguyễn Mộng Giác viết vào tháng 4, năm 2004, bên cạnh việc phân

tích, bàn luận về giá trị hình ảnh nhân vật Quang Trung Nguyễn Huệ trên bình diện

so sánh nhân vật lịch sử và nhân vật trong tác phẩm và với các tuyến nhân vật hư cấu, đã đưa ra hàng loạt ý kiến, dẫn chứng để trả lời cho việc tìm hiểu ý đồ của tác giả khi xây dựng nhân vật Nguyễn Huệ từ nhân vật lịch sử đi đến nhân vật trong văn học Bài viết này đã trích dẫn một nhận định của Phan Cự Đệ: “Thông điệp của SCML là lòng xót thương trước thân phận thất thế, lỗi thời của những người trí thức nho học trong thời loạn (ông giáo Hiến), trước cảnh ngộ bất hạnh của người đàn bà trong chiến tranh trong thời ký tranh chấp giữa các thế lực phong kiến, người ta coi

phụ nữ như một món hàng để đổi chác, mua bán về chính trị” [19]

Bên cạnh đó có một số bài báo cáo khoa học, luận văn, luận án đi vào nghiên cứu về tiểu thuyết lịch sử nói chung và có khảo sát nhắc đến Sông Côn mùa lũ như:

- Bùi Văn Lợi (1998), Tiểu thuyết lịch sử Việt Nam từ những năm đầu thế kỷ

XX đến 1945 (diện mạo và đặc điểm), Luận án Tiến sĩ, trường ĐH Sư phạm

Hà Nội

- Ngô Thị Tuyết Nhung (2011), Tiểu thuyết lịch sử của Nguyễn Xuân Khánh,

Luận văn Thạc sĩ, trường ĐH Sư phạm TP.HCM

- Đoàn Thị Huệ (2012), Đặc trưng tiểu thuyết lịch sử Việt Nam đương đại

(giai đoạn 1986-2010), Luận án tiến sĩ, trường ĐH Khoa học xã hội và

Nhân văn TP.HCM

- Nguyễn Văn Sang (2013), Hình tượng nhân vật anh hùng trong tiểu thuyết

lịch sử hiện đại Việt Nam, Luận văn Thạc sĩ, Trường Đại học Khoa học xã

hội và Nhân văn, ĐH Quốc gia Hà Nội

Nhìn chung, tiểu thuyết lịch sử Sông Côn mùa lũ của nhà văn Nguyễn Mộng

Giác đã và đang nhận được rất nhiều sự quan tâm của các nhà nghiên cứu, phê bình văn học ở quy mô ngày càng mở rộng, toàn diện và đầy đủ hơn, mới mẻ hơn cả về hình thức lẫn nội dung

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Để thực hiện khóa luận này, chúng tôi đi vào nghiên cứu bộ trường thiên tiểu

thuyết lịch sử Sông Côn mùa lũ của nhà văn Nguyễn Mộng Giác (3 tập), NXB Hội

Nhà văn, được tái bản năm 2016

Ngoài ra trong quá trình nghiên cứu, để thực hiện đề tài một cách sâu sắc, hoàn chỉnh nhất, chúng tôi sẽ có sự mở động tham khảo các tài liệu, sử kiện liên quan đến nội dung cũng như thể loại tác phẩm Bên cạnh đó, các tác phẩm tiểu thuyết lịch sử cùng đề tài của một số nhà văn khác cũng sẽ được đưa vào khảo sát so sánh nhằm

khái quát giá trị đặc trưng của Sông Côn mùa lũ như Gió Lửa (Nam Dao), Tây Sơn

Tam Kiệt (Vũ Thanh), Mùa mưa gai sắc (Trần Vũ)

Bên cạnh đó, để làm rõ cho giá trị lịch sử trong tiểu thuyết cũng như tăng độ tin cậy, xác thực cho nội dung tác phẩm, chúng tôi sẽ tìm hiểu và nghiên cứu các tài liệu lịch sử có liên quan đến phong trào Tây Sơn, các nhân vật lịch sử như Nguyễn

Nhạc, Nguyễn Lữ… trong đó đặc biệt là người anh hùng áo vải Quang Trung - Nguyễn Huệ:

- Nhà Tây Sơn (Quách Tấn, Quách Giao)

- Một vương triều đi qua…và những gì còn ở lại… (Trần Nghĩa)

- Nguyễn Huệ, Nguyễn Ánh và vua Càn Long (Nguyễn Duy Chính)

Tiểu thuyết Sông Côn mùa lũ là một tác phẩm có giá trị của văn học sử Việt

Nam Sẽ có rất nhiều hướng nghiên cứu và nhiều góc nhìn về tác phẩm này, tuy nhiên ở khóa luận này, chúng tôi sẽ tập trung về giá trị văn học và giá trị lịch sử của bộ tiểu thuyết 2000 trang này

4 Phương pháp nghiên cứu

Để khóa luận đạt hiệu quả với sự lập luận mang tính logic chặt chẽ, đầy đủ

và sâu sắc, trong qua trình thực hiện khóa luận, chúng tôi kết hợp vận dụng các phương pháp nghiên cứu sau:

Phương pháp nghiên cứu và tổng hợp: Tổng hợp, khái quát sự hình thành và phát triển của đề tài và thể tài tiểu thuyết lịch sử

Phương pháp so sánh: Sử dụng để chỉ rõ những giá trị văn học của tác phẩm, góc nhìn mới mẻ và ngòi bút sáng tạo của nhà văn

Phương pháp phân tích: Chúng tôi sử dụng chủ yếu phương pháp này để biểu hiện rõ sự thành công của tác phẩm về mặt hình thức và nội dung, đặc biệt là ở hình ảnh nhân vật Quang Trung Nguyễn Huệ

5 Ý nghĩa đề tài

Chúng tôi thực hiện khóa luận này với mong muốn có thể tổng hợp và giới thuyết về thể tài tiểu thuyết lịch sử, quá trinh phát triển thể loại sau những năm 1975

Chúng tôi cũng tập trung phân tích nội dung tác phẩm Sông Côn mùa lũ để

làm sáng tỏ những chân thật lịch sử và hư cấu nghệ thuật của tác phẩm từ đó khẳng định giá trị văn học mà tác phẩm mang lại

Trình bày những quan niệm cá nhân về giá trị lịch sử để một lần nữa khơi dậy tinh thần văn-học-sử, góp phần làm phong phú tư liệu văn học viết về quê

hương Bình Định Nêu lên sự cần thiết trong việc tìm hiểu cội nguồn lịch sử và các tác phẩm văn học viết về lịch sử dân tộc

6 Cấu trúc khóa luận

- Chương 1: Thể tài tiểu thuyết lịch sử và tác phẩm Sông Côn mùa lũ

của Nguyễn Mộng Giác

Giới thuyết và tổng hợp một số khái niệm và nhận định phổ quát về thể tài tiểu thuyết lịch sử Những đặc trưng cơ bản giống và khác nhau giữa tiểu thuyết lịch

sử với sử học, tài liệu khoa học lịch sử khác, cũng như vị trí của thể tài này trên văn đàn Việt Nam trong giai đoạn văn học mới Tìm hiểu về nhà văn Nguyễn Mộng

Giác cùng với diện mạo, quá trình sáng tác diện mạo của tác phẩm tác phẩm Sông

Côn mùa lũ

- Chương 2: Giá trị nội dung của Sông Côn mùa lũ

Là quá trình phân tích, đi sâu vào khai thác những giá trị lịch sử và giá trị tiểu thuyết mà tác phẩm đạt được Dựa trên sự khai thác tư liệu lịch sử và một số

công trình khoa học khác, khẳng định những đóng góp về mặt nội dung mà Sông

Côn mùa lũ mang lại cho văn học sử Việt Nam

- Chương 3: Giá trị nghệ thuật của Sông Côn mùa lũ

Nghiên cứu, phân tích, dẫn chứng những giá trị nghệ thuật của tác phẩm về các phương diện: kết cấu thể loại, xây dựng hệ thống nhân vật, ngôn ngữ trần thuật

và nghệ thuật khắc họa thời gian, không gian trong tác phẩm

Chương 1 THỂ TÀI TIỂU THUYẾT LỊCH SỬ VÀ TÁC PHẨM SÔNG CÔN MÙA

LŨ CỦA NGUYỄN MỘNG GIÁC

Do khuôn khổ của khóa luận, trong phạm vi của chương này, chúng tôi chưa thể trình bày một cách đầy đủ về thể tài tiểu thuyết lịch sử mà chỉ dừng lại ở mức độ giới thiệu đặc trưng thể tài, sự phát triển của thể tài (từ sau năm 1975) để từ đó làm

hệ quy chiếu cho việc phân tích, bàn luận về tác phẩm

năm 1975 đến nay

Tiểu thuyết lịch sử ở nước ta xuất hiện khá sớm và có lẽ cho đến nay, chúng

ta chưa có một khái niệm nhất quán nào về thể tài này Có rất nhiều nhà văn đã chắp bút sáng tác về thể tài tiểu thuyết lịch sử nhưng mỗi nhà văn, mỗi nhà nghiên cứu sẽ viết theo một ý kiến, tư tưởng và quan niệm khác nhau, thậm chí gây ra rất nhiều tranh cãi xoay quanh vấn đề này Tuy nhiên, chúng ta có thể căn cứ theo sự phát triển của chiều dài lịch sử và văn học dân tộc kết hợp với việc tìm hiểu một số tác phẩm để có thể thấy rằng, tiểu thuyết lịch sử có sự bắt nguồn từ thể loại truyền thuyết, sử thi, truyện ngắn lấy chất liệu lịch sử từ các văn bản ghi chép sử liệu thời

xa xưa và căn cứ vào những dữ liệu, sử kiện khoa học đó làm sơ sở, nguồn cảm hứng cho các tác phẩm tiểu thuyết lịch sử

