Đặc điểm nghệ thuật tiểu thuyết lịch sử Nguyễn Triệu Luật

Nhiều vấn đề đã được gợi mở, trong đó có việc nhìn nhận đánh giá những đóng góp của Nguyễn Triệu Luật trong tư cách một nhà văn viết tiểu thuyết lịch sử.. người đọc hôm nay có thể nhận r

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH

¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯

ĐINH THỊ MINH ĐỨC

ĐẶC ĐIỂM NGHỆ THUẬT TIỂU THUYẾT LỊCH

SỬ NGUYỄN TRIỆU LUẬT

CHUYÊN NGÀNH: VĂN HỌC VIỆT NAM

MÃ SỐ: 62.22.01.21

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGỮ VĂN

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC PGS.TS NGUYỄN VĂN HẠNH

Nghệ An, 2014

MỤC LỤC

Trang

MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 1

3 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu 6

4 Đối tượng nghiên cứu và phạm vi tư liệu khảo sát 7

5 Phương pháp nghiên cứu 7

6 Cấu trúc luận văn 7

Chương 1 Thể tài tiểu thuyết lịch sử trong đời văn Nguyễn Triệu Luật 8

1.1 Về cuộc đời Nguyễn Triệu Luật 8

1.1.1 Gia đình và quê hương 8

1.1.2 Đời sống cá nhân 9

1.2 Vài nét về đời văn Nguyễn Triệu Luật 13

1.3 Tiểu thuyết lịch sử - Thể tài thành công của Nguyễn Triệu Luật 14

1.3.1 Diện mạo tiểu thuyết lịch sử thời kỳ 1930 - 1945 14

1.3.2 Quan niệm của Nguyễn Triệu Luật về tiểu thuyết lịch sử 25

1.3.3 Những thành tựu nổi bật của tiểu thuyết lịch sử Nguyễn Triệu Luật 29

Chương 2 .Cốt truyện và nhân vật trong tiểu thuyết lịch sử Nguyễn Triệu Luật 32

2.1 Cốt truyện 32

2.1.1 Giới thuyết khái niệm 32

2.1.2 Các kiểu cốt truyện trong tiểu thuyết Nguyễn Triệu Luật 34

2.1.3 Nghệ thuật tổ chức cốt truyện 39

2.2 Nhân vật 47

2.2.1 Giới thuyết khái niệm 47

2.2.2 Hệ thống nhân vật 49

2.2.3 Nghệ thuật xây dựng nhân vật 63

Chương 3 Ngôn ngữ và giọng điệu trong tiểu thuyết lịch sử Nguyễn Triệu Luật 75

3.1 Ngôn ngữ 75

3.1.1 Sử dụng kết hợp nhiều lớp ngôn ngữ 76

3.1.2 Đan xen nhiều hình thức ngôn ngữ 81

3.2 Giọng điệu 89

3.2.1 Giới thuyết khái niệm 89

3.2.2 Các sắc thái giọng điệu 90

KẾT LUẬN 97

TÀI LIỆU THAM KHẢO 99

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Thế kỉ XX đã chứng kiến nhiều thành tựu của tiểu thuyết lịch sử,

"vượt qua những quy phạm cằn cỗi, đem lại sinh khí cho văn chương về lịch

sử" Nổi tiếng trên văn đàn Việt Nam những năm 30 của thế kỷ trước nhưng

tên tuổi Nguyễn Triệu Luật (1903 - 1946) không được nhắc tới suốt thời gian dài sau đó Hội thảo khoa học về Nguyễn Triệu Luật gần đây đã thu hút sự chú ý của giới nghiên cứu phê bình văn học Nhiều vấn đề đã được gợi mở, trong đó có việc nhìn nhận đánh giá những đóng góp của Nguyễn Triệu Luật trong tư cách một nhà văn viết tiểu thuyết lịch sử

1.2 Nguyễn Triệu Luật là một tác giả nổi tiếng thời kì trước cách mạng tháng Tám Ông tham gia viết báo, truyện cho các tạp chí như Tiểu thuyết thứ

bảy, Trung Bắc tân văn, Phổ thông bán nguyệt san Ông được biết đến nhiều

với chùm tiểu thuyết lịch sử về thời kì Lê tàn Trịnh mạt Tuy nhiên, các công trình nghiên cứu về sự nghiệp văn học cũng như tiểu thuyết lịch sử của ông chưa nhiều Năm 1998, các tiểu thuyết lịch sử của tác giả được tập hợp và in

lại với tiêu đề Tuyển tập tiểu thuyết lịch sử Nguyễn Triệu Luật.

