Hình tượng kẻ sĩ trong tiểu thuyết lịch sử của nguyễn thế quang

Trong đời sống văn học Việt Nam hiện đại, tiểu thuyết lịch sử là một trong những thể loại đã và đang khẳng định được vị trí của mình với sự xuất hiện của hàng loạt tác giả, tác phẩm nổi

TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH

NGUYỄN THỊ THU HIỀN

HÌNH TƯỢNG KẺ SĨ TRONG TIỂU THUYẾT LỊCH SỬ CỦA NGUYỄN THẾ QUANG

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGỮ VĂN

NGHỆ AN - 2017

TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH

NGUYỄN THỊ THU HIỀN

HÌNH TƯỢNG KẺ SĨ TRONG TIỂU THUYẾT LỊCH SỬ CỦA NGUYỄN THẾ QUANG

Chuyên ngành: Lí luận Văn học

Mã số: 60.22.01.20

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGỮ VĂN

Người hướng dẫn khoa học:

TS LÊ THỊ HỒ QUANG

NGHỆ AN - 2017

Trong quá trình nghiên cứu và hoàn thành luận văn Hình tượng kẻ sĩ

trong tiểu thuyết lịch sử của Nguyễn Thế Quang, tôi đã nhận được sự chỉ bảo

tận tình của cô giáo Lê Thị Hồ Quang cùng với sự nỗ lực cố gắng của bản thân, học hỏi từ thầy cô bạn bè

Qua đây, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành và sâu sắc nhất tới cô giáo, TS Lê Thị Hồ Quang, tác giả Nguyễn Thế Quang, cùng tập thể thầy cô giáo trong khoa Ngữ Văn trường Đại học Vinh đã dày công giảng dạy, truyền đạt nhiều kiến thức quý báu để việc nghiên cứu luận văn của tôi được thuận lợi và đạt kết quả tốt hơn

Tuy đã cố gắng rất nhiều trong quá trình nghiên cứu nhưng chắc chắn không tránh khỏi những thiếu sót Tôi rất mong nhận được sự thông cảm, đóng góp ý kiến từ phía những nhà khoa học, quý thầy cô và các bạn đồng nghiệp

Nghệ An, tháng 8 năm 2017 Học viên

Nguyễn Thị Thu Hiền

NHÀ VĂN NGUYỄN THẾ QUANG

1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Lịch sử nghiên cứu 2

3 Đối tượng, mục đích nghiên cứu và phạm vi văn bản khảo sát 6

4 Nhiệm vụ nghiên cứu 7

5 Phương pháp nghiên cứu 7

6 Cấu trúc luận văn 7

Chương 1 NHÌN CHUNG VỀ HÌNH TƯỢNG KẺ SĨ TRONG TIỂU THUYẾT LỊCH SỬ CỦA NGUYỄN THẾ QUANG 8

1.1 Giới thuyết khái niệm 8

1.1.1 Về khái niệm “kẻ sĩ” 8

1.1.2 Về khái niệm tiểu thuyết lịch sử 12

1.1.3 Về hình tượng kẻ sĩ trong tiểu thuyết lịch sử Việt Nam đương đại 14

1.2 Tiểu sử, quá trình sáng tạo và quan niệm nghệ thuật của nhà văn Nguyễn Thế Quang 15

1.2.1 Tiểu sử tác giả 15

1.2.2 Quá trình sáng tạo 16

1.2.3 Quan niệm của nhà văn Nguyễn Thế Quang khi viết tiểu thuyết lịch sử 21

1.3 Hình tƣợng kẻ sĩ - kiểu nhân vật nổi bật trong tiểu thuyết lịch sử Nguyễn Thế Quang 28

1.3.1 Khái lược về nhân vật trong tiểu thuyết lịch sử của Nguyễn Thế Quang 28

1.3.2 Khái lược về hình tượng kẻ sĩ trong tiểu thuyết lịch sử của Nguyễn Thế Quang 32

Chương 2 ĐẶC ĐIỂM HÌNH TƯỢNG KẺ SĨ TRONG TIỂU THUYẾT LỊCH SỬ CỦA NGUYỄN THẾ QUANG 34

2.1 Hình tƣợng kẻ sĩ trong tiểu thuyết lịch sử của Nguyễn Thế Quang nhìn trong những mối quan hệ khác nhau 34

2.1.1 Về mối quan hệ giữa nhân vật kẻ sĩ trong tiểu thuyết và con người

trong chính sử 34

2.1.2 Về mối quan hệ giữa kẻ sĩ và hoàng đế, trí thức và quyền lực 38

2.1.3 Về mối quan hệ giữa kẻ sĩ với nhân dân lao động 43

2.2 Những hình tượng kẻ sĩ nổi bật trong tiểu thuyết lịch sử của Nguyễn Thế Quang 50

2.2.1 Hình tượng Nguyễn Du 51

2.2.2 Hình tượng Nguyễn Công Trứ 55

2.3 Sự tương đồng và khác biệt của hình tượng kẻ sĩ trong tiểu thuyết lịch sử Nguyễn Thế Quang so với một số tác giả khác 61

Chương 3 NGHỆ THUẬT XÂY DỰNG HÌNH TƯỢNG KẺ SĨ TRONG TIỂU THUYẾT LỊCH SỬ CỦA NGUYỄN THẾ QUANG 67

3.1 Kết hợp chừng mực giữa yếu tố sự thật lịch sử và yếu tố hư cấu khi mô tả hình tượng kẻ sĩ 67

3.1.1 Nhìn chung về cách sử dụng, pha trộn sử liệu trong tiểu thuyết lịch sử 67

3.1.2 Mức độ, tính chất, cách thức sử dụng, pha trộn yếu tố sử liệu trong cách mô tả kẻ sĩ của Nguyễn Thế Quang 68

3.2 Mô tả kẻ sĩ từ nhiều góc độ và trong nhiều mối quan hệ đa dạng 75

3.2.1 Các góc độ, các mối quan hệ được mô tả, khắc họa 75

3.2.2 Ý nghĩa - hiệu quả 84

3.3 Đặt hình tượng kẻ sĩ trong những bối cảnh không gian đa dạng 85

3.3.1 Không gian ngoại giới 86

3.3.2 Không gian nội tâm 90

3.4 Huy động thông tin từ nhiều nguồn văn học, văn hóa, địa lí, lịch sử để xây dựng nhân vật 94

3.4.1 Từ nguồn văn học 94

3.4.2 Từ nguồn địa lí, văn hóa 98

KẾT LUẬN 102

TÀI LIỆU THAM KHẢO 105

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

1.1 Trong đời sống văn học Việt Nam hiện đại, tiểu thuyết lịch sử là một trong những thể loại đã và đang khẳng định được vị trí của mình với sự xuất hiện của hàng loạt tác giả, tác phẩm nổi tiếng như Nguyễn Xuân Khánh

với Hồ Qúy Ly, Đội gạo lên chùa, Mẫu thượng ngàn; Nguyễn Quang Thân với Hội thề; Hoàng Quốc Hải với Bão táp triều Trần; Ngô Văn Phú với Ấn

kiếm trời ban, Lý Công Uẩn… Có thể nói, tiểu thuyết lịch sử ra đời đã đáp

ứng được yêu cầu của thời đại lên giáo dục lịch sử, giúp người đọc, đặc biệt là thế hệ độc giả trẻ biết được các nhân vật lịch sử, sự kiện lịch sử nước nhà và thông qua những câu chuyện lịch sử để hiểu biết hơn về hiện tại Giáo dục

lịch sử thông qua các trang tiểu thuyết sẽ mang lại hiệu quả thẩm mĩ cao hơn

bất cứ hình thức nào

1.2 Chỉ trong vòng năm năm, nhà văn Nguyễn Thế Quang đã cho ra đời ba cuốn tiểu thuyết lịch sử dày trên 1200 trang, thu hút sự chú ý của độc giả và giới nghiên cứu Và vinh dự nhất là cả ba tác phẩm đều đạt giải và đạt

giải cao: tiểu thuyết Nguyễn Du giải thưởng Văn học nghệ thuật Hồ Xuân Hương hạng A, tiểu thuyết Khúc hát những dòng sông giải ba cuộc thi sáng

tác, quảng bá tác phẩm văn học, nghệ thuật và báo chí về chủ đề học tập và làm theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh của Ban Tuyên giáo Trung Ương,

đợt I/ 2013, tiểu thuyết Thông reo Ngàn Hống giải thưởng Hội nhà văn Việt

Nam năm 2015 Vấn đề mà nhà văn Nguyễn Thế Quang đặt ra và quan tâm lý giải trong các tác phẩm của mình là mối quan hệ giữa hoàng đế và kẻ sĩ, quyền lực và trí thức Trong đó nhà văn đặc biệt đi sâu miêu tả, phân tích, lí giải cuộc đời, số phận, mối quan hệ cũng như cách hành xử của kẻ sĩ

1.3 Chúng tôi nhận thấy rằng, viết về “Hình tƣợng kẻ sĩ trong tiểu

thuyết lịch sử của Nguyễn Thế Quang” là một trong những vấn đề có ý

nghĩa thiết thực trong thực tế giảng dạy, giáo dục thế hệ học sinh về tinh thần trách nhiệm, ý thức công dân, cách hành xử, bản lĩnh trước mọi vấn đề xã hội

và thời đại Và qua khảo sát tài liệu, chúng tôi cũng nhận thấy vấn đề này chưa được các nhà nghiên cứu quan tâm một cách thỏa đáng

Từ tất cả những lí do trên, chúng tôi chọn đề tài “Hình tƣợng kẻ sĩ

trong tiểu thuyết lịch sử của Nguyễn Thế Quang” để nghiên cứu

2013, và năm 2015, ông tiếp tục cho ra đời tiểu thuyết Thông reo Ngàn Hống

Điều này chứng tỏ một sức nghĩ và sức viết khá dồi dào, sung mãn của tác giả Tuy nhiên, theo khảo sát, tìm hiểu của chúng tôi, số lượng bài nghiên cứu

về các tác phẩm này còn ít ỏi và khiêm tốn Sau đây, chúng tôi xin điểm qua một số công trình, bài viết, nhận định tiêu biểu:

Các tác giả Lê Thái Phong, Nguyễn Sĩ Đại trong bài viết : Nguyễn Du -

Từ cuộc đời đến tiểu thuyết đã có cái nhìn khái quát khi đánh giá giá trị tác

phẩm Nguyễn Du Bằng sự nghiền ngẫm, công phu đi tìm tài liệu cũng như

việc lựa chọn các câu chuyện, sự kiện, nhân vật lịch sử, nhà văn Nguyễn Thế Quang đã xây dựng thành công những hình tượng nhân vật trí thức vừa chân thực - hư cấu, vừa cụ thể - sinh động, phong phú mà trung tâm là hình tượng nhân vật Nguyễn Du Qua bài viết, hai tác giả đã cho chúng ta “thấy được bi kịch thảm khốc và vĩ đại của người nghệ sĩ, trí thức, của cái đẹp trong lịch sử Đồng thời thắp lên khát vọng cháy bỏng về tình thương và chân lí, thúc giục sức mạnh cái thiện “đội trời đạp đất mặc dầu” để chiến thắng cái ác, xóa bỏ mọi áp bức, bất công và nhỏ nhen, ti tiện của con người” [61]