Như vậy, cũng giống như chính tên gọi của nó, tiểu thuyết lịch sử là một loại hình văn học có sự kết hợp nhuần nhuyễn của cả hai thể loại tiểu thuyết và lịch sử, nhưng chính xác hơn đây chính là thể loại tiểu thuyết viết từ lịch sử, lấy sự thật lịch

sử làm giá trị chân thật Yếu tố lịch sử là “xương sườn” chính yếu để chắp “đôi cánh” nghệ thuật hư cấu viết nên tiểu thuyết, vừa có giá trị văn học, vừa có giá trị tiểu thuyết Mỗi giai đoạn, các tác phẩm tiểu thuyết lịch sử sẽ có một đặc trưng cơ bản phù hợp với nhu cầu xã hội và con người, nên hầu như các tác phẩm đều chứa đựng một thông điệp tư tưởng mang giá trị văn hóa – xã hội Chúng ta có thể tiếp cận khái niệm về thể tài tiểu thuyết lịch sử dưới nhiều góc nhìn và sự tương quan của nhiều mối quan hệ giữa các thể loại, tuy nhiên nếu tổng quan các ý kiến và nhận

định về khái niệm này chúng ta có thể chia thành hai nhóm theo hai giai đoạn sáng tác khi tìm hiểu về thể tài tiểu thuyết lịch sử:

Nhóm đầu tiên thuộc giai đoạn từ những năm đầu thế kỷ XX đến trước 1975,

ở giai đoạn này các tiểu thuyết lịch sử mang đậm tính sử thi, được sáng tác chủ yếu theo quan niệm lấy lịch sử làm đề tài khai thác và thể hiện tư tưởng chủ đạo của toàn tác phẩm Tiểu thuyết lịch sử ở giai đoạn ấy thường phản ánh các cuộc đấu tranh xâm lược, sự đàn áp của chế độ phong kiến, trình bày và diễn giải lại các cuộc đấu tranh dân tộc và xây dựng các nhân vật anh hùng lịch sử, các nhà văn chủ yếu mang tư duy chính trị Chính vì vậy mà các tác phẩm giai đoạn này vẫn chưa thật sự thoát khỏi sự khô khan, lý thuyết vốn có của lịch sử, gần như chỉ là một sự phản ánh lịch sử bằng văn học viết để kể lại lịch sử một cách mượt mà và sinh động hơn so với sách sử, chưa có được dấu ấn cá nhân của nhà văn trong thể loại tiểu thuyết Điều này khiến cho tiểu thuyết lịch sử Việt Nam dần đi vào một lối mòn nguyên tắc, tẻ nhạt, khô khan và không khác mấy so với sử thi, truyện ngắn Trần Đình Sử

đã nói về điều này: “Trước đây chúng ta cũng có viết tiểu thuyết lịch sử, nhưng đó

là tiểu thuyết lịch sử cách mạng, viết về các tấm gương tranh đấu của lãnh tụ cách mạng thời trẻ, các chiến dịch, các cuộc khởi nghĩa,…, trong đó các sự kiện lịch sử diễn ra theo đối lập nhị nguyên, quy luật đấu tranh giai cấp, địch ta, tiến bộ, phản động, nông dân với địa chủ, vô sản với tư sản, người yêu nước, kẻ bán nước, ngoại xâm, trong đó thường là ta tốt địch xấu…tạo thành một loại tiểu thuyết lịch sử chính

trị theo quan điểm chính đảng.” [14]

Nhóm thứ hai thuộc giai đoạn từ sau những năm 1975, đặc biệt là từ năm

1986 Khi bước vào công cuộc đổi mới, xã hội ngày càng phát triển thì lịch sử của mộtdân tộc, một đất nước ngày càng được chú ý, quan tâm như một chuẩn mực văn hóa của dân tộc Giai đoạn này được xem là một cột mốc đánh dấu cho sự chuyển mình mang diện mạo mới của thể tài tiểu thuyết lịch sử nói riêng, tiểu thuyết nói chung Các nhà văn bắt đầu lấy lịch sử làm chất liệu, làm phương tiện, cảm hứng sáng tác Họ quan niệm rằng đã là tiểu thuyết thì phải có yếu tố hư cấu, lãng mạn theo đúng bản chất đặc trưng của tiểu thuyết, nhưng cần đảm bảo độ chính xác của

sự thật lịch sử Từ những sự kiện, nhân vật lịch sử có thật, nhà văn sẽ đóng vai trò

như một nhà du hành để viết nên một cuộc hành trình đối thoại từ hiện tại - quá khứ, mang những cái nhìn đầy sáng tạo, mới mẻ về các vấn đề lịch sử, đề tài phong phú hơn, gần gũi hơn với đời sống sinh hoạt con người Tiêu biểu cho tư tưởng này là các nhà văn như: Nguyễn Xuân Khánh, Nguyễn Quang Thân, Nguyễn Huy Tưởng, Nguyễn Mộng Giác, Vũ Thanh… Và từng ngày, những tư tưởng nghệ thuật của thể tài tiểu thuyết lịch sử càng được đổi mới và mang đậm giá trị văn học so với giai đoạn và quan niệm trước đó, chính điều này đã làm cho tiểu thuyết lịch sử trở nên mềm mại hơn, gần gũi hơn và dễ dàng đến với người đọc, song hành với xã hội hiện đại

Tiểu thuyết lịch sử là một cuốn sử được ghi chép từ những dữ liệu có thật và được sáng tạo, hư cấu từ sự tưởng tượng của nhà văn để tăng tính hấp dẫn và sức sống của nó Tiểu thuyết lịch sử chỉ là một phần thuộc thể loại tiểu thuyết, muốn viết thành công một tác phẩm tiểu thuyết lịch sử thì nhà văn bắt buộc phải đồng thời

là nhà sử học, có kiến thức lịch sử vững vàng, hiểu biết sâu rộng về những tư tưởng, lịch sử văn hóa dân tộc Bản lĩnh của nhà văn là ở khả năng sáng tạo nhưng vẫn giữ được giá trị lịch sử Nói như một nhà văn nước ngoài viết về tiểu thuyết lịch sử trong buổi trò chuyện với các nhà văn Châu Âu cho biết, đối với nhà văn viết tiểu thuyết lịch sử thì điều quan trọng cần lưu ý rằng: “nếu viết một mét thì nhà văn phải

sở hữu kiến thức lịch sử một kilomet” [10] Từ đó có thể thấy rằng kiến thức lịch sử vững vàng là một yếu tố quan trọng bắt buộc của đội ngũ sáng tác tiểu thuyết lịch

sử, nhưng không thể thiếu phát huy tính sáng tạo ở các chi tiết, nhân vật hư cấu của tiểu thuyết, cả hai phải cân xứng trên trục đối nhau một cách hài họa, chặt chẽ Tiểu thuyết lịch sử là sự kết nối bạn đọc (hiện tại) và lịch sử (quá khứ) Nó sẽ bổ sung những góc nhìn mới mẻ, đa diện hơn về lịch sử bằng cách lật lại các sự kiện, vấn đề thuộc về chiều dài quá khứ, lịch sử dân tộc, xen vào đó những ý kiến khách quan của góc nhìn ở hiện tại, từ đó khơi dậy tinh thần văn học sử, gợi ra những góc khuất còn chìm trong lớp bụi thời gian và sự ghi chép nằm ở mức độ tương đối Nhà văn viết tiểu thuyết lịch sử là một người thư ký trung thành nhưng độc lập của thời đại mới, mang tư duy mới làm cho lịch sử sinh động hơn, hấp dẫn hơn Có lúc, tiểu

thuyết lịch sử là một giả thuyết về một khoảng tối của lịch sử đã qua và nhà văn cần

là một cầu nối để trình bày, phân tích những bí ẩn mang tính thời đại

Bàn về vấn đề đặc trưng thể loại của tiểu thuyết lịch sử, Trần Đình Sử trong

bài viết Về tiểu thuyết lịch sử đăng trên Kỷ yếu hội thảo khoa học Những vấn đề văn

học và ngôn ngữ Nam Bộ cho rằng: “Tiểu thuyết lịch sử là một loại của tiểu thuyết,

chuyên viết về những nhân vật và sự kiện có thật trong lịch sử, do đó mà có tên gọi:

“lịch sử” Đồng thời đó là tiểu thuyết, chứ không phải là truyện sử hay ký sự lịch

sử, bởi nó không chỉ kể lại sự kiện và nhân vật, mà còn tái hiện lại cuộc sống con người với cả không khí thời đại, các chi tiết về tâm hồn, cá tính, trang phục, nhà ở…, và đặc biệt nó miêu tả đời sống cụ thể sinh động của nhân vật lịch sử, một trải nghiệm ủa một con người có tính cách, cá tính…” và theo ông, “sự kiện lịch sử chỉ

có giá trị đánh dấu chứ không phải là nội dung chủ yếu của tiểu thuyết” [7, tr.21] Cũng trong bài viết Lịch sử và tiểu thuyết lịch sử, tác giả Trần Đình Sử đã nhận