1.3 Thế giới văn chương là thế giới của những tâm hồn riêng, mỗi nhà

văn có cách cảm nhận riêng về cuộc sống, thời cuộc, con người Nhờ đó,

người đọc hôm nay có thể nhận ra diện mạo riêng của một thời kỳ văn học nóichung và mỗi nhà văn nói riêng.

Từ những lý do trên, chúng tôi chọn đề tài Đặc điểm nghệ thuật của

tiểu thuyết lịch sử Nguyễn Triệu Luật làm luận văn thạc sỹ, với mong muốn

góp thêm một tiếng nói vào quá trình nghiên cứu nhà văn tài năng này, trướchết là ở thể loại tiểu thuyết lịch sử

2 Lịch sử vấn đề

Xuất hiện vào những năm 30 của thế kỷ trước, Nguyễn Triệu Luật đượcbiết đến trong tư cách một nhà văn viết tiểu thuyết lịch sử Các sáng tác củaông sau khi được công bố trên một số tờ báo, lập tức nhận được sự quan tâmcủa công chúng, nhất là giới trí thức Tây học Nhiều nhà văn cùng thời vớiông như Lan Khai, Nguyễn Tuân đã giành cho tiểu thuyết lịch sử Nguyễn

Triệu Luật một sự quan tâm, trân trọng Nhận xét về tác phẩm Bà chúa Chè

của Nguyễn Triệu Luật, Nguyễn Tuân viết: “Viết đến chính sử, người tathường kể đến cái học - khảo cứu của sử gia Viết về tiểu thuyết, người tathường bàn tới nghệ thuật của tác giả Nói về lịch sử tiểu thuyết, ngoài cái học

kê cứu, sở cứu vào tài liệu, người ta còn phải điểm đến cả cái tài của bố cục,

của tưởng tượng Cuốn Bà Chúa Chè toàn thể được cả…” [8] Là nhà văn viết

tiểu thuyết lịch sử, sống cùng thời với Nguyễn Triệu Luật, Lan Khai đã chỉ ranhững khác biệt giữa cách viết về lịch sử của Nguyễn Triệu Luật Trong lời

giới thiệu tiểu thuyết Bà Chúa Chè của ông, Lan Khai viết: “Cũng như tôi,

ông Nguyễn Triệu Luật viết tiểu thuyết lịch sử Nhưng, khác với tôi, ông Luậtriêng chú trọng về sự thực, trong khi tôi chỉ khuynh hướng về nghệ thuật”.Đọc các tác phẩm của Lan Khai, độc giả sẽ “mơ màng, say đắm bởi những cái

có thể có được”, thì khi đọc tiểu thuyết lịch sử của Nguyễn Triệu Luật “người

ta phải sống đầy đủ những cái đã có rồi Các truyện và người của ông hoạtđộng hiển nhiên, không được ông tô điểm cho, nhưng cũng không bị ông làmcho mất đi bản sắc Đọc các tiểu thuyết của ông, tức là xem những bức ảnh

Người có thể mất đi rồi, cảnh có thể mất đi rồi, mà hình ảnh vẫn là của nhữngngười và cảnh đã có thực” [30,15]

Từ góc nhìn của nhà khảo cứu, Vũ Ngọc Phan trong cuốn Nhà văn Việt

Nam hiện đại đã có những phân tích, đánh giá khá sâu sắc, chi tiết về tiểu

thuyết Nguyễn Triệu Luật Ông xếp Nguyễn Triệu Luật vào số các nhà vănviết kí sự lịch sử, như Phan Trần Chúc, Đào Trinh Nhất, Trần Thanh Mại,Trúc Khê Và theo ông, viết kí sự lịch sử thì “nhà văn có thể viết một cách tỉ

mỉ những việc cá nhân không ảnh hưởng gì đến dân chúng mà chỉ có cái thú

vị riêng của nó thôi Không những thế, khi viết một quyển lịch sử kí sự, nhàvăn lại cần phải lưu tâm đến những việc tư lắm, lối ấy cũng gần như lối chép

dã sử vậy Còn như viết tiểu thuyết lịch sử, nhà văn chỉ phải căn cứ vào vàiviệc cỏn con đã qua, rồi vẽ vời cho ra một truyện lớn, cốt giữ cho mọi việcđừng trái với thời đại, còn không cần phải toàn sự thật” [41,489-490] Từnhững dẫn giải về quan niệm tiểu thuyết lịch sử, Vũ Ngọc Phan nhận thấyNguyễn Triệu Luật không coi lịch sử là cái đinh để treo các bức họa tư tưởng