Cũng bàn về tiểu thuyết Nguyễn Du, tác giả Yến Nhi trong bài: Đọc

Nguyễn Du - tiểu thuyết lịch sử đã có những phân tích sâu sắc về nhân vật

Nguyễn Du Theo Yến Nhi: “Nguyễn Thế Quang trong tác phẩm đã thành công khi tái tạo nỗi niềm tâm sự khá phức tạp của Nguyễn Du Nguyễn trong tác phẩm chủ yếu là Nguyễn của những nỗi niềm, những tâm trạng Nguyễn trong tác phẩm đứng trước hoàn cảnh thường có một “tâm trạng kép” vừa lo

âu vừa mừng rỡ, lo vì bị bức hại, mừng vì tai qua nạn khỏi, lo cho mình và lo cho cả gia tộc, phủ định nhưng vẫn phải làm tròn chức phận không thể thoái thác” [45] Tâm trạng đó cũng thể hiện nỗi lo âu, trăn trở và trách nhiệm của

kẻ sĩ - những trí thức trong xã hội xưa đồng thời cũng là cái cớ để gửi đến con người hiện tại những thông điệp về ý thức trách nhiệm

Lê Thị Hương Giang, tác giả của cuốn luận văn Hình tượng Nguyễn Du

trong tiểu thuyết Nguyễn Du của tác giả Nguyễn Thế Quang đã đi sâu vào phân

tích, lí giải hình tượng nhân vật Nguyễn Du trong nhiều mối quan hệ cũng như đánh giá được một số đặc sắc trong nghệ thuật xây dựng nhân vật Đặc biệt trong công trình này tác giả đã nhấn mạnh hình tượng nhân vật Nguyễn Du với vấn đề phẩm giá trí thức Tác giả nhận xét: “Nguyễn Thế Quang đã đặt Nguyễn Du trong một khối mâu thuẫn, đó là mâu thuẫn giữa quyền lực với phẩm giá trí thức của con người Nếu chạy theo quyền lực đồng nghĩa với cái ác sẽ hủy diệt cái cao cả, tốt đẹp của người trí thức Nhưng nếu chạy theo quan điểm sống tốt đẹp của người trí thức chân chính cũng đồng nghĩa với việc chết dưới lưỡi gươm quyền lực của kẻ khác Tài năng của Nguyễn Thế Quang là ở chỗ, một mặt ông

đã tạo ra những tình huống gay cấn, đặt Nguyễn Du trong lòng của quyền lực, mặt khác ông lại để Nguyễn Du tỏa sáng trong chân trời của người trí thức có

phẩm giá, cốt cách” [21, tr.35]

Sau cuộc Gặp nhà văn Nguyễn Thế Quang - tác giả đạt giải thưởng Hội

Nhà văn Việt Nam, nhà nghiên cứu Đinh Trí Dũng đưa ra nhận xét: “Dưới

ngòi bút của một thầy giáo, một trí thức hoàn toàn trăn trở trước vấn đề khủng hoảng các giá trị văn hóa, đạo đức của con người trong xã hội hiện nay cũng như sự hưng vong của đất nước, của dân tộc, ba nhân vật lịch sử là đại thi hào Nguyễn Du, bà Hoàng Thị Loan - thân mẫu Bác Hồ và danh nhân Nguyễn Công Trứ được tái hiện một cách sinh động với những phẩm chất tốt đẹp, tinh túy nhưng cũng thấm đẫm các bài học về nghĩa khí, trách nhiệm của con người với cuộc đời, với dân tộc Thông qua những câu chuyện lịch sử tác giả muốn gửi gắm nỗi niềm về mối quan hệ của người cầm quyền và trí thức, vai trò và trách nhiệm của trí thức với đất nước, một vấn đề hệ trọng của bất cứ

chế độ nào” [20]

Nguyễn Thị Thẩm Mỹ trong bài viết: Nghệ thuật xây dựng nhân vật

Nguyễn Du trong cuốn tiểu thuyết cùng tên của Nguyễn Thế Quang đã phân

tích cho người đọc nhận diện được cách sử dụng nghệ thuật khắc họa nhân vật kết hợp với điểm nhìn lịch sử và thế sự đời tư, sự kết hợp giữa hư cấu và hiện

thực một cách tài tình của Nguyễn Thế Quang

Cho đến thời điểm hiện tại, người quan tâm nhiều nhất đến tiểu thuyết lịch sử Nguyễn Thế Quang là nhà nghiên cứu Nguyễn Khắc Phê Ông đã có rất nhiều cuộc trao đổi, trò chuyện, nhiều bài viết đăng trên các trang báo,

trang web Cụ thể là:

Trong bài trao đổi với tác giả Nguyễn Thế Quang đăng trên Báo Thừa

Thiên Huế online với nhan đề Đại thi hào Nguyễn Du trong tiểu thuyết của

Nguyễn Thế Quang, Nguyễn Khắc Phê đã cho chúng ta thấy được những suy

nghĩ, trăn trở của nhà văn Nguyễn Thế Quang khi lựa chọn, xây dựng những hình tượng nhân vật lịch sử lớn như Nguyễn Du, vua Gia Long…; những sự thật lịch sử và hư cấu nghệ thuật để tạo nên sự hợp lí, sức hấp dẫn của cuốn tiểu thuyết Và một trong những thành công của tác phẩm nữa là đã đề cập đến một vấn đề lớn lao nữa của thời đại “mối quan hệ giữa trí thức với quyền

lực (…) bi kịch của người trí thức trước cường quyền” [49]

Nhà nghiên cứu Nguyễn Khắc Phê trong bài viết Từ Nguyễn Du đến

Thông reo Ngàn Hống đi vào phân tích một số đoạn trong tiểu thuyết nhằm làm

nổi bật tâm trạng của Nguyễn Công Trứ trước “mối quan hệ giữa hoàng đế và kẻ

sĩ, quyền lực và trí thức” cũng như đánh giá về Nguyễn Công Trứ - con người đa tài mà đa tình Để từ đó, Nguyễn Khắc Phê đi đến khẳng định: “Nhà văn Nguyễn Thế Quang đã làm sống dậy một kẻ sĩ, một trí thức với những công tích lớn lao,

mà cũng tài hoa rất mực với tính cách cứng cỏi, tâm trạng phong phú, phức tạp

khác người, hơn người của Nguyễn Công Trứ” [54]

Trong bài viết Nhà văn Nguyễn Thế Quang và ba cuốn tiểu thuyết lịch

sử vừa xuất bản, Nguyễn Khắc Phê đã có dịp giới thiệu đôi nét về nhà văn

Nguyễn Thế Quang; sự lựa chọn và những thách thức; quan điểm sáng tác tiểu thuyết lịch sử của Nguyễn Thế Quang và dừng lại đánh giá những đóng góp của Nguyễn Thế Quang qua ba cuốn tiểu thuyết lịch sử Sau khi đánh giá giá trị của ba cuốn tiểu thuyết, tác giả dừng lại nhấn mạnh mạch chảy xuyên

suốt của hai cuốn tiểu thuyết Nguyễn Du và Thông reo Ngàn Hống là khai

thác mối quan hệ giữa hoàng đế và kẻ sĩ, quyền lực và trí thức “nhưng trong

Thông reo Ngàn Hống, vấn đề được khai thác sâu hơn: vai trò và trách nhiệm

của kẻ sĩ, của trí thức với đất nước qua một loạt nhân vật Có người biết sống, biết lập công, lập danh, có người phải mòn mỏi trong chốn cung đình, có người bỏ mũ áo cân đai mà rong chơi, có kẻ chỉ biết xu nịnh cho đẹp lòng quân vương; lại có kẻ tốt bụng, chân thành nhưng tầm nhìn hẹp nên đã kéo lùi lịch sử và có cả người muốn làm tôi trung mà bị dồn đến cảnh phải vùng lên làm giặc Từ đó, tác giả muốn khẳng định: cùng với quân vương nắm quyền lực cai quản giang sơn, những kẻ sĩ, những trí thức phải có trách nhiệm và

chịu trách nhiệm trong sự hưng vong của đất nước” [56]

Đi vào một khía cạnh khác của cuốn tiểu thuyết, Nguyễn Khắc Phê trong

bài viết: Nguyễn Công Trứ với Thông reo Ngàn Hống đã đi sâu vào đánh giá nghệ

thuật viết tiểu thuyết lịch sử từ việc xây dựng hình tượng Nguyễn Công Trứ trong mối tình với Hiệu Thư, cho đến việc “chú ý khai thác tâm trạng, đi sâu vào khát

vọng, sự giằng xé nội tâm”, cùng với sự hư cấu những cuộc hội ngộ của các danh

sĩ đương thời và “nhiều sự kiện lịch sử được soi rọi, miêu tả không “đơn giản” như trong cuốn sách lịch sử” Từ đó, tác giả “gợi chúng ta nhiều suy ngẫm về

trách nhiệm của người đứng đầu, của trí thức với vận mệnh đất nước” [55]

Cũng đi vào đánh giá tác phẩm Thông reo Ngàn Hống, trong bài viết

Thông reo Ngàn Hống - bài ca bất tận của con người, đăng trên trang www.honviet.com, Nguyễn Khắc Phê khẳng định: “Nguyễn Thế Quang không bó

hẹp vào chuyện đời một con người mà trong khi tái hiện cả một giai đoạn lịch sử,

đã chọn lựa các sự kiện, các tình tiết thể hiện mối quan hệ giữa kẻ sĩ và quyền lực

- mối quan hệ chi phối sự thành bại của toàn xã hội trong bất cứ thể chế nào” [57]

Như vậy, điểm qua những ý kiến, những nhận định trên có thể thấy,

hình tƣợng kẻ sĩ trong tiểu thuyết lịch sử của Nguyễn Thế Quang đã ít

nhiều thu hút sự chú ý, quan tâm của các nhà nghiên cứu Nhưng do mục đích, tính chất, thời lượng của bài viết nên các tác giả mới chỉ đưa ra những đánh giá, nhận xét về một khía cạnh, một vấn đề của tác phẩm Tuy nhiên, ý kiến của người đi trước là những gợi ý quan trọng giúp chúng tôi thực hiện tốt

đề tài này

3 Đối tƣợng, mục đích nghiên cứu và phạm vi văn bản khảo sát

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Hình tượng kẻ sỹ trong tiểu thuyết lịch sử của Nguyễn Thế Quang

- Nguyễn Du (2015), Nxb Trẻ

- Thông reo Ngàn Hống (2015), Nxb Trẻ

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

Nghiên cứu đề tài Hình tượng kẻ sĩ trong tiểu thuyết lịch sử của

Nguyễn Thế Quang chúng tôi xác định có những nhiệm vụ cơ bản sau:

Giới thuyết khái lược về khái niệm “kẻ sĩ” và hình tượng kẻ sĩ trong tiểu thuyết lịch sử Việt Nam đương đại

Chỉ ra những đặc điểm hình tượng kẻ sĩ trong tiểu thuyết lịch sử của Nguyễn Thế Quang

Chỉ ra những đặc sắc trong nghệ thuật xây dựng hình tượng kẻ sĩ trong tiểu thuyết lịch sử của Nguyễn Thế Quang

5 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp phân tích, tổng hợp

- Phương pháp hệ thống cấu trúc

- Phương pháp thống kê, phân loại

- Phương pháp so sánh, đối chiếu

6 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận và Tài liệu tham khảo, nội dung chính của luận văn gồm 3 chương:

Chương 1: Nhìn chung về hình tượng kẻ sĩ trong tiểu thuyết lịch sử

của Nguyễn Thế Quang Chương 2: Đặc điểm hình tượng kẻ sĩ trong tiểu thuyết lịch sử của

Nguyễn Thế Quang Chương 3: Nghệ thuật xây dựng hình tượng kẻ sĩ trong tiểu thuyết

lịch sử của Nguyễn Thế Quang

Chương 1

NHÌN CHUNG VỀ HÌNH TƯỢNG KẺ SĨ TRONG TIỂU THUYẾT LỊCH SỬ CỦA NGUYỄN THẾ QUANG

1.1 Giới thuyết khái niệm

1.1.1 Về khái niệm “kẻ sĩ”

Khái niệm kẻ sĩ từ trước đến nay có nhiều cách gọi khác nhau như nho sĩ,

nhà nho, Trong Từ điển Tiếng Việt của Hoàng Phê (chủ biên) định nghĩa: kẻ sĩ là

khái niệm được dùng để chỉ những “trí thức trong xã hội phong kiến” [48, tr.608]

Trong xã hội xưa, kẻ sĩ được xếp hàng đầu, không chỉ về địa vị “nhất sĩ, nhì

nông, tam công, tứ thương” mà còn về vai trò quan trọng trong xã hội Vai trò

của kẻ sĩ không chỉ ở tài cán quân sự, tổ chức kinh tế hay xã hội mà còn là nêu gương mẫu đạo đức cho quần chúng Kẻ sĩ đóng vai trò thúc đẩy sự tiến bộ của

xã hội, có tác động tích cực trong việc chuyển hóa nhận thức của số đông thông qua những việc làm và lời nói của họ, ảnh hưởng đến sự chọn lựa định hướng,

quyết sách để phát triển quốc gia, dân tộc Trong bài viết Từ kẻ sĩ xưa đến trí

thức ngày nay, tác giả Long Biên quan niệm: “Kẻ sĩ” là “người không chịu khuất phục”, có “chí khí bất khuất”, đặc điểm quan trọng nhất của kẻ sĩ là “bất khuất trước bạo tàn” [6, tr.82]

Tác giả Hoàng Văn Lân trong bài viết Bảy luận điểm về kẻ sĩ trong học

Thứ hai là: Khổng Tử phân biệt hai bậc thang phẩm giá của kẻ sĩ: kẻ sĩ đích thực và kẻ sĩ hữu danh vô thực “Trong kẻ sĩ thường có một bộ phận làm

quan, tham dự chính sự, gánh vác việc đời, việc xã hội Hình như bộ phận này

có thể theo bậc thang danh vọng, lợi lộc mà đánh mất dần nhân cách kẻ sĩ của

họ Đã đành Vấn đề là ở chỗ: giữa kẻ sĩ thật và kẻ sĩ giả kia rất khó phân biệt giữa danh với thực và người đời lầm lẫn kẻ sĩ danh tiếng hão với kẻ sĩ chân chất đích thực” [35, tr.3]

Theo Khổng Tử, một kẻ sĩ đích thực chính là kẻ sĩ đã thấu suốt về nhân cách, về trách nhiệm của kẻ sĩ, có ảnh hưởng đến cả xã hội Sau đây là bốn chuẩn mực của kẻ sĩ được gọi là “đạt”:

“Một là, chất trực, tức trung thực và ngay thẳng, khí khái, không vì bất

cứ một tư lợi nào - dù nhỏ - mà so vai rụt cổ trước các thế lực đối nghịch với

Thứ ba, cũng theo Khổng Tử, kẻ sĩ có thể chia làm ba bậc:

Bậc một: tiêu chuẩn đầu tiên của kẻ sĩ bậc một này là biết nhục, biết xấu hổ, hiểu rõ rằng không biết nhục không phải là người Do đó mà nỗ lực giữ mình cho liêm sỉ Họ sống thanh cao Những ai được cử đi sứ trong thiên

hạ đều không làm nhục đến quốc thể, đến danh dự đại diện cho một nước

Bậc hai: môi trường sống của kẻ sĩ thời văn minh nông nghiệp là gia đình, họ hàng, quê hương, làng nước Cho nên xuống đến kẻ sĩ bậc hai, phải

có phẩm chất sau: hiếu thảo với gia đình họ hàng, hòa mục với xóm làng, biết giữ tín nghĩa và đối xử khoan dung với mọi người

Bậc ba: tiêu chuẩn của bậc ba này được xét ở lời nói và việc làm Kẻ sĩ bậc này nhất thiết phải: lời nói đáng tin cậy, việc làm có hiệu quả Được như thế thì tuy bụng dạ hẹp hòi cố chấp đi chăng nữa cũng đáng xếp bậc ba của kẻ sĩ” [35, tr.4]

Thứ tư, phẩm chất đặc trưng của kẻ sĩ: “Kẻ sĩ không thể không nuôi chí

lớn và nghị lực lớn” “Thực hiện điều nhân là phẩm chất đặc trưng cho kẻ sĩ”

[35, tr.6]

Thứ năm là: theo Khổng Tử để trở thành người có đức nhân thì kẻ sĩ cần phải: “mình muốn gây dựng điều gì cho mình thì cũng gây dựng cho người điều đó, mình muốn thành đạt thì cũng giúp người thành đạt; biết lấy bản thân làm mục tiêu so sánh để hiểu thấu lòng người” [35, tr.9]

Thứ sáu là: trên con đường chính trị của kẻ sĩ phải làm được năm đức là: “cung, khoan, tín, mẫn, huệ Cung thì không khinh người và không bị người khinh Khoan thì liên kết được lòng người Tín thì được người ta tín nhiệm Huệ thì dễ điều khiển được người” [35, tr.10 - 11]

Thứ bảy là: “Bậc chí sĩ có đức nhân không cầu mong được sống để làm hại điều nhân, mà có khi còn xả thân để giữ trọn đạo nhân” [35, tr.11]

Như vậy, bảy luận điểm cơ bản về kẻ sĩ trên đây đã thể hiện cốt cách đặc trưng của kẻ sĩ ở các phương diện đạo lí làm người, giá trị làm người,

lương tâm, bản lĩnh và danh dự của con người Trong xã hội xưa, nhà nho - kẻ

sĩ - trí thức thường theo đuổi công danh sự nghiệp như sau: Nếu thời bình thì học hành, rèn luyện, thi cử, chứng tỏ tài năng với đời Nếu đỗ đạt làm quan thì thực hành lí tưởng trị quốc, an dân, giúp vua chúa xây dựng vương triều hưng thịnh bền vững Nếu không thi đỗ làm quan họ có thể về quê dạy học, sáng tác thơ văn hay sưu tầm các giá trị văn hóa dân tộc

Nếu triều đại suy vong, xã hội loạn lạc, kẻ sĩ thường tìm đường lánh đục về trong, từ quan về quê ở ẩn, vui thú điền viên, xa lánh cõi đời xô bồ, đua tranh Các trí thức phong kiến đồng thời là những người rất giỏi thơ văn, thông làu sử sách Họ vừa là kẻ sĩ vừa là thi sĩ

Từ những quan niệm trên đây chúng tôi có thể rút ra một số nhận xét về

kẻ sĩ như sau:

Thứ nhất, kẻ sĩ chính là những trí thức, là những người có học, những

người lao động trí óc, để phân biệt với những người ít học, những người lao động chân tay Kẻ sĩ là những người văn võ song toàn, có chí khí kiên cường bất khuất, lòng yêu nước sắt son Họ không chỉ giỏi thơ văn mà còn là những dũng tướng xông pha ngoài trận mạc Họ đang gắng sức thi thố tài năng giúp vua dựng nghiệp

Thứ hai, kẻ sĩ sống phải có trách nhiệm với xã hội, với cuộc đời, với

đồng loại, với con người

Thứ ba, kẻ sĩ là người ngay thẳng, chính trực, ham làm điều nghĩa, có

cách nhìn và tầm nhìn đối với công việc, mẫn cảm với thời thế, đồng thời biết suy nghĩ để nhún mình, nhường người, điều chỉnh bản thân để nuôi lấy đức độ

Thứ tƣ, là kẻ sĩ phải nỗ lực giữ mình có liêm sỉ, sống thanh cao, lời nói

phải đáng tin cậy, làm việc phải có hiệu quả, hiếu thảo với gia đình, họ hàng, hòa mục với xóm làng, biết giữ tín nghĩa và đối xử khoan dung đối với mọi người

Kẻ sĩ là một hình tượng lớn trong văn học trung đại Việt Nam, những bước thăng trầm trong số phận của họ phản ánh những bước thăng trầm trong lịch sử xã hội phong kiến Việt Nam Trong xã hội ngày nay người ta thay khái niệm kẻ sĩ bằng tên gọi trí thức và mức độ biểu hiện của phẩm chất nhân, trí, dũng cũng có những biên độ giao động nhất định Nhưng dù trong bất cứ thời nào, xã hội nào, kẻ sĩ xưa hay trí thức ngày nay đều đóng một vai trò quan trọng Muôn đời trí thức vẫn luôn là người cầm bó đuốc tinh thần của nhân loại, giữ vai trò lãnh đạo tinh thần của một dân tộc

1.1.2 Về khái niệm tiểu thuyết lịch sử

Tiểu thuyết lịch sử là một thể loại đã thu hút được sự quan tâm của rất nhiều nhà nghiên cứu Và khái niệm này cũng đã được định hình khá rõ ràng trong đời sống văn học, cả trong sáng tạo và tiếp nhận Tuy nhiên cho đến nay quan niệm về tiểu thuyết lịch sử vẫn còn nhiều ý kiến khác biệt

Trong Từ điển thuật ngữ văn học của nhóm tác giả Lê Bá Hán, Trần

Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi định nghĩa: “Tiểu thuyết lịch sử là các tác phẩm viết về đề tài lịch sử có chứa đựng các nhân vật lịch sử và các chi tiết hư cấu, tuy nhiên nhân vật chính và sự kiện chính thì được sáng tạo trên các sử liệu xác thực trong lịch sử, tôn trọng lời ăn tiếng nói, trang phục, phong tục, tập quán phù hợp với giai đoạn lịch sử ấy Tác phẩm văn học thường mượn chuyện xưa để nói chuyện đời nay, hấp thụ những bài học về quá khứ, bày

tỏ sự đồng cảm với những con người và thời đại đã qua, song không vì thế

mà hiện đại hóa người xưa, phá vỡ tính chân thật lịch sử của thể loại này”

[25, tr.302] Tác giả Bùi Văn Lợi trong Tiểu thuyết Việt Nam từ những năm

đầu thế kỉ XX đến 1945 - diện mạo và đặc điểm (luận án tiến sĩ Ngữ văn) có

đưa ra khái niệm: “Tiểu thuyết lịch sử là những tác phẩm mang trọn đặc trưng tiểu thuyết nhưng lại lấy nội dung lịch sử làm đề tài, làm cảm hứng sáng tạo

nghệ thuật” [37, tr.17] Còn Nguyễn Siêu Cường trong luận văn thạc sĩ Hình

tượng Nguyễn Trãi trong tiểu thuyết lịch sử Việt Nam hiện đại lại quan niệm:

“Tiểu thuyết lịch sử trước hết là tiểu thuyết, nghĩa là mang trọn đặc điểm của tiểu thuyết, nhưng lại lấy nội dung lịch sử làm đề tài, làm cảm hứng sáng tạo nghệ thuật Nhiệm vụ của tiểu thuyết lịch sử là phải chứng minh sự tồn tại của hoàn cảnh lịch sử và của nhân vật lịch sử bằng công cụ nghệ thuật Mặc dù mượn đề tài và lấy cảm hứng lịch sử nhưng cái đích vươn tới của tiểu thuyết lịch sử là so sánh thực tại và tương lai” [10, tr.11] Tác giả Hải Thanh trong

bài viết Bàn về tiểu thuyết lịch sử quan niệm: “Tiểu thuyết lịch sử (historical

novel) là một khái niệm kép chỉ một tác phẩm văn học viết lịch sử bằng tiểu thuyết Rõ hơn là nhà văn lấy tiểu thuyết làm sáng tỏ hơn chân lí lịch sử, tức mục địch Đã gọi là lịch sử thì phải là sự thật, đã gọi là tiểu thuyết thì phải hư cấu, tưởng tượng, sáng tạo về những cuộc đời, những số phận trắc trở, trái ngang” [73] Cũng trong bài viết này, tác giả còn cho rằng “Nhà viết tiểu thuyết lịch sử như đi trên giây thăng bằng, nghiêng về sử thì khô khan, nghiêng về văn thì dễ làm sai lệch sự kiện, gây hiểu sai về nhân vật lịch sử” [73]

Từ những quan niệm và định nghĩa trên, chúng tôi có thể rút ra đặc trưng của tiểu thuyết lịch sử như sau:

Tiểu thuyết lịch sử là thể loại viết về đề tài lịch sử, nhân vật lịch sử, lấy

sự kiện, biến cố và con người lịch sử làm đối tượng phản ánh và qua đó bộc lộ thái độ tư tưởng của tác giả

Tiểu thuyết lịch sử là sự sáng tạo, hư cấu trên cái nền đã ổn định của sự kiện lịch sử và nhân vật lịch sử Nhà viết tiểu thuyết lịch sử có thể tha hồ bay lượn trong không gian rộng lớn của trí tưởng tượng sáng tạo nhưng phải nhằm mục đích làm sáng rõ hơn về lịch sử, đem lại những cảm hứng, làm giàu thêm vốn thẩm mĩ mới cho bạn đọc về lịch sử

Người viết tiểu thuyết lịch sử - tức là viết về quá khứ nhưng phải hướng tới mục đích là làm sao cho độc giả hôm nay nhận rõ thêm chân giá trị

của ngày hôm qua để họ sống sao cho xứng đáng Hay nói cách khác, viết về lịch sử là để tác giả gửi gắm những bài học của quá khứ vào hiện tại

1.1.3 Về hình tượng kẻ sĩ trong tiểu thuyết lịch sử Việt Nam đương đại

Văn học Việt Nam sau đổi mới (1986 đến nay) vẫn phát triển mạnh mẽ trên nhiều thể loại và thể loại thu hút nhiều cây bút thử sức đó là tiểu thuyết lịch sử Giai đoạn này chúng ta chứng kiến sự xuất hiện của hàng loạt cuốn tiểu thuyết lịch sử gây được tiếng vang lớn, trong đó có nhiều tác phẩm đạt

giải cao trong các cuộc thi viết tiểu thuyết như: Hồ Qúy Ly, Mẫu thượng ngàn của Nguyễn Xuân Khánh, Hội thề của Nguyễn Quang Thân, Bão táp triều

Trần của Hoàng Quốc Hải, Sông Côn mùa lũ của Nguyễn Mộng Giác, Nguyễn Du, Thông reo Ngàn Hống của Nguyễn Thế Quang Chúng tôi cũng

nhận thấy, khi viết về đề tài lịch sử các nhà văn thường chọn và tái hiện trước mắt độc giả chân dung của những nhân vật có tiếng tăm trong lịch sử như Lý Công Uẩn, Trần Thánh Tông, Trần Thủ Độ, Hồ Quý Ly, Nguyễn Trãi, Nguyễn Huệ, Cao Bá Quát, Nguyễn Du, Nguyễn Công Trứ và hàng trăm nhân vật lịch sử khác, họ đã trở thành hồn khí trường tồn của quốc gia qua hàng ngàn năm dựng nước và giữ nước, trở thành nguồn cảm hứng dồi dào cho các nhà văn khi sáng tác về đề tài này Đồng thời lấy các danh nhân làm nhân vật chính cho sáng tác của mình nhà văn còn dùng nó như tấm gương soi chiếu quá khứ để bồi dưỡng tinh thần yêu nước, lòng tự hào dân tộc, ý chí tự lực tự cường truyền thống của dân tộc

Hoàng Quốc Hải trong Bão táp triều Trần, đã xây dựng hình tượng vua

Trần Nhân Tông như là một đấng minh quân mẫu mực Nhà văn đã đặt vào miệng nhà vua những lời mang tính chất giáo huấn về nhân tình thế thái, về nhân cách, về đạo làm người, đạo nhân nghĩa Đó là những bài học vẫn còn nguyên giá trị lớn lao trong thời đại ngày nay

Trong Hội thề, Nguyễn Quang Thân đã lựa chọn thời khắc lịch sử đêm

trước ngày toàn thắng của nghĩa quân Lam Sơn để bắt đầu sự xung đột Nhà văn

đã kiến giải mối quan hệ quyền lực trong nghĩa quân, thể hiện được sự xung đột giữa quyền lực võ biền với trí thức mà tiêu biểu là Nguyễn Trãi Điều mà nhà văn trăn trở, nhằm tôn vinh là tài trí của kẻ sĩ Nguyễn Trãi, sự tài trí đã giúp dân

ta giành chiến thắng cuối cùng trong hòa bình mà bớt được họa binh đao

Trong Hồ Qúy Ly, việc Nguyễn Xuân Khánh dựng lại nhân vật lịch sử Hồ

Qúy Ly không hoàn toàn chỉ phục dựng lại một thời đại ngắn ngủi đã qua mà tác phẩm đã đánh thức người đọc về những vấn đề hiện tại, về thân phận người trí thức - những cá nhân có tầm nhìn bao quát đi trước thời đại giữa đám đông Ông

đã gửi cho thế hệ trẻ hôm nay bức thông điệp về tầm nhìn qua một nhân vật lịch sử

Hình tượng người anh hùng Nguyễn Huệ trong Sông Côn mùa lũ đã

được Nguyễn Mộng Giác phục dựng bằng cái nhìn văn hóa, cái nhìn thế sự Chính vì thế nên Nguyễn Huệ hiện lên là một con người bình thường cũng có trái tim biết yêu thương, cảm thông và chia sẻ với những lo toan trần thế, ông cũng là người ân nghĩa, thủy chung trong vai trò của một vị vua, một người chồng, một người yêu Những điều đó không hề làm mất đi hình ảnh của Nguyễn Huệ mà trái lại làm cho ông lớn lao hơn, gần gũi hơn

Ngoài ra còn cần phải kể đến các tác giả khác như Lưu Minh Sơn, Dương Hướng, Thái Bá Lợi, Nam Dao,… Nhìn chung, các cây bút viết về thể loại tiểu thuyết lịch sử của nước ta chưa nhiều nhưng không vì thế mà thiếu đi những thành tựu

1.2 Tiểu sử, quá trình sáng tạo và quan niệm nghệ thuật của nhà văn Nguyễn Thế Quang

1.2.1 Tiểu sử tác giả

Nguyễn Thế Quang sinh ngày 11 tháng 01 năm 1942 tại xã Võ Liệt, huyện Thanh Chương, tỉnh Nghệ An Ông xuất thân trong một gia đình Nho

học Ông nội là cử nhân Nguyễn Thế Cát, cha làm nghề thầy thuốc, còn mẹ dệt vải

Sinh ra và lớn lên trong một gia đình có truyền thống hiếu học nên Nguyễn Thế Quang đã ấp ủ ước mơ trở thành một thầy giáo dạy học Năm

1960, sau khi học hết cấp II, Nguyễn Thế Quang đã thi đậu vào trường trung cấp Sư phạm Nghệ An và học hai năm ở đó

Năm 1962, ông ra trường trở thành một thầy giáo dạy học ở quê nhà

Từ năm 1973 - 1977, Nguyễn Thế Quang vào học khoa Văn của trường Đại học Sư phạm Vinh Sau ba năm ra trường, ông về dạy học ở trường THPT Thanh Chương Năm 1979, ông đạt giải nhất giáo viên giỏi cấp ba, Nghệ Tĩnh Sau hơn 20 năm miệt mài công tác và cống hiến cho sự nghiệp giáo dục của huyện nhà, năm 1993 ông chuyển xuống công tác tại trường THPT Huỳnh Thúc Kháng, thành phố Vinh, tỉnh Nghệ An tiếp tục sự nghiệp trồng người và đến năm 2003 nghỉ hưu Hiện nay ông đang sống ở số nhà 19, ngõ

số 2, hẻm 1, đường Herman, khối Yên Bình, phường Hưng Phúc, thành phố Vinh, tỉnh Nghệ An Dù ở đâu Nguyễn Thế Quang cũng ý thức trau dồi tri thức, tận tụy với trường lớp và khát vọng làm giàu, bồi bổ kiến thức cho các

em học sinh

Có thể nói, cả cuộc đời gắn bó với bục giảng, Nguyễn Thế Quang đã cống hiến, tận tụy hết mình vì sự nghiệp trồng người và đã truyền đạt kiến thức, làm vinh danh cho lớp lớp các thế hệ học sinh xứ Nghệ Đến bây giờ, khi nhắc đến thầy giáo - nhà văn Nguyễn Thế Quang, những người con xứ Nghệ rất đỗi tự hào Thầy xứng đáng là một người con ưu tú của mảnh đất Thanh Chương nói riêng và con người xứ Nghệ nói chung

Nguyễn Công Trứ Càng dạy, càng đọc, Nguyễn Thế Quang càng kính trọng

và khâm phục tài năng, nhân cách của họ Chính điều đó đã thôi thúc nhà văn viết cuốn tiểu thuyết về các danh nhân Nguyễn Du, Nguyễn Công Trứ để đi sâu vào khai thác nỗi đau của các kẻ sĩ trước thời cuộc đồng thời gửi gắm nỗi niềm, tâm sự của mình trước thời hiện tại Để có được những cuốn sách có giá trị về các danh nhân, nhà văn Nguyễn Thế Quang đã phải bỏ bao nhiêu công sức, gian khổ để tìm hiểu, thu thập tài liệu

Năm 2003, ông nghỉ hưu, hoàn thành sự nghiệp trồng người của mình, khép lại mấy chục năm đứng trên bục giảng Về nhà niềm đam mê văn chương và khát vọng sáng tạo vẫn thôi thúc ông Công việc trước tiên ông

làm là đọc lại ba cuốn thơ chữ Hán và kiệt tác Truyện Kiều của Nguyễn Du để

mong tìm được cốt cách, tư tưởng của một đại thi hào dân tộc Song càng tìm hiểu, Nguyễn Thế Quang càng cảm thấy cuộc đời Nguyễn Du là một dấu hỏi lớn Để giải đáp thỏa đáng câu hỏi này, Nguyễn Thế Quang lại tiếp tục hành trình tìm kiếm