định thêm: “Sức hấp dẫn của tiểu thuyết lịch sử là cách diễn giải mới đối với lịch

sử Đó là ưu thế của tiểu thuyết lịch sử đối với lịch sử.” [14] Bài viết này của tác

giả cũng đã trích dẫn quan điểm của nhà mác xít Hunggari G.Lukacs trong công

trình Tiểu thuyết lịch sử (1937): “Tiểu thuyết lịch sử không chỉ phải đảm bảo được

“không khí lịch sử trong việc miêu tả hoàn cảnh”, mà quan trọng hơn là “miêu tả trung thực bằng nghệ thuật một thời kỳ lịch sử cụ thể” [14]

Những quan niệm trên cho thấy tiểu thuyết lịch sử là một sự cân đối giữa yếu

tố sự thật lịch sử và hư cấu nghệ thuật của tiểu thuyết Tiểu thuyết lịch sử sẽ có giá trị lịch sử đáng tin cậy khi đảm bảo được cơ sở niềm tin về nhân vật và sự kiện trong quá khứ, nhưng sẽ chỉ đạt đến giá trị nghệ thuật văn học khi nhà văn thể hiện được tố chất sáng tạo và góc nhìn mới mẻ qua ngòi bút hư cấu của mình

Tác giả Phan Mạnh Hùng đã đưa ra vấn đề phiên dịch quốc ngữ kiến tạo nên những thay đổi trong quá trình hiện đại hóa văn học Việt Nam mà đặc biệt là tác động, ảnh hưởng của tiểu thuyết truyền thống Trung Hoa đến với việc sáng tác tiểu thuyết lịch sử Việt Nam vào khoảng đầu thế kỷ XX ở Nam Kỳ “Trước khi có các bản dịch chữ quốc ngữ la tinh, các nhà văn Việt Nam đã tiếp thu tiểu thuyết lịch sử Trung Hoa để viết các tác phẩm Hoàng Lê nhất thống chí và Nam triều công nghiệp

diễn chí Đầu thế kỷ XX, phong trào phiên dịch tiểu thuyết lịch sử Trung Hoa diễn

ra rầm rộ và có ảnh hưởng đến sáng tác” [6] Bài viết này đã phần nào lý giải rõ ràng về quá trình du nhập và những ảnh hưởng sâu sắc từ tiểu thuyết Trung Quốc đối với tiểu thuyết lịch sử Việt Nam, rõ nhất là ở kiểu kết cấu chương hồi của tiểu thuyết lịch sử Việt Nam trong những giai đoạn đầu Đến giai đoạn sau này, vẫn có những nhà văn viết theo kết cấu tương tự nhưng không còn theo từng “hồi”, từng lớp mà chỉ có phân chia theo “chương” Lối tự sự của các nhà văn cũng không còn theo phong cách mở đầu chương và kết chương theo kiểu “hồi sau sẽ rõ” Chính những minh chứng và sự lý giải trong bài nghiên cứu này đã phần nào cho thấy sự ảnh hưởng rõ rệt từ tiểu thuyết Trung Quốc đến tiểu thuyết Việt Nam, vậy nên muốn có một tiểu thuyết lịch sử hoàn toàn Việt Nam thì các nhà văn phải độc lập cả

về tư liệu lịch sử và cấu trúc thể loại

Hai nhà văn Nguyễn Xuân Hưng và Văn Chinh trong cuộc nói chuyện tại diễn đàn Văn hóa nghệ thuật được phát trên VOV2 (10/5/2012) về tiểu thuyết lịch

sử cũng đã bộc lộ rất nhiều quan điểm về vấn đề sáng tác và phẩm chất nhà văn khi viết thể loại này Nói về sức hấp dẫn, mới mẻ của tiểu thuyết lịch sử, nhà văn Văn Chinh cho rằng: “Yếu tố mới mẻ gây hấp dẫn chính là việc viết tiểu thuyết lịch sử bằng sự am hiểu lịch sử như đời sống hôm nay, tạo được không gian, môi trường sống cho những nhân vật” Còn nhà văn Nguyễn Xuân Hưng cho rằng: “Phẩm chất cần nhất đối với người viết tiểu thuyết lịch sử là 2 yếu tố: phẩm chất nhà văn và sự

am hiểu lịch sử Đồng thời ở việc am hiểu lịch sử cần có những linh cảm cá nhân và

sự rung động của một nhà văn Nếu chỉ riêng sự am hiểu thì nhà văn chỉ giống như một nhà nghiên cứu lịch sử, nên cần phải có sự say mê đặc biệt đối với lịch sử, văn

hóa dân tộc.”

Nguyễn Mộng Giác cũng trình bày ý kiến của mình về tiểu thuyết lịch sử khi trả lời phỏng vấn Mai Quốc Liên: “Tôi nghĩ, một cuốn tiểu thuyết đúng nghĩa luôn luôn phải là một cuốn tiểu thuyết thế sự Bản chất của tiểu thuyết là thế sự Tiểu thuyết lịch sử mà thiếu thế sự thì hoặc là một thứ sử thi giả dùng làm tài liệu tuyên truyền hoặc chỉ là một ái mớ tài liệu vô giá trị Một cuốn tiểu thuyết lịch sử chỉ minh họa lịch sử, từ đầu chí cuối chỉ toàn các vua quan đi ra vào vào âm mưu hãm

hại nhau, tranh giành quyền lực còn đời sống người dân thế nào, biến cố lịch sử đó ảnh hưởng đến người dân đen ra sao tác giả không quan tâm; tôi cho cuốn sách đó không phải là tiểu thuyết theo đúng nghĩa Thế sự là da thịt của tiểu thuyết lịch sử cũng như lịch sử là xương cốt của tiểu thuyết lịch sử” [3, tr.607] Quan điểm của

nhà văn chính là tư tưởng cá nhân của ông khi viết Sông Côn mùa lũ, đây là một

định hướng tham khảo để chúng ta đi vào nghiên cứu tác phẩm

Trải qua từng giai đoạn, tiểu thuyết lịch sử ngày càng nhận được sự quan tâm của các nhà văn và các thế hệ bạn đọc Những năm gần đây thể tài này đã liên tiếp khẳng định vị trí trên văn đàn Việt Nam với hàng loạt sự ra đời của các tác phẩm

được trao giải thưởng lớn ở các cuộc thi như Mẫu thượng ngàn và Hồ Quý Ly của nhà văn Nguyễn Xuân Khánh, Gió lửa của Nam Dao, Sông Côn mùa lũ của Nguyễn Mộng Giác và hiện nay là một bộ trường thiên tiểu thuyết Tây Sơn Tam Kiệt của Vũ

Thanh đang được hoàn thành Việc tổ chức hàng loạt các cuộc thi sáng tác tiểu thuyết trong giai đoạn đổi mới này cũng khẳng định sức ảnh hưởng của thể loại: lần

1 từ năm 1998-2000, lần 2 từ năm 2002-2004, lần 3 từ năm 2006-2009, lần 4 từ năm 2011-2015 Việc xuất hiện một đội ngũ sáng tác tiểu thuyết với các tác phẩm gây nên nhiều tiếng vang như Nguyễn Quang Thân, Nguyễn Xuân Khánh, Văn Chinh, Nguyễn Xuân Hưng,…cho thấy sức ảnh hưởng của thể tài tiểu thuyết lịch sử trên văn đàn Việt Nam và sức sống của nó trên dòng chảy văn học hôm nay

Qua một số tư liệu cùng những quan điểm cá nhân, chúng tôi cho rằng tiểu thuyết lịch sử là một “gương mặt” sáng của văn học Việt Nam, đóng vai trò quan trọng cho việc giữ gìn và duy trì sức sống lịch sử, văn hóa dân tộc Trong giai đoạn văn học mới, tiểu thuyết lịch sử ngày càng được viết một cách đời thường hơn, gần gũi hơn Các nhà văn bước vào giai đoạn này đứng trước một cơ hội được phát huy tính sáng tạo và những quan điểm sáng tác nghệ thuật của mình cho những đứa con tinh thần, từ “cái đinh” của lịch sử có thể khoác lên đó nhiều chiếc áo với kiểu dáng, mẫu mã đa dạng phù hợp với tính cách và quan điểm mỗi nhà văn Nhưng đó cũng chính là một thách thức khi chúng ta có xu hướng tìm về những giá trị lịch sử thuộc

về quá khứ, người viết đứng trước rất nhiều nguồn tư liệu, những câu chuyện được lưu truyền thuộc về những điều đã qua, đã mất đi mà không phải cái nào cũng khả

tín Nhà văn cần đủ bản lĩnh và sự hiểu biết để nắm rõ và khai thác vấn đề trong tác

phẩm của mình Sự ra đời của tiểu thuyết lịch sử Sông Côn mùa lũ chính là một sự

góp phần minh chứng cho sức sống của tiểu thuyết lịch sử Việt Nam và giá trị chân thực của lịch sử trong tiểu thuyết, đã một lần nữa nhắc nhớ bạn đọc về quá khứ oai hùng của người anh hùng áo vải Nguyễn Huệ cùng những thành công trong bút pháp hư cấu nghệ thuật đã khẳng định giá trị văn học cho tác phẩm trong lòng độc giả