Từ đó, cho rằng “tôi dám quyết ông cho in mấy chữ “lịch sử tiểu thuyết” ởngoài bìa là sai” Vũ Ngọc Phan đã dẫn lời Nguyễn Triệu Luật, khi ông tựnhận mình là “người thợ vụng, có thế nào làm nên thế ấy” Tuy nhiên, VũNgọc Phan đánh giá cao ưu điểm trong lối viết về lịch sử của Nguyễn TriệuLuật Ông viết: “Tôi nhận thấy Nguyễn Triệu Luật đã xếp mọi việc khéo, cónhững đoạn tự nhiên, tuy là nhắc nhớ đến một điển tích hay một sự tích màkhông cầu kì, không làm vướng động tác Văn ông sáng suốt, những lời nóicủa người xưa vừa hợp thời, vừa có ý nghĩa Thật là một lối văn thích hợp với

một quyển lịch sử kí sự” Nhận xét về ba tác phẩm Bà Chúa Chè, Loạn kiêu

binh, Chúa Trịnh Khải của Nguyễn Triệu Luật, Vũ Ngọc Phan cho rằng nên

nhập làm một quyển Bởi vì, trong đó có sự trùng lặp câu văn về cả ý lẫn lời

Theo ông, Nguyễn Triệu Luật đã rút tài liệu từ Hoàng Lê nhất thống chí, nhiều đoạn trong Chúa Trịnh Khải gần như được dịch lại, “được cái ông dàn

việc khéo và biết thận trọng trong dùng tài liệu Nếu ông biết loại bớt những

cái rườm rà ra, như lời bàn, những điều so sánh vô lí, những sự giảng giảikhông đâu, thì những thiên kí sự của ông sẽ được nhẹ nhàng biết bao! Khiviết về những người thời xưa, ông đã không thể quên được những cái ông viết

về thời nay Bởi thế ông hay đem những việc cổ kim ra so sánh, thành ra ônghay bàn suông tán hão, lắm khi ra ngoài cả vấn đề” Vũ Ngọc Phan đánh giácao lối hành văn của Nguyễn Triệu Luật Ông viết: “trong số các nhà văn viếtlịch sử kí sự, có lẽ lối văn của Nguyễn Triệu Luật là lối văn gọn gàng và sángsuốt hơn cả” [41,396-397]

Do nhiều nguyên nhân khác nhau, một thời gian sau đó, tiểu thuyết lịch

sử Nguyễn Triệu Luật không còn được quan tâm Nguyễn Đăng Mạnh trong

giáo trình Lịch sử văn học Việt Nam 1930 - 1945, khi bàn về trào lưu văn học

lãng mạn có đề cập tới thể tài tiểu thuyết lịch sử, trong đó có Nguyễn TriệuLuật Ông viết: “Dòng tiểu thuyết lịch sử với những cây bút như Lan Khai,Phan Trần Chúc, Nguyễn Triệu Luật, Nguyễn Huy Tưởng Ở đây, cảm hứnglãng mạn có dịp thêu dệt nên những mối tình lâm li giữa những tráng sĩ vàgiai nhân thời phong kiến xa xưa Nhìn chung, chúng ít để lại được nhữngthành tựu nghệ thuật thật sự có giá trị” [36, 66] Việc xếp tiểu thuyết lịch sửNguyễn Triệu Luật vào trào lưu lãng mạn là điều cần phải được xem xétthêm Mặt khác, xem tiểu thuyết lịch sử của Nguyễn Triệu Luật là nhằm thêudệt những câu chuyện tình lâm li, lãng mạn liệu có phù hợp? Trong một số bàiviết của Nguyễn Vy Khanh, Bùi Văn Lợi khi viết về các giai đoạn phát triểncủa tiểu thuyết lịch sử Việt Nam, đã đánh giá Nguyễn Triệu Luật là cây bút cóphong cách, có đóng góp cho tiểu thuyết lịch sử Việt Nam giai đoạn 1930 -1945