Trong cuộc trò chuyện với nhà nghiên cứu Nguyễn Khắc Phê, nhà văn Nguyễn Thế Quang tâm sự: “Để viết tiểu thuyết này, sau bao năm nghiền ngẫm, tìm đọc mọi sách vở, tài liệu liên quan, tôi còn đi hết Bắc Ninh, Thái Bình, Quảng Bình, Huế và những nơi Nguyễn Du từng sống với mong muốn được hiểu Nguyễn Du một cách toàn diện, mong góp phần lí giải được nỗi niềm cổ kim hận sự thiên nan vấn của ông” [49, tr.2] Đã nhiều lần tính bỏ cuộc, nhưng cuộc đời và tâm sự Nguyễn vẫn ám ảnh, dày vò ông, thúc đẩy ông tiếp tục cầm bút Đúng như lời nhận xét của nhà văn Hồng Nhu: “Công lao sưu tầm, xử lí tài liệu trong nhiều sách vở xưa nay, những khoảng thời gian đi điền giã đó đây tại những nơi Nguyễn Du từng ở, từng qua, cộng với lao động văn chương sáng tạo cần mẫn, Nguyễn Thế Quang đã vượt qua trăm ngàn khó khăn gian khổ - kể cả sức khỏe, bệnh tật - để hoàn thành cuốn tiểu thuyết này Tác giả đã thành công, một thành công đáng giá” [63, tr.5 - 6]

Sau khi có một kho tài liệu khổng lồ, Nguyễn Thế Quang bắt tay vào viết cuốn tiểu thuyết trong suốt hai năm Việc tìm kiếm, sưu tầm tài liệu đã khó, việc biến các tài liệu ấy thành các mốc sự kiện, những câu chuyện trong tác phẩm sao cho hợp lí lại càng khó hơn Có những chương phải viết đi viết lại nhiều lần, mất nhiều tháng trời, thậm chí có những chương phải viết lại hoàn toàn Vì vậy, quá trình hoàn thiện tác phẩm hết sức khó khăn, lâu dài và

vô cùng vất vả

Sau hơn hai năm lao động cần mẫn, cuối cùng năm 2009 tác phẩm cũng

hoàn thành và đầu năm 2010 cuốn tiểu thuyết Nguyễn Du đã được nhà xuất bản

Hội Nhà văn và công ty sách Phương Nam thành phố Hồ Chí Minh xuất bản Cuốn sách ra đời đã được độc giả và giới nghiên cứu chào đón tích cực và vinh

dự đạt giải A giải Hồ Xuân Hương lần thứ IV (2005-2010) của Nghệ An

Hoàn thiện cuốn tiểu thuyết Nguyễn Du, Nguyễn Thế Quang lại bắt tay vào viết cuốn tiểu thuyết lịch sử Khúc hát những dòng sông, tác phẩm viết về

tấm gương người phụ nữ Việt Nam đáng kính: bà Hoàng Thị Loan - thân mẫu chủ tịch Hồ Chí Minh Trong buổi nói chuyện với bạn đọc ở thành phố Vinh tại Thư viện tỉnh Nghệ An nhân dịp kỉ niệm 123 năm ngày sinh Chủ tịch Hồ Chí Minh, Nguyễn Thế Quang đã chia sẻ lí do chọn thân mẫu Bác Hồ làm nhân vật chính: “Tôi sinh trưởng trong một gia đình Nho học, từ nhỏ được rèn dạy đạo Hiếu Lớn lên tôi được nghe, được gặp nhiều người Mẹ đáng kính Cũng từ công việc dạy học, tiếp xúc với rất nhiều phụ huynh, trực tiếp sống với hàng nghìn học sinh tôi càng thấm thía: dạy con người, giáo dục con người nên người là điều khó nhất, cần nhất, trước hết và trên hết Muốn làm được điều đó trước hết là ở những người mẹ Và tôi tìm thấy một người mẹ như thế trong chân dung bà Hoàng Thị Loan” [60]

Do nhân vật mà ông lựa chọn là những nhân vật lịch sử đã quá quen thuộc với công chúng nên nhà văn một mặt phải đảm bảo tính chân thật về tư liệu mới được độc giả tin cậy đồng thời phải tạo ra được những điều mà sách

lịch sử hay chuyện danh nhân không có thì tiểu thuyết lịch sử mới có chỗ đứng, mới được người đọc tìm đến, như thế thì nhà văn cần có trí tưởng tượng

“hư cấu” hợp lí Một nhân vật như bà Hoàng Thị Loan thì trí tưởng tượng hay

hư cấu càng phải thận trọng vì liên quan đến Nguyễn Tất Thành - Hồ Chí Minh Với vốn kiến thức tích lũy được, với niềm say mê văn chương và công phu trong việc sưu tầm tài liệu, vượt lên những khó khăn, bỏ qua những ngại ngần, gần hai năm liền nhà văn Nguyễn Thế Quang bền bỉ, từng ngày, từng ngày hoàn thiện đứa con tinh thần thứ hai của mình Gần ba năm thai nghén, cuốn tiểu thuyết đã được nhà xuất bản Hội nhà văn cho chào đời năm 2013 Cuốn tiểu thuyết ra đời không chỉ tạo được dấu ấn đáng kể trên quê hương xứ Nghệ mà còn được bạn đọc cả nước đón nhận Tác phẩm vinh dự đạt giải C cuộc thi sáng tác, quảng bá tác phẩm Văn học, Nghệ thuật và Báo chí về chủ

đề “Học tập và làm theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh” của Ban tuyên giáo Trung ương, đợt I - năm 2013

Trong vòng ba năm, đã xuất bản liên tục hai cuốn tiểu thuyết, điều này cho thấy sức lao động bền bỉ, cần mẫn của tác giả Chưa dừng lại ở đó, Nguyễn Thế Quang lại bắt tay vào viết cuốn tiểu thuyết thứ ba của mình Ông ý thức được rằng để cho ra đời cuốn sách được bạn đọc đón nhận không phải là một điều dễ dàng Hành trình sáng tạo nên cuốn tiểu thuyết thứ ba có lẽ cũng không dễ dàng gì hơn so với hành trình sáng tạo của hai

cuốn tiểu thuyết trước, thậm chí còn vất vả, nhọc nhằn hơn Thông reo

Ngàn Hống là cuốn tiểu thuyết lịch sử viết về Uy Viễn Tướng công Binh

bộ thượng thư Nguyễn Công Trứ triều Minh Mạng Nhà văn Nguyễn Thế Quang đã đi thực tế ở Kim Sơn (Ninh Bình) hàng tháng trời, ghi chép chuyện dân gian để dựng nên chân dung Uy Viễn Tướng công Nguyễn Công Trứ chân thật, sinh động Nhà văn đọc lịch sử triều Nguyễn để lần theo hành trình của Nguyễn Công Trứ Những chuyện dinh điền sứ trên đất Kim Sơn cho chúng ta hiểu thêm về lịch sử sinh thành một vùng đất Nhà

văn từng tâm sự cuốn tiểu thuyết Thông reo Ngàn Hống là kết quả của ba

năm lao động miệt mài và vất vả của ông Ngoài việc tìm tài liệu, đọc thơ văn của nhân vật, ông còn đích thân đến nơi Nguyễn Công Trứ sinh ra; thăm Tiền Hải, Kim Sơn; vào Kinh đô Huế; nhiều lần sang Nghi Xuân - Hà Tĩnh, tìm hiểu về lối hát ả đào rồi lặn lội vào tận mảnh đất Kiên Giang Tìm đọc các sách nước ngoài viết về các vị vua Minh Mệnh, Tự Đức

Sau nhiều ngày tháng lặn lội hết trong Nam ngoài Bắc rồi về miền Trung, cuộc đời, sự nghiệp của Nguyễn Công Trứ mở ra cho nhà văn bao điều thú vị nhưng cũng không kém phần phức tạp, thách thức Bởi Nguyễn Công Trứ cũng là một danh nhân nổi tiếng trong sử sách nước nhà, tên tuổi của ông gắn liền với nhiều giai thoại và những cuộc tình bất tận Nếu viết không khéo sẽ thất bại Sau nhiều đêm suy nghĩ, Nguyễn Thế Quang quyết định tiếp tục khai thác tác phẩm này theo mạch chảy đã từng khai thác

trong cuốn tiểu thuyết Nguyễn Du, đó là hình tượng kẻ sĩ dưới sự thống trị

của quyền lực Tuy nhiên vấn đề cần khai thác sâu hơn, rộng hơn, còn là vấn đề ý thức xã hội thành công, thất bại và trách nhiệm của kẻ sĩ Vấn đề giữa hoàng đế và kẻ sĩ, quyền lực và trí thức đã được tác giả lựa chọn Nhà văn đi vào khai thác nỗi đau của kẻ sĩ trước thời cuộc tiêu biểu là Nguyễn Công Trứ, Cao Bá Quát…

Có thể nói, hơn ba năm gian khổ, công phu, tỉ mẩn cày xới trên mảnh đất chữ nghĩa, nhà văn đã dần đi vào hoàn thiện cuốn tiểu thuyết của mình Lúc đầu cuốn tiểu thuyết dày trên 800 trang nhưng sau hơn sáu tháng sữa chữa cuối cùng cũng rút gọn lại hơn 600 trang Cuốn tiểu thuyết đã được nhà xuất bản Trẻ cho ấn hành vào đầu năm 2015 Tác phẩm ra đời trong sự đón đợi nồng nhiệt của độc giả và giới nghiên cứu trong cả nước Và vinh dự nhất

là đầu năm 2016, trong lễ trao giải thưởng văn học Hội nhà văn năm 2015, tác

phẩm Thông reo Ngàn Hống là một trong hai tác phẩm được xướng tên của

thể loại văn xuôi

Nhà văn cho biết, hiện nay ông đang cặm cụi và lặng lẽ viết những chương mới trong cuốn tiểu thuyết thứ tư của đời mình, hứa hẹn sẽ đem lại nhiều bất ngờ cho bạn đọc Lại một nỗi gian nan trên con đường sáng tạo nhọc nhằn và không ít thử thách Song chúng tôi tin, nhà văn sẽ đi đến một đích vẻ vang

Quả thực, thông qua những trang tiểu thuyết của nhà văn, lịch sử đã được phục sinh Bằng vốn kiến thức sâu rộng và trí tưởng tượng phong phú của mình, Nguyễn Thế Quang đã lấp đầy khoảng trống giữa những dòng lịch

sử biên niên khô khan mà sử quan ngày xưa để lại Điều đó khiến lịch sử tái hiện trong tác phẩm hiện lên không những không khô khan mà còn hấp dẫn, sống động mang tinh thần thời đại Đây là sức hấp dẫn riêng của những trang sách tiểu thuyết so với những trang sách lịch sử và Nguyễn Thế Quang đã làm được điều đó

1.2.3 Quan niệm của nhà văn Nguyễn Thế Quang khi viết tiểu thuyết lịch sử

1.2.3.1 Viết về lịch sử là một cách khám phá, nhận thức và đối thoại với hiện thực lịch sử

Để nhận thức lại lịch sử một cách khách quan, toàn vẹn, các nhà văn phải mượn lại các nhân vật lịch sử, dựng lại không khí lịch sử thời đại ấy để chúng ta hiểu hơn thời cuộc đã qua đồng thời tự tìm ra cho mình cách sống trong thời hiện tại từ bức thông điệp được gửi bởi quá khứ