1.2.1 Cuộc đời và sự nghiệp văn chương của Nguyễn Mộng Giác

Mỗi tiểu thuyết lịch sử là một sự trăn trở của tác giả về một thời đại, một dân tộc với chiều dài lịch sử đầy biến cố Ở đó, là một góc nhìn đa diện đầy mới mẻ và kín đáo, khéo léo để đặt ra những giả định về mọi góc khuất lịch sử Chính vì là tiểu thuyết, nên tác giả có quyền được “khai sinh” tác phẩm với những hư cấu nghệ thuật từ sự thật lịch sử và không thể tránh khỏi sự tác động từ những biến cố và thăng trầm của cuộc đời khiến họ tạo nên những dấu ấn cá nhân trong suy nghĩ của mình trên từng trang sách Vậy nên, khi chúng tôi thực hiện những bước đầu nghiên

cứu về tiểu thuyết lịch sử Sông Côn mùa lũ thì việc tìm hiểu về cuộc đời và sự

nghiệp văn chương của nhà văn Nguyễn Mộng Giác là hoàn toàn cần thiết Chúng

ta sẽ tìm hiểu về nhà văn qua những tài liệu nghiên cứu, tham khảo từ một số bài viết về Nguyễn Mộng Giác

1.2.1.1 Cuộc đời

Nguyễn Mộng Giác sinh ngày 4 tháng 1 năm 1940 tại thôn Xuân Hòa, xã Bình Phú, quận Bình Khê (nay là huyện Tây Sơn), tỉnh Bình Định Nhà văn từng lấy bút hiệu là Nguyễn Ngân Sơn

Từ thời kháng chiến chống Pháp năm 1946-1954, ông học tiểu học và trung học tại vùng căn cứ kháng chiến Đến sau năm 1954, ông học tại trường Cường Để (Quy Nhơn), rồi đến trường Võ Tánh (Nha Trang), tiếp tục học năm chót của bậc trung học tại Chu Văn An (Sài Gòn) Nguyễn Mộng Giác là một người cực kỳ hiếu

học và học rất giỏi, trong luận văn: Vấn đề chân thật lịch sử và hư cấu nghệ thuật

trong Sông Côn mùa lũ của Nguyễn Mộng Giác, tác giả Đồng Văn Đẹp đã trích dẫn

lời chia sẻ của Nguyễn Mộng Giác trong bài viết Nguyễn Mộng Giác nói về mình

Nhà văn tâm sự: “Sau 1954, tiếp tục đi học tại các trường vùng quốc gia, tôi gặp trở ngại về vấn đề học ngoại ngữ (Pháp văn, Anh văn) vì trình độ yếu so với lớp mình đang theo học Nhưng chính vì chỗ yếu này đã khiến tôi và những người khác cùng cảnh ngộ phải cố gắng rất nhiều để bắt kịp Riêng tôi, nhờ sự cố gắng này mà về sau tôi có thể đọc được tiểu thuyết tiếng Pháp…” [5, tr.30] Sau khi học một năm tại Đại học Văn khoa Sài Gòn, ông tiếp tục chuyển ra Huế học Đại học Sư phạm ban Việt - Hán Năm 1963, ông tốt nghiệp thủ khoa trường Đại học Sư phạm Huế Cũng trong năm ấy, ông được mời về giảng dạy tại trường Đồng Khánh (Huế) và tại đây ông đã gặp được người bạn đời của mình là bà Nguyễn Khoa Diệu Chi Đến năm

1965, Nguyễn Mộng Giác vào lại Quy Nhơn và làm hiệu trưởng trường trung học Cường Để- nơi trước đây ông từng theo học và là một trong những ngôi trường nổi tiếng tại quê hương Bình Định của ông Từ đó ông sinh sống, làm việc tại Quy Nhơn, đến giữa năm 1974 thì chuyển vào Sài Gòn, làm chuyên viên ở Bộ Giáo dục cho đến năm 1975

Nguyễn Mộng Giác đã trải qua những thành công trong sự nghiệp, nhưng cuộc đời ông cũng chịu nhiều lắm những thăng trầm, khổ cực và đầy biến động Năm 1982, ông cùng vợ sang Mỹ định cư và tiếp tục hoạt động văn chương một

cách thầm lặng và luôn đau đáu hướng về quê hương Trong bài viết Nhớ anh

Nguyễn Mộng Giác, Đỗ Minh Tuấn đã thể hiện được tình cảm trân quý của mình

dành cho nhà văn người Bình Định và những chia sẻ thú vị về con người đặc biệt này: “Nguyễn Mộng Giác là người có tình cảm sâu nặng với bạn văn ngay từ thời trẻ khi anh đang sống ở Sài Gòn…Có lúc anh mang cả vàng của nhà đi cho bạn văn vay nhưng rồi không trả anh cũng cho qua Có lúc dùng xe chở bạn văn đi chơi, chiêu đãi bạn vào nhà chứa chơi gái, còn mình thì ngồi ngoài xe chờ Khi sang định

cư ở California, Nguyễn Mộng Giác vẫn thường xuyên tổ chức cho bạn bè văn chương tụ tập ở nhà mình…” [17] Và trong những năm tháng định cư tại Mỹ, Nguyễn Mộng Giác vẫn miệt mài viết và sáng tác, tạp chí Văn học của ông đã giúp cho người khác “bừng ngộ những nỗ lực sống đẹp, sống sâu sắc của người Việt xa

xứ” và “Hầu như chỉ một mình anh làm tờ báo này trong hai mươi năm qua, từ biên tập, dàn trang đến đưa đi in, mang gửi bán” [17] Từ những dòng chia sẻ viết về cuộc đời của Nguyễn Mộng Giác với sự miệt mài lặng lẽ như thế, chúng ta đủ thấy rằng nhà văn dù không sinh sống tại quê hương nữa nhưng vẫn luôn xem mình

“thực ra vẫn luôn là người Việt Nam” Chính điều này là điểm sáng của phẩm chất nhà văn trong Nguyễn Mộng Giác, và chỉ có điều này là ngọn lửa giữ gìn truyền thống lịch sử, văn hóa dân tộc trong ông để thôi thúc ông viết nên những tiểu thuyết

lịch sử như Sông Côn mùa lũ, Mùa biển động và cả những dự định ấp ủ còn dang dở

chưa kịp hoàn thành

Nhà văn có một sự kiên trì và một tinh thần chiến đấu bền bỉ với căn bệnh ung thư gan khi được phát hiện từ giữa năm 2003 Sau khi trải qua một ca phẫu thuật vào tháng 8/2003, ông tiếp tục sống vô cùng lạc quan và phát triển tạp chí Văn học, nhưng mỗi lúc sức khỏe của ông ngày càng suy giảm Sau những cơn đau vật

vã, Nguyễn Mộng Giác đã mất vào lúc 22 giờ 15 phút, ngày 02/07/2012 tại nhà ở California Năm đó ông 73 tuổi Ông ra đi trong sự tiếc thương và đau xót, cảm phục của những người thân yêu, cả những độc giả trong và ngoài nước Trong bài

viết Tưởng nhớ Nguyễn Mộng Giác với tuyển tập nhiều nhà văn, Phan Tấn Hải đã

viết về buổi lễ tưởng niệm 100 ngày nhân kỉ niệm nhà văn Nguyễn Mộng Giác từ

trần cùng với lễ ra mắt của tuyển tập Nguyễn Mộng Giác và Bằng Hữu Buỗi lễ có

mặt rất nhiều những nhà văn, nhà phê bình, nghiên cứu văn học Họ lần lượt chia sẻ những kỷ niệm, nói lên những tình cảm, xúc động để tưởng nhớ Nguyễn Mộng Giác Tác giả Phan Tấn Hải cho biết: “Trong buổi lễ tưởng niệm, nhà bình luận Bùi Vĩnh Phúc đã gọi Nguyễn Mộng Giác là một từ trường văn học, đã cảm ơn anh Nguyễn Mộng Giác đã cho chúng ta một hội ngộ đẹp đẽ trên tờ Văn học…Anh đã mời gọi mọi người bước vào cuộc chơi, và rồi anh đứng lui về sau Anh Giác không

hề xem chức chủ bút là cái gì lớn lao” [5] Từ đó, để thấy rằng Nguyễn Mộng Giác

phải sống chân thành lắm, lạc quan mà đầy ân tình, mới được những “người bạn văn” và cả bạn đọc yêu quý, trân trọng nhiều đến như thế Và đúng như Thụy Khuê

đã từng nói trong bài viết Nguyễn Mộng Giác và người Bình Định: “đối với nhà

văn, ra đi là bước vào văn học sử, không có gì phải tiếc, không có gì phải tiễn Ông

đi, nhưng tác phẩm của ông ở lại Khi nào chúng tôi còn đọc ông, khi nào đời sau còn đọc ông, ông còn hiện hữu” [9] Và chắc chắn rằng, thế hệ sau- là chúng tôi, vẫn đang “đọc ông” với một sự trân trọng đầy tin yêu

1.2.1.2 Sự nghiệp văn chương

Nguyễn Mộng Giác đã có một cuộc đời gắn liền với văn chương Ông viết nên các tác phẩm của mình từ chính nỗi niềm về cuộc đời, về quê hương, trước những va đập, nhốn nháo xô bồ của cuộc sống hằng ngày Ông là một nhà văn, một người bạn văn hết sức chân tình, nhân hậu và sâu sắc Con người đó của nhà văn cũng ẩn hiện đâu đó sau những tác phẩm, những nhân vật mà ông xây dựng