Trong những thập niên đầu của thế kỷ XXI, tiểu thuyết lịch sử pháttriển mạnh và có nhiều thành tựu đặc sắc Nhiều hội thảo khoa học, nhiềucông trình nghiên cứu về tiểu thuyết lịch sử đã xuất hiện Năm 1998, Nhàxuất bản Văn học đã xuất bản tám tiểu thuyết lịch sử của Nguyễn Triệu Luật

trong cuốn Tiểu thuyết lịch sử của Nguyễn Triệu Luật Đây là cơ sở để đánh

giá tài năng, phong cách và những đóng góp của Nguyễn Triệu Luật cho vănhọc hiện đại Việt Nam Trong lời giới thiệu cuốn sách, Đinh Xuân Lâm đãđánh giá cao giá trị của tiểu thuyết lịch sử Nguyễn Triệu Luật Thứ nhất, khácvới các tác giả cùng thời đã chọn đề tài xuyên qua nhiều thế kỉ, từ cổ trung đạiđến cận đại, Nguyễn Triệu Luật chỉ tập trung nghiên cứu giai đoạn cuối Lêđầu Nguyễn (thế kỉ XVIII) Thứ hai, trong tiểu thuyết của Nguyễn Triệu Luật

có nhiều chi tiết vụn vặt, nhưng đó chính là thế mạnh của ông Các sự kiệnlịch sử được tái tạo trong đúng bối cảnh của chúng, với cái không khí lịch sửđích thực của chúng, cả với ngôn ngữ của con người thời đó, tất cả làm chongười và việc như hiện lên, sống lại và đang hoạt động trước mắt chúng ta.Thứ ba, đọc tiểu thuyết lịch sử của Nguyễn Triệu Luật, bạn đọc sẽ rất thíchthú khi bắt gặp những tiếng cổ trong giao tiếp, những cảnh cũ, những tênphường lạ, những loài hoa hiếm, thấy cả bóng dáng của thành Thăng Long

xưa [30,6-8] Ngày 23/ 8/ 2012, Hội nhà văn Hà Nội đã tổ chức “Hội thảo

Nguyễn Triệu Luật - con người và tác phẩm” Hội thảo đã thu hút sự quan

tâm, tham dự của đông đảo nhà văn, nhà nghiên cứu, phê bình văn học Hội

thảo được xem như “một buổi cấp lại giấy khai sinh cho một con người, một

nhà văn viết tiểu thuyết lịch sử gần như bị quên lãng, giúp nhiều người biết được Nguyễn Triệu Luật là ai và giá trị những tác phẩm văn chương của ông” [3] Với hơn 10 bản tham luận các tác giả đã tiếp cận con người và tác

phẩm Nguyễn Triệu Luật theo nhiều hướng khác nhau Lần đầu tiên nhiềuvấn đề bí ẩn, những khúc quanh trong cuộc đời Nguyễn Triệu Luật đã đượcnói tới, qua hồi ức của những người đã có thời gian gần gũi với Nguyễn TriệuLuật, như nhà nghiên cứu Hữu Ngọc, người học trò Nguyễn Chí Tình, contrai Nguyễn Triệu Căn Phần có ý nghĩa khoa học nhất là những tham luận

về tiểu thuyết lịch sử Nguyễn Triệu Luật Theo Phạm Toàn, tác phẩm củaNguyễn Triệu Luật đã giúp ông nhận ra một định nghĩa về tiểu thuyết lịch sử.Ông viết: “…viết tiểu thuyết lịch sử không cần theo phép Sử học Tác giả chỉphải tưởng tượng ra một “truyện có thể có” ở một thời đại, rồi đem chuyện ấy

lồng vào khung thời đại ấy Mục đích là lấy một chuyện không đâu mà làmsống một thời đại”, và “Theo Phạm Toàn, lịch sử là một dòng chảy, sử gia chỉ

là những người câm và nhà văn viết lịch sử là người góp phần gợi nỗi niềmcho người đời về những sự thật của lịch sử Khác với các sử gia, người viếttiểu thuyết lịch sử tham gia vào tâm lý của nhân vật Nguyễn Triệu Luật đãviết tiểu thuyết lịch sử với tinh thần như thế chứ không phải một sử gia chépsử.” [3] Là người viết tiểu thuyết lịch sử, Nguyễn Xuân Khánh cho rằng:

“Nguyễn Triệu Luật là người phổ biến quan niệm tiểu thuyết lịch sử phươngTây vào Việt Nam, khác với Nguyễn Huy Tưởng - một người gần thời vàcũng viết tiểu thuyết lịch sử - không trực tiếp đưa ra quan niệm Nguyễn XuânKhánh cho rằng, ông đã học được nhiều điều trong cách viết tiểu thuyết lịch

sử của Nguyễn Triệu Luật mà điều quan trọng nhất là hư cấu - hư cấu là mộtđặc quyền của tiểu thuyết và không ngoại lệ với tiểu thuyết lịch sử” [3] Ôngnêu lên ba quan điểm của Nguyễn Triệu Luật khi viết tiểu thuyết lịch sử Đólà: “có thể hư cấu hoàn toàn, có thể dựa trên sự kiện có thật 100% nhưng phảibằng đánh giá khách quan và có thể trộn lẫn giữa cái hư, cái thực”[3] Mai