Trong những năm gần đây, tiểu thuyết lịch sử đã được chú trọng, nhưng quan niệm về tiểu thuyết lịch sử của các nhà văn, các nhà nghiên cứu không đồng nhất Khi lựa chọn viết thể loại này, Nguyễn Thế Quang đã lựa chọn cho mình một lối đi, một quan niệm riêng Theo tác giả: “Tiểu thuyết lịch sử là sự khám phá bản chất lịch sử, là sự đối thoại với lịch sử với hiện thực Tiểu thuyết được phép hư cấu, nhưng tiểu thuyết lịch sử bám vào hiện

thực, phải có tính chân thật cao mới có sức thuyết phục người đọc” [53, tr.1] Tác giả nhất trí theo cách nghĩ của nhà văn Trung Quốc Nhị Nguyệt Hà: “Đại

sự bất hư, tiểu sự bất câu” - “Bất cầu chân hữu, đản cầu hội hữu” (Có nghĩa là

“Sự việc lớn không thay đổi/ Sự việc nhỏ không câu nệ gò ép đúng sự thực” -

“Không cần có sự thực/ chỉ cần có thể thật”) [53, tr.1]

Khi khắc họa hình tượng Nguyễn Du trong chuyến đi sứ Trung Hoa, nhà văn đã để cho nhân vật đối thoại, tranh luận lại với nhiều giá trị của Trung Hoa Nguyễn điềm tĩnh khẳng định sự bất tử của sách vở và các danh nhân lớn: “Nguyễn lại nghĩ đến bao điều đọc trong Kinh Thi, Kinh Thư và bao câu chuyện về đất nước Trung Hoa, nhớ đến Khổng Tử, Mạnh Tử, Khuất Nguyên, Liễu Tông Nguyên… Ôi một đất nước Trung Hoa - trung tâm của Văn của Lễ, của Nhạc” [63, tr.174]; nhưng đồng thời mạnh mẽ phủ nhận những giá trị mà Trung Hoa đề cao: Tô Tần khí cụ nhỏ nhen, Mã Viện tham lam, Tào Tháo tiếng thối đầy săng Mạnh mẽ nhất là ở trên đất nước Trung Hoa mà Nguyễn chỉ rõ Minh Thành tổ là kẻ bất chính và bạo tàn “ông ta giết

cả trung thần, cả học trò, giết bá tánh để chiếm ngai vàng” [63, tr.182], khẳng định “thánh nhân xuất” lúc bấy giờ chính là vua Lê của nước Nam Phải gan góc, tự tin và cả niềm kiêu hãnh về dân tộc lắm mới có thể có những vần thơ sắc sảo, mạnh mẽ đến vậy Không chỉ có thế, Nguyễn còn nhớ tiếc một khúc nhạc Kê Khang, lên tiếng giải oan cho những người đẹp bị lịch sử bất công vu tội “Tự thị cử triều không lập trượng/ Uổng giao thiên cổ tội khuynh thành” (Dương Phi cố lí)

Có thể nói, trong các vấn đề quá khứ được đặt ra từ cái nhìn của hiện tại, quyền lực và những hệ lụy của nó đối với con người cũng như tiến trình lịch sử là một vấn đề bức thiết Khi nhìn vào lịch sử, con người hôm nay với

tư cách là chủ nhân và cũng là nạn nhân chịu nhiều hệ lụy của lịch sử, hơn bao giờ hết họ hiểu cả những vinh quang lẫn đau thương, hạnh phúc lẫn cay đắng, vĩ đại lẫn sai lầm của thế hệ cha ông trên hành trình tìm kiếm, giữ gìn

tiếng nói, bản sắc dân tộc Nhìn nhận về những vấn đề đó như thế nào, làm gì với những di chỉ của kí ức, kết nối với hiện tại và tương lai ra sao vẫn khiến con người hôm nay trăn trở, khắc khoải

Quả thật, khi chúng ta có một độ lùi về thời gian nhất định, những vấn

đề tưởng chừng như được đóng khung, thậm chí đã đúc kết thành chân lí trong lịch sử, nay được đem ra bàn luận, đối thoại, chất vấn Dưới con mắt của con người hôm nay, lịch sử được nhìn nhận, lí giải qua số phận của dân tộc, qua hành trình kiếm tìm bản sắc và trên tất cả là qua số phận của dân tộc

1.2.3.2 Viết về lịch sử là một cách để nhận thức sâu hơn về đời sống thực tại

Ngoài những suy tư, trăn trở về số phận con người trong cuộc biến thiên lịch sử, các nhà văn còn nỗ lực “giải lịch sử”, soi rọi nhân vật dưới góc

độ đời tư - thế sự - nhân văn, hướng đến cắt nghĩa con người và đời sống hiện tại Khi nhà văn đề cập đến các vấn đề như khát vọng tự do và tình yêu đôi lứa hạnh phúc gia đình, giải phóng bản năng bi kịch cá nhân, thân phận con người của lịch sử thực chất là để gửi gắm khát vọng tình yêu và tự do trong thời hiện tại Những đấu tranh nội tâm, những cảm xúc đa chiều cùng tấn bi kịch tâm hồn được trình hiện bởi chính điểm nhìn nội cảm của nhân vật Và Nguyễn Thế Quang trong cuốn tiểu thuyết của mình, ông không chỉ để cho nhân vật đối thoại với lịch sử mà còn để cho nhân vật hăm hở đối thoại với thực tại

Khi viết về tình trạng quan chức dưới triều đại nhà Nguyễn, đã nhiều lần tác giả để cho nhân vật của mình than phiền về tình trạng tham nhũng, đâu cũng tham nhũng, đâu cũng tối tăm “dù miền núi cao hay đồng quê, biển cả đều bị quan lại tham tàn ăn thịt Hổ báo có khi tránh được, biển cả có khi thoát được, còn cường hào ác bá quan tham đâu đâu cũng có, đời nào cũng có

và hình như ngày càng tham tàn hơn, dân chúng thoát sao nổi?” [63, tr.128]

“Vào giữa chốn cung đình thấy quan lại phần lớn bất tài đua giành quyền lợi lòng Nguyễn cũng không an… bất lực trước sự tham nhũng của quan lại” [63, tr.147]; “Dưới tỉnh huyện cho đến quan triều, toàn những kẻ tham lam, bất tài, liên kết với nhau làm bậy mà cửu trùng xa xôi, trăm phía bị bưng bít, đâu đâu cũng dối trá” [66, tr.402] Sống trong một xã hội mà quan càng giàu thì dân càng đói khổ, thậm chí phải bỏ cả làng mà đi “Ở bao làng quê ngoài ta, quan lại càng ngày càng tham lam, tàn ác Dân chúng nhiều người

bỏ làng đi hành khất, có nơi cả làng dắt díu nhau đi tha phương cầu thực Ngay chốn kinh thành này hành khất cũng nhan nhản Dân chúng càng ngày càng nghèo mà quan lại càng ngày càng giàu Mà triều đình thì vẫn như xưa, vẫn bế quan tỏa cảng, vẫn ngồi chúc tụng nhau và tung hô “hoàng thượng sáng suốt” [66, tr.404 - 405] Ngay cả khi con người muốn lao động chân chính cũng khó “Rượu ngọt nồng mà người làm ra rượu toàn chịu nỗi cay đắng Ở xuôi, dân kinh chịu áp bức của quan lại, ở núi dân Kơ Tu và các dân khác vừa chịu sự xâu xé của hùm beo, vừa chịu sự hà khắc của tù trưởng và

cả sự tham tàn của quan lại triều đình, thật quá khốn khổ Cơ sự này có khi họ

bị diệt vong mất thôi” [66, tr.356] Nhức nhối nhất là dưới triều vua Tự Đức tình hình rối ren, vua lo ăn chơi hưởng thụ, quan lại lo cờ bạc, tham nhũng trắng trợn “Ở bộ Lễ, lang trung Nguyễn Văn Tri, chủ sự Phan Đăng Sĩ đi thanh tra ở Thanh Hóa phát hiện quan huyện tham tang 1.800 hộc, bèn nhận bạc đút lót của chúng mà tha cho; Ở Hưng Yên, tuần phủ Lê Chân, án sát sứ Tôn Thất Loan tham lam nhơ bẩn, bày thuyền trên sông ca hát chơi đùa suốt mấy đêm, bắt lính và dân phục dịch, chết người, tin đồn lan khắp mấy tỉnh, thự tuần phủ Hà Tiên là Huỳnh Mẫn Đạt, án sát sứ Nguyễn Quỳnh, tri huyện

Lê Trí Dụng ẩn dấu thuốc phiện…” [66, tr.555] Thông qua cuộc đời của Nguyễn Du, Nguyễn Công Trứ, Cao Bá Quát người đọc không chỉ cảm nhận được bao nỗi cay đắng thăng trầm của kẻ sĩ làm quan dưới sự tập quyền

của Gia Long, Minh Mệnh, Thiệu Trị, Tự Đức mà còn cảm nhận được sự thối nát mục ruỗng của quan lại triều đình với việc mua quan bán chức, tham nhũng tràn lan, công thần hãm hại lẫn nhau, nhân dân đói khổ và lầm than Phải chăng Nguyễn Thế Quang cũng ngao ngán về tình trạng tham nhũng của một bộ phận quan chức Nhà nước hiện nay? Phải chăng điều mà kẻ sĩ thời Nguyễn Du, Nguyễn Công Trứ “không an” cũng chính là điều mà những trí thức đương thời phải suy ngẫm? Những vấn nạn mà nhà văn phản ánh trong những trang tiểu thuyết của mình cũng là những vấn nạn nhức nhối trong đời sống xã hội Việt Nam hiện nay: sự phân hóa xã hội gay gắt, sự bất công xã hội đầy rẫy, mâu thuẫn gay gắt giữa quyền lợi của bộ máy cầm quyền và người dân lao động, nạn tham nhũng tràn lan, tinh thần dân tộc, lòng yêu nước, tự cường ngày càng mai một, thui chột trong tầng lớp gọi là “tinh hoa”, “trí thức”

Ước mơ của Nguyễn về một xã hội “Tự do! Bình đẳng! Bác ái!”,

“con người được đứng về phía sự thật, bảo vệ sự thật mà không bị vùi dập” [63, tr.395], người dân có “quyền tự do thân thể, tự do tôn giáo, tự do ngôn luận, tự do báo chí” Nhà văn đã tìm thấy được những điểm tương đồng giữa quá khứ với hiện tại, dùng hiện tại roi rõ quá khứ, nêu ra được những chân lí

có tính phổ quát, đó chính là con người dù ở thời đại nào đều mong muốn được tự do, thực hiện những khát vọng chân chính của mình

Rõ nhất là khát vọng về vai trò của kẻ sĩ và quyền được tự do viết của nhà văn Nguyễn xin với Gia Long: “Xin bệ hạ cho thần được làm điểu thần nghĩ” [63, tr.340] và Nguyễn bất lực không thể viết được khi hình dung ra lúc nào cũng có đôi mắt của Gia Long theo dõi, răn đe: “Kích động nổi dậy là không được đâu nhé Lúc đó thì dù quý cái tài của khanh ta vẫn phải lấy cái đầu của khanh để trị yên thiên hạ đấy” [63, tr.349] Nguyễn Du đi nhiều, viết nhiều nhưng ông vẫn cảm thấy bất lực, nhỏ bé khi ông không dám viết về thế

giới quyền lực, không được tự do viết về những điều mắt thấy tai nghe Nguyễn đau đớn kêu: “Hoàng thượng ơi! Người ban cho thần cơm trắng, giấy thơm, bút quý, nghiên báu nhưng không ban cho thần tự do thì làm sao thần

có thơ văn hay được” [63, tr.352] Trong tiếng kêu thương của nhân vật Nguyễn Du, người đọc thấy rõ tiếng kêu thiết tha của tác giả đối với những người có trách nhiệm trong việc tạo điều kiện để người tài có cơ hội thể hiện hết tài năng của mình Điều mà Nguyễn Du ray rứt: khát vọng viết tiếp một