Nguyễn Mộng Giác đã có các tác phẩm được in ấn, xuất bản như: Đất và

Nước (truyện ngắn, tạp chí Bách Khoa, NXB Văn Mới, ngày 01/06/1971), Nỗi băn khoăn của Kim Dung (tiểu luận, NXB Văn mới, Sài Gòn, 1972), Bão rớt (tập truyện

ngắn, NXB Trí Đăng, Sài Gòn, 1973), Tiếng chim vườn cũ (truyện dài, NXB Trí Đăng, Sài Gòn, 1973), Qua cầu gió bay (truyện dài, tạp chí Bách Khoa, NXB Văn Mới, Sài Gòn, 1974), Đường một chiều (truyện dài, NXB Nam Giao, Sài Gòn, 1974), Ngựa nãn chân bon (truyện ngắn, NXB Người Việt, 1983), Xuôi dòng (tập truyện ngắn, NXB Văn nghệ, 1987), Mùa biển động (trường thiên tiểu thuyết, NXB Văn Nghệ, 1984-1989), Sông Côn mùa lũ (trường thiên tiểu thuyết, NXB An Tiêm,

Mỹ, 1991 và NXB Văn học- trung tâm nghiên cứu Quốc học, 1998) Bên cạnh đó,

nhà văn còn có một số tạp luận, tiểu luận được xuất bản ở hải ngoại như: Nghĩ về

văn học hải ngoại (tiểu luận, NXB Văn học mới, Hoa Kỳ, 2003), Ban Văn, một thuở

(tạp luận, NXB Văn học mới, Hoa Kỳ, 2005) và một số bài viết in trên tạp chí Văn Học (California, Hoa Kỳ)

Trong số các tác phẩm của Nguyễn Mộng Giác, có rất nhiều tác phẩm được

đánh giá cao và nhận được nhiều giải thưởng văn học cao quý như: Đường một

chiều (1974) đã đạt giải thưởng Truyện dài Văn Bút 1974, trường thiên tiểu thuyết Mùa biển động của ông gồm năm tập: Những đợt sóng ngầm (1984), Bão nổi

(1985), Mùa biển động (1984-1989), Bèo giạt (1988), Tha hương (1989) Tập

trường thiên tiểu thuyết 5 tập này ra đời đã tạo nên một tiếng vang và được nhiều

độc giả đón nhận như một hiện tượng văn học được viết bởi một nhà văn hải ngoại, đặc biệt là những người yêu văn chương đích thực Tác phẩm viết về không khí xã hội miền Nam Việt Nam trong chiến tranh và hòa bình Với một cái nhìn đầy can đảm, ngôn ngữ đầy sống động, phong cách đầy bản lĩnh, nhà văn đã khắc họa cuộc sống xã hội và thế giới tâm hồn của nhiều lớp nhân vật đại diện cho xã hội lúc bấy

giờ một cách chân thực và toàn diện Có thể xem tập Tha hương (1989) là trọn vẹn,

đầy đủ nhất với bối cảnh lịch sử đầy biến cố và hệ thống nhân vật mang tính cách đặc trưng của thời đại bấy giờ mà tiêu biểu là hình ảnh người phụ nữ Tác phẩm

Mùa biển động đã tạo ra những “con sóng lòng” đầy trăn trở, băn khoăn và xót xa

trong lòng người đọc bao thế hệ và họ có thể tự đặt ra cho mình vô số những câu hỏi về một quá khứ với những cuộc đời như thế

Tháng 7/1989, Nguyễn Mộng Giác đã đến Paris để cho ra mắt tập trường

thiên tiểu thuyết lịch sử Mùa biển động Tác giả Thụy Khuê trong bài viết Nguyễn

Mộng Giác và người Bình Định đã cho biết rằng: “Đôi mắt Nguyễn Mộng Giác

thường trú dưới cặp kính cận và bị cái cười chụp lên hai mí, lấp đi, làm nhỏ lại…Chính đôi mắt ấy đã “viết” các truyện ngắn và các bộ trường thiên Giác “sinh hoạt” bằng đôi mắt, đôi mắt sai khiến và đôi mắt dò hỏi Đôi mắt lưỡng lực, đôi mắt

tiến thoái theo đúng thế trận bày trước mắt…” [9] Với “đôi mắt” ấy mà nhà văn

Nguyễn Mộng Giác đã soi thấu chiều dài lịch sử theo ngược dòng thời gian và tự vạch tìm những gì còn khuất lấp để đối sánh với hiện tại và cả mai sau bằng một tiếng nói văn chương đậm ân tình

Đặc biệt, đối với các nhà văn, nhà nghiên cứu và độc giả quan tâm đến thể loại trường thiên tiểu thuyết lịch sử thì sẽ biết đến Nguyễn Mộng Giác với tập tiểu

thuyết lịch sử Sông Côn mùa lũ viết về thời đại Tây Sơn - Nguyễn Huệ Cho đến

nay bộ tiểu thuyết vừa được tiếp tục tái bản vào năm 2016 (trọn bộ 3 tập) Tác phẩm

gồm 101 chương chia làm 7 phần lớn Sông Côn mùa lũ đã đạt giải Sách hay năm

2012 ở hạng mục Văn học Những phẩm chất văn học và hoàn cảnh sáng tác nên tác phẩm giá trị này chúng tôi xin nhắc đến ở phần sau

Nguyễn Mộng Giác trải qua nhiều những khó khăn nhưng chưa bao giờ ông dừng việc viết văn Ông có những ngày tháng phải đi bán sách cũ, làm công nhân

cho tổ hợp mì sợi, phải đối diện với nhiều khó khăn và bất tiện trong quá trình sáng tác, thế nhưng nhà văn vẫn dành cho những trang viết của mình, những nhân vật của mình nhiều sự bao dung, xót thương và nhân ái Nguyễn Mộng Giác sống cuộc đời khiêm tốn, hòa đồng và gắn bó mật thiết với văn chương, khởi đầu từ những bài viết

từ tùy bút, tiểu luận, truyện ngắn đến truyện dài và thành công với trường thiên tiểu thuyết lịch sử, tất cả đều là những thể loại văn học đòi hỏi sự am hiểu sâu sắc và sự đam mê, đầu tư nghiêm túc Chính điều này đã tạo nên thành công cho những tác phẩm của Nguyễn Mộng Giác đối với người yêu văn chương

1.2.2 Giới thiệu khái quát về Sông Côn Mùa Lũ

1.2.2.1 Hoàn cảnh ra đời của tác phẩm

Trong bài phỏng vấn Tôi đã viết Sông Côn mùa lũ như thế nào được đăng tại những trang cuối tiểu thuyết Sông Côn Mùa Lũ, nhà văn đã cho biết “những dấu

mốc” khi thực hiện tác phẩm là từ cảm hứng “muốn viết một cuốn tiểu thuyết thật dài về tâm trạng trí thức thời loạn Chọn thời Tây Sơn của các Nho sĩ thời xưa

24-5-1978: Bắt đầu viết chương 1 của bản phác thảo

1-9-1980: Viết xong chương cuối của Phần 6

1-3-1981: Viết xong chương cuối của Phần kết từ

6-8-1981: Sửa lại cấu trúc và xem lại sử liệu

Như vậy có thể nói tôi hoàn tất bộ trường thiên tiểu thuyết này trong vòng bốn năm.” [3, tr.605] Với ý định ban đầu của tác giả là “viết về tâm trạng trí thức thời loại nói chung, trong đó có phần tâm trạng mình trong những năm nhiều biến chuyển sau tháng Tư 1975” [3, tr.606] vì nhà văn cho rằng đó là thời kỳ lịch sử xảy

ra nhiều biến động và có những sự kiện, nhân vật lịch sử “đáng viết” nhất

Tác giả Hoàng Nhân trong bài viết Nhà văn Nguyễn Mộng Giác: Vừa trực

đêm, vừa viết Sông Côn mùa lũ đã viết về những gian nan, vất vả cùng những khó

khăn, thử thách mà nhà văn Nguyễn Mộng Giác đã trải quá trong khoảng thời gian bốn năm viết bộ tiểu thuyết này Tác giả gọi Nguyễn Mộng Giác là một “ông giáo viết văn”, đồng thời vừa làm công nhân vừa sáng tác, qua lời kể của nhà văn Mang

Viên Long được trích dẫn đưa vào trong bài viết này: “Những năm bao cấp, Nguyễn Mộng Giác sống bằng đủ thứ nghề tại Sài Gòn: đi bán sách cũ, làm công nhân lò bánh mì, rồi tham gia chế biến mì sợi…Những năm sống trong hoàn cảnh cực kỳ khó khăn, anh Nguyễn Mộng Giác đã luôn cố gắng, kiên nhẫn viết từng chương cho cuốn trường thiên tiểu thuyết Sông Côn mùa lũ trong những lúc được thay ca, nghỉ trưa hay trực gác đêm ở cơ sở sản xuất mì sợi.” [12] Chính sức lao động, sự cần cù

và kiên trì này của Nguyễn Mộng Giác đã khiến cho nhà văn Mang Viên Long cực

kỳ khâm phục và tôn trọng một nhà văn làm việc với thái độ nghiêm túc và sự chân thành như thế Trong giai đoạn ấy, có biết bao nhiêu nhà văn phải buông bút để lao động mưu sinh, nhưng với Nguyễn Mộng Giác, ông cố gắng khi vẫn còn có thể để rồi chính những năm tháng đó, nhà văn cho ra đời một bộ tiểu thuyết 2000 trang, đây là đóng góp to lớn cho nền văn học Việt Nam nói chung, thể loại tiểu thuyết nói riêng Tác phẩm đã được nhà xuất bản Văn học và trung tâm nghiên cứu Quốc học cho in ấn và phát hành tại Việt Nam vào năm 1998

Nhà văn Nguyễn Mộng Giác từng chia sẻ với nhà văn Mặc Lâm trong cuộc trao đổi phỏng vấn tại tư gia riêng của mình rằng: “Sau khi tác phẩm viết xong thì tôi tính chuyện vượt biên Tôi lo sợ tác phẩm này bị tịch thu nên tới nhà xuất bản Văn Nghệ xin đăng ký để in, như một cách đánh tiếng cho sự có mặt của tác phẩm

mà thôi.” [11] Và theo chính tác giả chia sẻ: “bộ trường thiên tiểu thuyết lấy khung cảnh thời Tây Sơn, thế kỷ 18 và khởi đầu là sự nghiệp của anh em nhà tây Sơn, Nguyễn Nhạc, Nguyễn Huệ, Nguyễn Lữ và chấm dứt khi Nguyễn Huệ mất Đây là thời gian có nhiều biến động.” [11] Khi nói về những xảm xúc, sự thôi thúc cảm

hứng để tác giả viết nên Sông Côn mùa lũ, ông đã cho biết rằng: “cái thời gian từ

năm 1977 đến 1981 có thể nói là thời kỳ gian khổ nhất đời tôi Tôi cũng như nhiều người thất nghiệp, và gần như hoàn toàn tuyệt vọng về phương diện tinh thần nên tôi tìm đến sự viết lách để khuây khỏa mà thôi” [11] Có thể nói bộ trường thiên tiểu

thuyết Sông Côn mùa lũ chính là một đứa con tinh thần được “thai nghén” và sinh

ra trong một khoảng thời gian khá dài và đầy biến cố, khó khăn của nhà văn Chính

sự lao động bền bỉ và tâm huyết của nhà văn đã làm cho tác phẩm càng thêm đáng quý hơn Trong cuộc trò chuyện với sinh viên lớp Việt văn, trường đại học

Berkeley, nhà văn Nguyễn Mộng Giác đã chủ động chia sẻ, tâm sự về công việc viết lách và những kinh nghiệm cũng như sự trăn trở của mình, ông kể về hoàn cảnh

cụ thể những ngày tháng viết nên tác phẩm khi là công nhân của một tổ hợp mì sợi

từ năm 1978 đến 1981: “ Làm việc từ 8 giờ sáng đến 12 giờ trưa 12 giờ trưa nghỉ

ăn cơm, ăn cơm xong từ 12h đến 2h thì ngồi viết Xong rồi, làm việc từ 2 giờ đến 8 giờ Sau 8 giờ thì ra khỏi xưởng, chở mì sợi đi bán, về tới nhà khoảng 10 giờ tối, và ngồi bàn viết từ 10 giờ cho đến 12 giờ Viết trong tình trạng làm việc và viết như vậy trong bốn năm…nhưng không có nghĩa là tôi có khả năng viết trọn vẹn cả bộ truyện Trong thời gian viết, bộ truyện này bị ngưng lại hai lần vì tôi ở tù Lần đầu viết xong cuốn ba thì tổ hợp mì sợi bị đóng cửa rồi ban điều hành tổ hợp bị bắt…Bốn tháng sau, được thả ra, tôi tiếp tục viết, đến gần xong phần kết từ ở cuốn thứ tư thì có mối vượt biên ở Vũng Tàu Vượt biên không thành công, tôi bị bắt lần nữa và lần này bị giam bốn tháng Sau khi được thả ra, tôi về viết xong phần kết Tháng 10 năm 1981 thì hoàn tất bộ này, tôi đóng và để lại cho nhà tôi giữ và đi vượt biên.” [13] Chính vì dành cho “đứa con” tinh thần ấy nhiều tâm huyết, công sức như vậy, nên nhà văn đã luôn hy vọng và tin chắc vào tương lai của nó “Tôi cho rằng những cố gắng của mình đem lại kết quả, và nếu mình viết trên tinh thần tương đối sòng phẳng, thì có lẽ nó sẽ vượt qua được một số biên giới.”[13] Sẽ không có giới hạn hay “biên giới” nào cho việc đánh giá về bộ tiểu thuyết này vì đó là thành quả của một công cuộc lao động, sáng tạo nghiêm túc không ngừng Có lẽ chính vì tác phẩm được ra đời từ những khó khăn, thử thách như vậy mà sức sống và sự hiện

hữu của Sông Côn mùa lũ cứ như vậy đương đầu đi qua những Mùa biển động của

xã hội, nó được viết từ quê hương Việt Nam, mang đi ra khỏi đất nước khi hoàn thành nhưng rồi cũng đã trở về Việt Nam và được lưu giữ đến hôm nay

Sông Côn mùa lũ được xem là “một món nợ phải trả cho quê hương” của nhà

văn Nguyễn Mộng Giác khi nói đến quê hương Bình Định của ông Và chính vì ông

là một người con sinh ra tại Bình Định, nặng tình với nó, nên ông chọn thời Tây Sơn và người anh hùng áo vải Quang Trung Nguyễn Huệ để làm cột mốc thời gian lịch sử trong tác phẩm của mình Với riêng ông “lịch sử Tây Sơn quá đa dạng, phong phú và tâm nhìn của tôi cũng mở rộng ra” Nhưng với bộ tiểu thuyết này, nhà

văn chọn điểm kết thúc là thời điểm Nguyễn Huệ mất, dừng lại một cách rất nhẹ nhàng, vì ông nghĩ rằng “sau khi Quang Trung mất, lịch sử không còn sức hấp dẫn nữa” [3, tr.606]

Bộ tiểu thuyết gồm 101 chương, gồm sáu phần nội dung và phần kết từ Đây

là một tác phẩm đạt đến sự quy mô về nội dung, số lượng câu chữ Tác phẩm không còn ảnh hưởng và đi theo lối tiểu thuyết dạng chương hồi, mà gồm các chương lớn chia thành nhiều phần với hệ thống xây dựng 2 tuyến nhân vật: nhân vật lịch sử và nhân vật hư cấu

Phần 1: Về An Thái (gồm 12 chương): Thời gian bắt đầu từ năm 1765,

Trương Phúc Loan giết quan Nội hữu Trương Văn Hạnh Cuộc chạy trốn của gia đình ông giáo Hiến (gồm vợ và năm con, bốn trai một gái) Sự gặp gỡ của ông giáo Hiến và người làm việc của biện Nhạc, gia đình Hai Nhiều Nguyễn Nhạc gửi 2 em

là Nguyễn Lữ và Nguyễn Huệ theo học ở nhà ông giáo Hiến Tình cảm chớm nở trong mối quan hệ giữa Nguyễn Huệ và An- con gái ông giáo Hiến

Phần II: Tây Sơn Thượng (gồm 4 chương tiếp theo): Những khó khăn bước

đầu di cư và tiên phong mở cõi của phong trào Tây Sơn, Nguyễn Huệ ra sức đốc thúc việc rèn luyện vũ khí tại Tây Sơn Thượng để chuẩn bị cho cuộc khởi nghĩa và những cảm xúc mơ hồ trong tình cảm giữa Huệ và An

Phần III: Hồi Hương (20 chương tiếp theo): Tình hình Nam Hà năm Quí Tị

(1773) theo nhận định của sứ quán Triều Nguyễn Nguyễn Nhạc quyết định đánh xuống Kiên Thành Nguyễn Huệ vượt lệnh anh, cho quân tiến sâu đánh chiếm An Thái Nghĩa quân Tây Sơn đánh phủ Quy Nhơn, Giải pháp Hoàng tôn của Nguyễn Nhạc không giải quyết được tình hình cô lập, ông Giáo bị nghi ngờ phản bội và bị đào thải Nguyễn Nhạc gả cưới An cho Lợi, Nguyễn Huệ giành chiến thắng ở Phú Yên, nhưng sau đó tuyệt vọng đau đớn khi nghe tin về cuộc hôn nhân bất đắc dĩ của

An

Phần IV: Phương Nam (18 chương tiếp theo): Cuộc tiến công Gia Định lần

thứ hai của đội quân giành thắng lợi Sau khi gia đình ông Giáo trở về Bằng Châu thì ông giáo Hiến mất Vua Thái Đức xếp đặt Nguyễn Huệ cưới em gái Bùi Văn

Nhật, Bùi Đắc Tuyên để củng cố quyền hành Chiến thắng trận Rạch Gầm, Xoài Mút

Phần V: Vượt đèo Hải Vân (16 chương tiếp theo): Lãng viết và cho tập

tuồng Chàng Lía và những phản ứng bất lợi của triều đình đối với vở tuồng cùng những trăn trở, băn khoăn của Lãng Cuộc đón tiếp lạnh nhạt của Quy Nhơn đối với đoàn quân chiến thắng khải hoàn của Nguyễn Huệ Thành Phú Xuân bị bao vây, diễn tiến trận tấn công và chiến thắng của Tây Sơn Nguyễn Huệ vào Thăng Long, yết kiến vua Lê và cưới công chúa Ngọc Hân