Đoạn trường tân thanh nữa về bi kịch của người trí thức trước cường quyền

thời đó mà không thể viết được cũng chính là điều mà nhà văn mong muốn

Tiểu thuyết của Nguyễn Thế Quang đã đi sâu vào khai thác thành công tâm trạng của nhân vật kẻ sĩ Dù sống trong thời đại phong kiến suy thoái, vua quan hèn nhát, tầm nhìn hạn hẹp, lại độc quyền chuyên chế, thối nát, giặc Tây dương lăm le xâm lấn tổ quốc nhưng những con dân đất Việt, lại là kẻ sĩ có khí phách như Nguyễn Du, Nguyễn Công Trứ, Cao Bá Quát, dù sống cách xa chúng ta hơn thế kỉ cũng có cách nghĩ gần chúng ta

Vẫn là những vấn đề của lịch sử nhưng chúng lại là chiếc cầu nối, nối

từ quá khứ đến hiện tại về những vấn đề xã hội, nhân văn và sự sinh tồn của con người Tiểu thuyết lịch sử đã biến lịch sử thành những thang giá trị cuộc sống mà con người hiện tại quan tâm, mở ra chân trời khám phá mới, phù hợp với tư duy của con người hiện đại trong cảm thức truy vấn những sự thực của lịch sử Tiểu thuyết của Nguyễn Thế Quang dù viết về lịch sử cách đây mấy trăm năm nhưng nó có khả năng mở rộng biên độ phản ánh hiện thực bởi tính cập nhật thời sự của nó Không né tránh vấn đề của hôm nay, Nguyễn Thế Quang ráo riết đi tìm lời đáp cho những câu hỏi thiết thực của hiện tại Ví dụ như vấn nạn tham nhũng được phản ánh khá gay gắt trong tiểu thuyết cũng là vấn đề nhức nhối trong thời hiện tại, vai trò của trí thức trước bước ngoặt của thời cuộc, đổi mới và quyền lực, quyền lợi của dân chúng và lợi ích của nhà cầm quyền Chính vì thế dù viết về các nhân vật đã quá quen thuộc, thời đại

đã được các nhà sử học phân tích, đánh giá nhưng tiểu thuyết của Nguyễn Thế Quang cũng khá mới mẻ

1.2.3.3 Viết về lịch sử thực chất là viết về đời sống của thân phận, số phận con người

Sau 1975, cùng với những đổi thay trong đời sống lịch sử, xã hội của đất nước, nhiều nhà văn có nhu cầu nhận thức lại lịch sử, giải mã những bí ẩn, khuất lấp, hoài nghi chân lí, thụ hưởng lịch sử bằng tinh thần nhân văn hiện đại Thay vì khẳng định, tuyệt đối hóa lịch sử, người ta có thể đặt ra những giả thuyết, những khả năng có thể xảy ra, những con đường mà lịch sử có thể diễn tiến” [31, tr.3] Trong các sáng tác của Nguyễn Thế Quang, Nguyễn Mộng Giác, Thái Bá Lợi, các nhà văn quan tâm luận bàn đến một khía cạnh khác của lịch sử, đó là đời sống riêng tư, thế sự, là số phận con người trong cơn lốc lịch sử, là khát vọng “vượt thoát” của cá nhân và dân tộc trên hành trình kiếm tìm sức mạnh của cộng đồng, cùng những thành tố kết tinh trong nhân cách, căn tính Việt Để thể hiện được cái nhìn mới về lịch sử, các nhà văn đã sáng tạo nên hình thái diễn ngôn mang tính phân tích, giả định, giải thiêng trên nguyên tắc luận giải và đối thoại Các nhân vật được đặt trong vô vàn mối quan hệ đời thường để đối thoại với chính mình, xoáy sâu vào những khuất lấp trong bi kịch nội tâm, nơi có sự giao tranh giữa ánh sáng với bóng tối, phi thường và đời thường, hữu thức và vô thức, để tìm ra “tiếng nói tối hậu về con người

Nhà văn Nguyễn Thế Quang đã phản ánh một cách khá chân thực số phận, cuộc đời của những kẻ sĩ trong xã hội phong kiến Việt Nam Đó là những người có tài năng, có tâm huyết, muốn xả thân nhưng phải sống trong một xã hội mà “quyền lực tập trung trong tay một người”, còn kẻ sĩ thì “hiểu điều hay mà không được nói, biết việc tốt mà không được làm, lòng chí trung

mà bị coi là phản, muốn sống tốt mà không được yên” [66, tr.603] Số phận của họ phải chăng cũng chính là số phận của không ít trí thức trong xã hội

hiện nay Ngày nay một số trí thức có tài năng, tâm huyết muốn góp phần thúc đẩy, cải cách xã hội nhưng hoàn cảnh chính trị khắc nghiệt không cho phép, lâu ngày tâm trí bị cùn mằn, chán nản vì lực bất tòng tâm Như vậy thân phận của kẻ sĩ ngày xưa và trí thức ngày nay cùng có những bi kịch cần được chia sẻ Người trí thức dễ rơi vào chán nản, thất vọng trước tình trạng xã hội băng hoại thối nát khó cứu chữa mà tiếng nói phê bình của họ thường trở nên lạc lõng một cách vô vọng trong sự lơ là của những nhà cầm quyền ngoan cố Trong trường hợp này một số trí thức bằng cách buông tay quy ẩn dưới hình thức im lặng, theo kiểu giữ gìn tiết tháo, ôm lấy cái tâm sự của nhà Nho xưa

Thế sự thăng trầm quân mạc vấn (Việc đời chìm nổi hỏi tới mà làm gì) của

Cao Bá Quát Thân phận, cuộc đời của những kẻ sĩ như Nguyễn Du, Cao Bá Quát, Nguyễn Công Trứ, Nguyễn Văn Thành, Nguyễn Hàm Ninh, Nguyễn Văn Siêu hay như Lê Văn Duyệt, Trương Đăng Quế, Đặng Trần Thường

ta vẫn tìm thấy lảng vảng đâu đó trong xã hội hiện đại Sự độc quyền, chuyên chế của những bậc đế vương như Gia Long, Minh Mệnh, Thiệu Trị, Tự Đức vẫn còn đâu đó trong bộ phận quan chức lãnh đạo nhà nước ta hiện nay Đó là những điều nhức nhối, làm đau đầu bao kẻ sĩ có tâm huyết, đồng thời chừng nào còn sự độc quyền, bất công thì chừng đó xã hội còn cần lắm những kẻ sĩ biết hành động, biết dấn thân

1.3 Hình tƣợng kẻ sĩ - kiểu nhân vật nổi bật trong tiểu thuyết lịch

của Nguyễn Thế Quang có số lượng nhân vật khá lớn, có những kẻ sĩ đích thực và những kẻ sĩ hữu danh vô thực Kẻ sĩ đích thực có thể kể đến Tổng trấn Bắc Thành Nguyễn Văn Thành, Binh bộ thượng thư Ngô Thì Nhậm, Ngô Nhân Tĩnh, Vũ Trinh, Nguyễn Nễ, Phan Huy Ích, Lê Quang Định, Nguyễn Thiện, Nguyễn Hành, Cao Bá Quát, Nguyễn Văn Siêu, Trương Minh Giảng, Nguyễn Hàm Ninh,… ; kẻ sĩ hữu danh vô thực như Nguyễn Văn Nghi, Lê Chất, Tổng trấn Lê Văn Duyệt, Trương Đăng Quế, … Trong luận văn này chúng tôi xin điểm qua một số nhân vật tiêu biểu cho hệ thông kẻ sĩ chính danh và kẻ sĩ hữu danh vô thực như:

Nguyễn Văn Thành là một nhân vật có thật và cũng là một nhân vật được Nguyễn Thế Quang dày công xây dựng từ đầu đến cuối tác phẩm Nhà văn đã không tiếc lời để ngợi ca “là một lão thần thông minh, tận tâm với công việc Lúc chiến trận tài năng thao lược đánh trận nào thắng trận ấy, khi giặc tan lại biết trị dân, chấn hưng văn hóa, làm giàu cho đất nước Gần mười năm làm Tổng trấn Bắc Thành biết quy tụ dân, thuế thóc đủ đầy” [63, tr.132],

“Thành là người lập được bao công lớn, đệ nhất công thần, người được tin tưởng nhất nên mới giao cho toàn quyền ở Bắc Thành” [63, tr.255] Không chỉ ngợi ca, Nguyễn Thế Quang còn xây dựng một Nguyễn Văn Thành là một người “ăn nói có vẻ tự do, kiêu căng và lúc nào cũng muốn chứng tỏ mình hơn người, muốn cho mọi người biết mình được Hoàng thượng tin cậy” [63, tr.256] Chính điều này đã dẫn đến kết cục bi thảm cho cuộc đời Thành khi bị bọn Lê Văn Duyệt, Lê Chất tìm cách hãm hại Cái chết của Nguyễn Văn Thành khiến Nguyễn Du đau đớn “Nguyễn Văn Thành - một vị đại thần cũng dốc hết lòng trung, đưa hết trí khôn thờ vua mà cũng bị vu khống hãm hại đến mức phải uống thuốc độc mà chết trong dòng đời đen bạc” [63, tr.325] Dù bị đẩy đến đường cùng phải uống thuốc độc tự vẫn nhưng

dưới ngòi bút của Nguyễn Thế Quang thì Nguyễn Văn Thành vẫn “cứng cỏi, đúng cốt cách của kẻ sĩ” [63, tr.308]

Cùng với Nguyễn Văn Thành, Ngô Nhân Tĩnh cũng là một nhân vật chiếm được cảm tình của nhà văn và độc giả Ngô là một người “tâm sáng như sao khuê” [63, tr.199], “suốt đời sống thanh bạch, lo cho dân cho nước Là người gốc Hoa, nhưng Ngô đã coi hẳn nước Việt là tổ quốc mình” [63, tr.200] Nhưng Ngô Nhân Tĩnh đã bị Lê Văn Duyệt tấu sớ dâng hoàng thượng - vu oan nhận của đút lót Là người trọng nhân cách, lại bị “Duyệt bưng bít, đổ vạ, hoàng thượng nghi ngờ, Ngô hết đường uất quá mà chết” [63, tr.201] Tiếc thương cho một người tài bị hãm hại, Nguyễn Du thốt lên

“Ôi! Kẻ sĩ, tin vào kẻ có quyền lực, muốn mình có quyền lực để làm bao điều tốt đẹp cho đời mà không được làm, không làm được, uất chí đến chết mà còn mang điều ô nhục” [63, tr.202]