Chương VI: Phú Xuân (25 chương tiếp theo): Mối bát hòa giữa anh em

Nguyễn Nhạc- Nguyễn Huệ Lợi đốt kho thóc, Bùi Đắc Tuyên lợi dụng cơ hội để hại Lợi Ngô Thì Nhậm được Nguyễn Huệ tin dùng Nguyễn Huệ lên ngôi đế, lễ đăng quang sáng ngày 25 tháng 11 Mậu Thân (1788), lấy niên hiệu là Quang Trung

và kéo quân tiến đánh quân Thanh

Phần Kết từ (5 chương cuối cùng): Ba mẹ con An trốn về Phú Xuân, Lãng

sống bám vào một mụ góa hồi xuân có nhiều tai tiếng Tìm xuống chùa Hà Trung học kinh Phật, mê Phong lan Hai chị em An và Lãng gặp lại nhau ở Bến Ván và sau đó Lãng mất tích Vua Quang Trung mất (1792) Thái (con gái An) có kinh lần đầu An nói về sự tiếp nối của đời sống

Sông Côn mùa lũ là một trường thiên tiểu thuyết về lịch sử của thế kỷ XVIII

Nói về giá trị thể loại của bộ tiểu thuyết này, tác giả Đặng Tiến trong bài viết Về thể

loại tiểu thuyết trường thiên đã cho rằng: “Có thể nói Nguyễn Mộng Giác là

“chuyên gia” về thể loại này” Tuy đây không phải là một thể tài mới, chúng ta từng

biết đến tác phẩm Khu rừng lau của Doãn Quốc Sĩ, Xóm cầu mới của Nhất Linh,

Cửa biển của Nguyên Hồng với bốn cuốn: Sóng gầm (1961), Cơn bão đã đến

(1967), Thời kỳ đen tối (1973), Khi đứa con ra đời (1976) … Thể tài này đòi hỏi sự

lao động và kiên trì bền bỉ của người sáng tác, mỗi tác phẩm sẽ có một số phận của

riêng nó Sông Côn mùa lũ của Nguyễn Mộng Giác đã có một vị trí nhất định trên

dòng chảy văn học tiểu thuyết Việt Nam

Nếu nói về đề tài lịch sử thời Tây Sơn, về người anh hùng áo vải Nguyễn

Huệ, cũng đã có rất nhiều tác phẩm viết rất thành công như: Gió lửa (Nam Dao),

Mưu sĩ Quang Trung: Trần Văn Kỷ (Hoài Anh), Tây Sơn bi hùng truyện (Lê Đình

Danh), Phẩm tiết (Nguyễn Huy Thiệp), và hiện nay là bộ trường thiên tiểu thuyết đang hoàn thành Tây Sơn tam kiệt của Vũ Thanh Nhưng riêng tác phẩm Sông Côn

mùa lũ vẫn khẳng định giá trị nhất định của riêng nó vì đó chính là cột mốc đánh

dấu sự chuyển mình mới mẻ về thể tài tiểu thuyết lịch sử cùng những quan niệm

mới mẻ về nghệ thuật Tác giả Nguyễn Vy Khanh trong bài Về tiểu thuyết lịch sử

cũng đã khẳng định: “Sông Côn mùa lũ của Nguyễn Mộng Giác là một tiểu thuyết lịch sử có tính cách điều nghiên văn hóa, về “hiện tượng” Nguyễn Huệ của đất Quy Nhơn Cái đặc biệt của bộ trường thiên non 2000 trang này là chân dung con người Nguyễn Huệ đa dạng, nhiều tương phản…Sông Côn mùa lũ là cái nhìn tổng hợp của Nguyễn Mộng Giác về con người lịch sử Nguyễn Huệ.” [7] Có lẽ cũng vì Nguyễn Mộng Giác là nhà văn người Bình Định, nên ông dành một cái nhìn ưu ái hơn cho 3 anh em Nguyễn Nhạc, Nguyễn Lữ, Nguyễn Huệ so với những gì sử học

đã viết Vẫn giữ nguyên sự thật lịch sử, nhưng với ba nhân vật đó, nhà văn đã cố gắng tìm ra nhiều góc cạnh hơn để lý giải về một con người, một anh hùng trong sự tương quan giữa các mối quan hệ mà đặc biệt là Nguyễn Huệ So với lịch sử và một

số tác phẩm văn học viết về ba anh em nhà Tây Sơn, dưới ngòi bút của Nguyễn Mộng Giác, họ trở nên gần gũi, đời thường hơn, con người hơn dù có bớt đi sự oai

hùng, vĩ đại như lịch sử Và cũng với Sông Côn mùa lũ, như một cái nhìn đầy mới

mẻ về lịch sử của Nguyễn Mộng Giác, lùi về quá khứ, đứng ở hiện tại để viết về lịch sử dân tộc bằng con mắt và sự rung cảm thời cuộc, như một “luật sư” phản biện cho những lối giải thích và xây dựng hình ảnh về Nguyễn Nhạc, Nguyễn Lữ, Nguyễn Huệ Dẫu có đứng dưới một góc nhìn nào đi nữa, tác phẩm tuy không đáp ứng đầy đủ giá trị văn học và giá trị lịch sử một cách đầy đủ và trọn vẹn nhất, nhưng đây đã là một tác phẩm tiểu thuyết lịch sử có giá trị chứa đựng nhiều “thông điệp” nhân văn sâu sắc

***

Tiểu thuyết lịch sử khi bước vào giai đoạn văn học mới đã đánh dấu được một bước đi, một diện mạo mới Những thành công của một số tác phẩm tiểu thuyết lịch

sử có giá trị mà trong đó có Sông Côn mùa lũ, sẽ là tiền đề phát triển cho thể tài này trên văn đàn Việt Nam ở những giai đoạn sau Sự kết hợp giữa chất liệu lịch sử và sáng tạo nghệ thuật trong thể loại tiểu thuyết đã giúp cho các tác giả được trình bày gián tiếp hoặc trực tiếp cái nhìn mới mẻ và đa diện hơn về lịch sử dân tộc và những

hình tượng anh hùng Trường thiên tiểu thuyết Sông Côn mùa lũ đã là một sự thành

công trên con đường sự nghiệp văn chương của nhà văn Nguyễn Mộng Giác, để ngày hôm nay, chúng ta đọc và nghiên cứu về bộ tiểu thuyết gần hai nghìn trang sách này, cũng là đang lùi về nhìn lại quá khứ dân tộc một thời Tây Sơn hào kiệt

CHƯƠNG 2 GIÁ TRỊ NỘI DUNG CỦA TRƯỜNG THIÊN TIỂU THUYẾT LỊCH

SỬ SÔNG CÔN MÙA LŨ

Như phần giới thuyết về thể tài tiểu thuyết lịch sử đã nêu trên, hiện thực lịch sử chính là chất liệu của nhà văn để xây dựng tác phẩm Vậy nên, sự sáng tạo nghệ thuật về mặt tiểu thuyết được “gieo mầm” trên mảnh đất hiện thực lịch sử đó phải đảm bảo được giá trị của hiện thực một cách chân thực và sâu sắc, rõ ràng Huỳnh Như Phương cho rằng: “Sự sáng tạo cái mới có thể có những giới hạn khác nhau

Có sáng tạo là những khám phá mới về nội dung và phát triển mới về hình thức Cũng có sáng tạo chỉ là sự phát hiện lai, sự bổ sung những giá trị đã có Dù sao, trong quan hệ với sự tiếp nhận, những sáng tạo đó đều góp phần làm cho đời sống văn học phong phú hơn, sự thưởng ngoạn nghệ thuật của công chúng đa dạng hơn” [8, tr.40] Dù sáng tạo, hư cấu để làm mới như thế nào đi nữa thì văn học phải luôn gắn liền với đời sống, sự thật dù có thuộc về quá khứ vẫn luôn phải được phản ánh đúng bản chất của nó Đặc biệt là đối với một tác phẩm tiểu thuyết lịch sử, mỗi chất liệu lịch sử là một giá trị sự thật thuộc về quá khứ một dân tộc, một đất nước Chính

vì vậy mỗi nhà văn khi viết tiểu thuyết lịch sử cần có một tri thức sử học uyên bác,

có bản lĩnh kiên định để không bị “sa ngã” trong quá trình thực hiện công việc sáng tạo nghệ thuật của mình

Lịch sử dân tộc Việt Nam là lịch sử của những tháng ngày chiến tranh dựng nước và giữ nước trước nhiều loại giặc thù, nhiều ách đô hộ Một lịch sử với nhiều biến cố như vậy càng chứa đựng nhiều bí ẩn mà sử học và các ngành khoa học xã hội không thể giải quyết một sớm một chiều hay lý giải đơn thuần theo những dữ liệu được công bố và xác nhận Tiểu thuyết lịch sử viết về lịch sử trong tâm điểm đời sống văn chương, nhà văn quay trở về quá khứ Chính vì không phải là một chứng nhân lịch sử nên người viết đứng trước khó khăn về tư liệu, về những câu chuyện dược dân gian lưu truyền, phải lựa chọn và viết về những gì đã qua, đã mất

đi nên càng phải có bản lĩnh và lập trường kiên định giữa rất nhiều nguồn sử liệu

các nhau, mà tư liệu nào cũng có lý lẽ thuyết phục riêng của nó Về độ tuyệt đối chính xác của sử học thì vẫn còn những sự kiện lịch sử, nhân vật lịch sử được lưu truyền với nhiều nguồn tài liệu và những bàn luận đa chiều khác nhau.Nhà văn chỉ lựa chọn những tư liệu lịch sử đáng tin cậy và đảm bảo thuần phong mỹ tục, văn hóa dân tộc để phản ánh trên tác phẩm của mình Tác giả Đồng Văn Đẹp trong luận

văn Vấn đề chân thật lịch sử và hư cấu nghệ thuật trong Sông Côn mùa lũ của

Nguyễn Mộng Giác cho rằng: “Tái hiện những chi tiết và sự kiện lịch sử là một yêu

cầu cần thiết đối với người viết tiểu thuyết lịch sử Tính chân thật trong tiểu thuyết lịch sử được thể hiện rõ qua việc người ấy lấy cảm hứng từ những để tài lịch sử - cái nôi nuôi dưỡng những kiệt tác nghệ thuật của nhân loại, làm cho tác phẩm đầy ắp những người thật, việc thật.” [5, tr.39] Nhà văn đóng vai trò là một “nhà tư tưởng” văn hóa, “nhà giáo dục” sử học, lại vừa là một nhà nghiên cứu, một nhà văn đầy đủ phẩm chất để viết hay, viết đúng về một sự thật lịch sử đã đi qua Những rung cảm, trực giác của nhà văn cũng là yếu tố cần thiết để viết tiểu thuyết lịch sử Về điều này, Huỳnh Như Phương cũng cho rằng “Rung cảm và trực giác” [8, tr.166] là những yếu tố thuộc về tâm lý sáng tạo của nhà văn, cần thiết để tạo nên một tác phẩm văn học có giá trị

Các nhân vật lịch sử như Hai Bà Trung, Lê Lợi, Nguyễn Trãi, Trần Hưng Đạo,

Hồ Quý Ly, Nguyễn Huệ…đã trở thành những hình tượng nhân vật lịch sử quen thuộc, được lấy làm đề tài cho một số tác phẩm văn học và thậm chí đã được chuyển thể điện ảnh Điều đó cho thấy lịch sử là một kho tàng vô hạn để khai thác

đề tài, khơi nguồn cảm hứng văn chương cho các tác giả, nhưng họ luôn phải đảm bảo sự thật lịch sử luôn cần được truyền tải một cách trung thành nhất Đồng Văn Đẹp đã dẫn ý kiến của Đinh Thế Huynh: “Trở về với lịch sử để thể hiện một cách trung thực, sinh động, hấp dẫn, để khám phá những vấn đề sâu sắc của lịch sử Việt Nam, của con người Việt Nam, là một trong những nhiệm vụ lớn lao của nền văn học nghệ thuật nước nhà Tuy nhiên, trở về quá khứ chứ không phải chỉ để ngưỡng

mộ, ngợi ca, mà bằng năng lực, tài năng sáng tạo của mình, các văn nghệ sĩ khám phá trong lịch sử, trong quá khứ những kinh nghiệm, những bài học cần thiết cho

cuộc sống hôm nay, cho sự nghiệp đổi mới, bảo vệ, xây dựng và phát triển đất nước” [5, tr.39,40]

Chất liệu lịch sử trong Sông Côn mùa lũ của Nguyễn Mộng Giác không phải

là đề tài quá xa lạ mà ngược lại, rất quen thuộc và thậm chí là giai đoạn quan trọng trong được ghi chép cẩn thận trong những tài liệu lịch sử dân tộc Triều đại Tây Sơn với hình ảnh người anh hùng áo vải Quang Trung- Nguyễn Huệ đã từng gây nhiều tranh luận giữa các nhà sử học về các nguồn thông tin tư liệu, nhưng hầu hết chúng

ta đều mặc nhiên chấp nhận với trang sử vẻ vang thời Tây Sơn về những chiến thắng oai hùng dưới ngọn cờ đào của người anh hùng áo vải ấy Lịch sử đã thừa nhận những điều ấy và đương nhiên bạn đọc văn chương đã hầu hết đều nắm rõ Dựa theo các nguồn tài liệu lịch sử Việt Nam khi chúng tôi nghiên cứu về chất liệu

và giá trị lịch sử trong tác phẩm của Nguyễn Mộng Giác, thấy rằng nội dung mà nhà

văn thể hiện trong Sông Côn mùa lũ đã đảm bảo việc bám sát, tái hiện đúng với

những chi tiết, sự kiện, nhân vật, thời gian lịch sử Tuy nhiên, giá trị chân thật của chất liệu lịch sử trong tác phẩm như chúng tôi đã nêu trên, chỉ nằm ở mức độ tương đối Vì ở đây, lịch sử được nhìn và viết qua con mắt và ngòi bút của một nhà văn chứ không phải một nhà nghiên cứu sử học Nhà văn đã hoàn thành vai trò tái hiện quá khứ, làm mới cho những vấn đề lịch sử dưới một góc nhìn đa diện, đa chiều, lấy lịch sử làm chất liệu cho văn học, và chính văn học chắp cánh, bồi dưỡng cho sự thật lịch sử được mềm mại, gần gũi và dễ đi vào lòng người hơn so với những kiến thức khoa học xã hội mà các tư liệu lịch sử cung cấp Chính vì thế, Nguyễn Mộng Giác không đi sâu xây dựng phẩm chất oai hùng của Quang Trung - Nguyễn Huệ qua những chiến thắng vang dội của các trận đánh lịch sử, điều này thì sử học đã làm được Những sự kiện, cột mốc quan trọng cũng chỉ được nhắc đến chứ không tái hiện một cách chi tiết và miêu tả tỉ mỉ Nhà văn chỉ chủ yếu lý giải cho sự khởi nghiệp của anh em nhà Tây Sơn, viết về những ngày đầu đi khai thiên mở cõi, viết

về những khó khăn và những chuyển biến tâm lý của các nhân vật lịch sử trong những giai đoạn lịch sử ấy Đó cũng là lý do tại sao nhà văn dành phần lớn số trang của tác phẩm để kể về gia đình ông giáo Hiến, về những ngày khởi nghiệp của ba anh em Nguyễn Nhạc ở vùng Tây Sơn Thượng, những ngày tháng theo học tại nhà

ông giáo Hiến và sự khác biệt rõ rệt trong tư tưởng nhận thức, tiếp thu của Nguyễn Huệ so với hai anh của mình Chính những điều đó là dấu hiệu cho chuyển biến về sau của nhận vật, dường như tác giả muốn viết về nguyên nhân nhiều hơn là đi sâu vào khai thác diễn biến quá trình và kết quả của những sự kiện lịch sử này Và có lẽ như vậy, nhà văn mới có “đất” của riêng mình để thỏa sức sáng tạo độc lập, không

bị khuôn khổ bởi những điều đã có

Khi trao đổi về chất liệu và giá trị lịch sử trong tiểu thuyết Sông Côn mùa lũ,

Nguyễn Mộng Giác đã cho biết: “ý định ban đầu, như thế, là viết về tâm trạng trí thức thời loạn nói chung, trong đó có một phần tâm trạng mình trong những năm biến chuyển sau tháng Tư 1975 Chọn thời gian Tây Sơn vì đấy là thời kỳ cũng có nhiều biến động dữ dội, thời kỳ giới Nho sĩ trí thức cả Đàng Trong lẫn Đàng Ngoài đều bị đặt trước những thử thách sinh tử Khi định rõ được chủ ý của tác phẩm, tôi bắt đầu tìm đọc tất cả các tài liệu lịch sử liên quan đến thời Tây Sơn Càng đọc, tôi càng thấy lịch sử Tây Sơn quá đa dạng, phong phú, và tầm nhìn của tôi cũng mở rộng ra Chủ đích ban đầu là tâm trạng trí thức thời loạn trở thành chật hẹp” [3, tr.606] Như vậy chúng ta có thể hiểu phần nào rằng lịch sử thời Tây Sơn đã để lại trong tác giả những ấn tượng lớn lao và nhiều trăn trở khiến cho nhà văn lựa chọn ý định sẽ “tái hiện lại toàn cảnh giai đoạn lịch sử ấy, từ chốn triều đình đến thân phận những người dân ở cùng đáy, từ lúc phong trào Tây Sơn khởi dấy cho đến lúc Nguyễn Huệ mất” [3, tr.606] Tác giả chỉ sử dụng chất liệu lịch sử là “phương tiện”

để chắp bút cho những ý tưởng nghệ thuật của mình, thể hiện tâm trạng và suy nghĩ

cá nhân trong “những năm nhiều biến chuyển sau tháng Tư 1975” [3, tr.606] Nhà văn đã lựa chọn được giai đoạn lịch sử, nhân vật lịch sử để làm “kim chỉ nam” cho việc xây dựng và phát triển toàn bộ tiểu thuyết của mình, viết về những biến động lịch sử và được quyền tưởng tượng, hư cấu nên một thế giới nhân vật mới hiện hữu song song với diện mạo nhân vật lịch sử để được giải tỏa những băn khoăn, giả định của mình về quá khứ, đứng ở vị trí một người trong cuộc sống đương đại để mở rộng lịch sử, làm mới lịch sử với những điều mà trước giờ sử học chưa nói đến Nhà văn quan niệm “thế sự là da thịt của tiểu thuyết lịch sử, cũng như lịch sử là xương