Nguyễn Hàm Ninh được nho sĩ đương thời xếp vào hàng Tứ Kiệt: Nguyễn Hàm Ninh, Cao Bá Quát, Nguyễn Văn Siêu, Đinh Nhật Thận Ninh là người “Thông minh rất mực, hai mươi ba tuổi chiếm giải Nguyên khoa thi Tân Mão (1831), nhưng trung thực, ngang tàng, không thích buộc mình vào vòng danh lợi Vừa được bổ làm tri huyện, thân phụ qua đời, xin về chịu tang rồi đi dạy học và ngao du sơn thủy” [66, tr 412] Sau đó được vua Thiệu Trị mến và tin dùng nhưng con đường hoạn lộ của ông cũng lúc thăng lúc giáng

Lê Văn Duyệt “một võ tướng đầy uy quyền, là công thần bậc nhất giúp vua giành giang sơn nhưng là người vô học, tàn nhẫn (…) Ông ta rất ham quyền lực, từ nhỏ đã tuyên bố: làm trai thời loạn không dựng được cờ đại tướng, chép công vào sử sách không phải là trượng phu Ông ta cũng rất ham tiền bạc” [63, tr.201] Nhà văn đã “đặt Ngô huynh một người tâm hồn phóng khoáng, văn thơ hơn người, tâm hồn thanh khiết trong trẻo như nước suối ban mai bên cạnh Duyệt khác gì đặt thiên thần cạnh ác quỷ” [63, tr.201], “Ngô đã

không tham lại có tài, văn chương hay, còn thằng họ Lê ấy võ biền, tham lam hết mực Có một thằng phó như vậy ở cạnh là họa kề bên thì phải diệt” [63, tr.205] Vua Minh Mệnh nhận ra hắn là “kẻ lộng quyền gian xảo mà đầy uy lực” [66, tr.39], “Cái thằng võ biền vô học này (…), càng già càng xảo quyệt” [66, tr.40], thấy Duyệt là “Thằng lùn thật lì lợm” [66, tr.41] Nhưng dù sao trong thực tế Lê Văn Duyệt vẫn là người có công cho triều Nguyễn “một con người dũng mãnh, hai mươi hai năm xông pha chiến trận, góp công lớn dựng lên triều Nguyễn, ba mươi ba năm cầm quyền, thờ hai triều vua, làm giàu có cả một vùng giang sơn rộng lớn mới khai phá” [66, tr.310] để rồi cuối cùng nhận kết cục thảm hại “bị triều đình khép vào tội trảm, san phẳng mộ” [66, tr.309]

Trương Đăng Quế là kẻ có tài nhưng mưu mô, xảo quyệt, luôn nịnh hót vua Hắn luôn ghen ghét với cái tài, cái tâm của Nguyễn Công Trứ: “Trương biết Nguyễn là bậc kì tài, thế nhưng Trương không thích tính ngang tàng, ngông nghênh cậy tài và cả đức độ của Trứ” [66, tr.119]; xem Trứ là cái gai trong mắt luôn muốn Trừ khử “cần phải đẩy hắn đi xa, đến những nơi khó khăn nhất, chỉ cần hắn sơ suất mà điều này mấy ai tránh được, để Hoàng thượng trảm nó” [66, tr.120] Dưới triều vua Thiệu Trị hắn dường như lấn át mọi quyền hành, hắn tham mưu cho vua điều hành mọi việc của triều chính Hắn còn cả gan thay đổi

di chiếu của vua để đưa Hồng Nhậm lên làm vua: “Từ Thiệu Trị nguyên niên đến nay đều là “Cố mệnh lương thần”, đứng đầu Cơ mật viện thâu tóm mọi quyền lực vào tay mình, một mình quyết mọi việc của giang sơn theo ý mình, đẩy huynh (Nguyễn Hàm Ninh) và Nguyễn Đăng Tuân xa kinh kỳ, đưa thân tín của mình như Nguyễn Tri Phương, Vũ Văn Giải, Lâm Duy Thiệp về triều, đánh tráo ngai vàng, chuyện gì anh ta chẳng làm được” [66, tr.468]; “Trương Đăng Quế cầm đầu quan lại mà độc đoán chuyên quyền, đẩy người tài giỏi ra khỏi triều đình, dựng lên một ông vua tài giỏi mà không biết lo đại sự, trước sau chỉ lăm lăm đi tìm sự yên ổn” [66, tr.480]

Đọc tiểu thuyết Nguyễn Thế Quang, chúng tôi nhận thấy để làm nổi bật phẩm chất của nhân vật chính diện, ông luôn đặt các nhân vật của mình trong thế đối lập, tương phản với các nhân vật phản diện, Từ đó nhân cách của người hiền và bản chất của kẻ ác lộ rõ

1.3.2 Khái lược về hình tượng kẻ sĩ trong tiểu thuyết lịch sử của Nguyễn Thế Quang

Ngoài việc đi sâu vào khắc họa đậm nét hai hình tượng kẻ sĩ là Nguyễn

Du và Nguyễn Công Trứ, tiểu thuyết Nguyễn Thế Quang còn “hội tụ” đông

đủ các kẻ sĩ từ những người đứng đầu vương triều đến các quan lại trực thuộc tỉnh, huyện Nhờ sự phối hợp nhuần nhuyễn giữa sự thật lịch sử với hư cấu, tưởng tượng, Nguyễn Thế Quang đã cho người đọc có cơ hội chiêm ngưỡng, suy ngẫm, chiêm nghiệm lại lịch sử và nhận thấy được rõ hơn phẩm chất, nhân cách của những kẻ sĩ xưa

Trong tiểu thuyết Nguyễn Du là Tổng trấn Bắc Thành Nguyễn Văn

Thành, Binh bộ thượng thư Ngô Thì Nhậm, Ngô Nhân Tĩnh, Vũ Trinh, Nguyễn Nễ, Phan Huy Ích, Nguyễn Tứ, Lê Quang Định, Nguyễn Thiện,

Nguyễn Hành,… Trong tiểu thuyết Thông reo Ngàn Hống là Cao Bá Quát,

Nguyễn Văn Siêu, Trương Minh Giảng, Nguyễn Hàm Ninh, Nguyễn Đăng Tuân, Thống Chế Phạm Văn Lý Họ là những kẻ sĩ “tinh hoa”, những trí thức có trách nhiệm, giàu nhân cách, xuất hiện nhiều trong tác phẩm và gắn

bó sâu sắc với cuộc đời, số phận nhân vật chính Nguyễn Du, Nguyễn Công Trứ

Qua khảo sát hệ thống nhân vật kẻ sĩ trong tiểu thuyết của Nguyễn Thế Quang, chúng tôi nhận thấy, có những kẻ sĩ biết sống, biết lập công, lập danh;

có kẻ sĩ phải sống mòn mỏi trong chốn cung đình; có những kẻ sĩ phải cởi mũ

áo từ quan về sống ẩn dật hoặc vui thú nơi quê nhà; có những kẻ sĩ tài năng, đức độ, muốn làm tôi trung nhưng phải dồn vào cảnh phải vùng lên làm

giặc;… Mỗi người một hoàn cảnh, một số phận nhưng họ đều phải chịu bao nỗi cay đắng, thăng trầm trước cường quyền phong kiến Đồng thời thông qua việc xây dựng hình tượng kẻ sĩ nhà văn còn muốn khẳng định: cùng với quân vương nắm quyền lực cai quản giang sơn thì kẻ sĩ phải chịu trách nhiệm trước

sự hưng vong của đất nước

Nguyễn Thế Quang là một nhà giáo, một trí thức luôn trăn trở trước sự khủng hoảng những giá trị văn hóa, đạo đức của con người trong xã hội hiện nay cũng như sự hưng vong của đất nước, của dân tộc Nhà văn đã lựa chọn

và kiên trì theo đuổi xây dựng hình tượng kẻ sĩ từ Nguyễn Du, đến Nguyễn Sinh Sắc rồi Nguyễn Công Trứ, Cao Bá Quát Mỗi người một vẻ, một tính cách, một số phận nhưng đều được tái hiện một cách sinh động với những phẩm chất tốt đẹp Và đến nay theo nhà văn chia sẻ, ông vẫn đang tiếp tục hoàn thiện cuốn tiểu thuyết về hình tượng kẻ sĩ, một danh nhân lỗi lạc của dân tộc ta đó là Đại tướng Võ Nguyên Giáp Hi vọng cuốn tiểu thuyết sẽ sớm được chào đời và làm thỏa mãn lòng mong đợi của độc giả

Tiểu kết chương 1

Trong chương 1 chúng tôi đã trình bày ba nội dung cơ bản:

Thứ nhất, giới thuyết hai khái niệm nhằm làm điểm tựa lí luận cho cuốn luận văn của mình đó là khái niệm kẻ sĩ và tiểu thuyết lịch sử

Thứ hai, tìm hiểu cuộc đời, niềm đam mê văn chương cũng như những đóng góp và quan niệm về tiểu thuyết lịch sử của Nguyễn Thế Quang Từ đó thấy được tư tưởng cũng như sự lao động miệt mài, không mệt mỏi của nhà văn trên hành trình sáng tạo

Thứ ba, bước đầu sơ bộ tìm hiểu, giới thiệu hình tượng kẻ sĩ - kiểu nhân vật tiêu biểu trong tiểu thuyết của Nguyễn Thế Quang nhằm làm điểm tựa để viết tiếp các chương sau

Chương 2 ĐẶC ĐIỂM HÌNH TƯỢNG KẺ SĨ

TRONG TIỂU THUYẾT LỊCH SỬ CỦA NGUYỄN THẾ QUANG

2.1 Hình tượng kẻ sĩ trong tiểu thuyết lịch sử của Nguyễn Thế Quang nhìn trong những mối quan hệ khác nhau

2.1.1 Về mối quan hệ giữa nhân vật kẻ sĩ trong tiểu thuyết và con người trong chính sử

Khi quyết định lựa chọn các hình tượng danh nhân có tên tuổi trong sử sách để làm nhân vật chính cho cuốn tiểu thuyết của mình, bên cạnh những thuận lợi, nhà văn Nguyễn Thế Quang đã phải đứng trước không ít khó khăn, thách thức Thuận lợi là những nhân vật này đã được chính sử và sách báo viết rất nhiều, nguồn tư liệu phong phú Nhưng khó khăn cũng nằm chính ở

đó, nếu không biết cách xử lí, tác phẩm sẽ chỉ là sự “sao chép”, “minh họa” lịch sử một cách nhàm chán Để được độc giả đón nhận, nhà văn vừa phải bám vào chính sử vừa phải biết phát huy thế mạnh riêng của thể loại tiểu thuyết Nhà văn Nguyễn Thế Quang từng chia sẻ: để viết nên những trang tiểu thuyết này, ông đã phải trải qua rất nhiều những gian nan, thử thách trong việc sưu tập tài liệu, kể cả tài liệu trong nước và nước ngoài, đi điền dã những nơi

mà nhân vật từng sống, từng làm việc để tìm hiểu cặn kẽ, thấu đáo

Trong quá trình làm luận văn chúng tôi đã tiến hành đối chiếu mối quan

hệ giữa nhân vật trong chính sử và nhân vật trong tiểu thuyết của Nguyễn Thế

Quang Căn cứ chính để chúng tôi đối chiếu đó là cuốn Nam Sơn thực lục

chính biên, Đại Nam chính biên liệt truyện của Quốc sử quán triều Nguyễn và Bách khoa toàn thư mở Trong quá trình đối chiếu, chúng tôi nhận thấy hệ

thống nhân vật trong tiểu thuyết của Nguyễn Thế Quang đều có thật, từ hoàng

đế đến kẻ sĩ, từ nhân vật chính diện đến nhân vật phản diện, từ quan lại đến