Thục trong bài viết Nghệ thuật tiểu thuyết lịch sử Nguyễn Triệu Luật đã có

những phân tích, đánh giá cao giá trị nghệ thuật của tiểu thuyết lịch sửNguyễn Triệu Luật Tác giả viết: “Nguyễn Triệu Luật đã nghiên cứu sâu sắcbản chất thời đại, qua các sự kiện lịch sử, qua cuộc đời con người sống trongthời đó, mà tưởng tượng và cấu trúc tác phẩm Đây là tư duy khoa học chínhxác, hiện đại của người phương Tây Lịch sử là hình bóng con người thật Họ

đã sống và đã chết trong hoàn cảnh xã hội của họ Cuộc đời họ còn in dấutrong nhiều sự kiện, liên quan đến nhiều người trong quá khứ, không dễ phai

mờ Người viết tiểu thuyết lịch sử là viết về chính những con người thật đó,không thể tưởng tượng, hư cấu một cách tuỳ tiện, theo cách nghĩ phóng túng

của mình” [8]

Điểm lại những thành tựu nghiên cứu về tiểu thuyết lịch sử NguyễnTriệu Luật hơn tám mươi năm qua, có thể thấy, cho đến nay con người, văn

chương Nguyễn Triệu Luật vẫn còn nhiều điều chưa được biết đến Hầu hếtcác ý kiến đánh giá cao tiểu thuyết lịch sử của Nguyễn Triệu Luật Song tất cảmới dừng lại ở những nhận xét mang tính khái quát Cho đến nay chưa có mộtcông trình nào nghiên cứu một cách hệ thống, toàn diện tiểu thuyết lịch sửNguyễn Triệu Luật.

3 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Như tên đề tài đã xác định, mục đích nghiên cứu đề tài là tìm hiểu

những đặc điểm nghệ thuật của tiểu thuyết lịch sử Nguyễn Triệu Luật

3.2 Với mục đích đó, đề tài đặt ra nhiệm vụ:

Thứ nhất, chỉ ra vị trí của thể tài tiểu thuyết lịch sử trong đời văn

Nguyễn Triệu Luật

Thứ hai, khảo sát, phân tích một số phương diện nổi bật trong thế giới

nghệ thuật của tiểu thuyết lịch sử Nguyễn Triệu Luật

Thứ ba, qua so sánh, đối chiếu, bước đầu nhận diện phong cách tiểu

thuyết lịch sử Nguyễn Triệu Luật

4 Đối tượng nghiên cứu và phạm vi tư liệu khảo sát

4.1 Đối tượng nghiên cứu của đề tài là thế giới nghệ thuật tiểu thuyếtlịch sử Nguyễn Triệu Luật, trong đó tập trưng một số phương diện tiêu biểu

4.2 Về tư liệu khảo sát, chúng tôi chọn khảo sát một số tiểu thuyết sau:

- Hòm đựng người (1936)

- Bà chúa Chè (1938)

- Loạn kiêu binh (1939)

- Ngược đường Trường Thi (1939)

- Chúa Trịnh Khải (1940)

- Rắn báo oán (1941)

- Bốn con yêu và hai ông đồ (1943)

5 Phương pháp nghiên cứu

Để giải quyết nhiệm vụ của đề tài, chúng tôi sử dụng một số phươngpháp nghiên cứu, như: Phương pháp lịch sử - xã hội; Phương pháp cấu trúc -

hệ thống; Phương pháp thống kê, phân loại; Phương pháp phân tích - tổnghợp; phương pháp so sánh, đối chiếu.

6 Cấu trúc luận văn

Ngoài Mở đầu, Kết luận, luận văn gồm 3 chương:

Chương 1: Thể tài tiểu thuyết lịch sử trong đời văn Nguyễn Triệu Luật Chương 2: Cốt truyện và nhân vật trong tiểu thuyết lịch sử Nguyễn

Triệu Luật

Chương 3: Ngôn ngữ và giọng điệu trong tiểu thuyết lịch sử Nguyễn

Triệu Luật

Chương 1 THỂ TÀI TIỂU THUYẾT LỊCH SỬ TRONG ĐỜI VĂN

NGUYỄN TRIỆU LUẬT

1.1 Về cuộc đời Nguyễn Triệu Luật

1.1.1 Gia đình và quê hương

Nguyễn Triệu Luật sinh ra và lớn lên tại làng Du Lâm, huyện ĐôngNgàn, phủ Từ Sơn, Bắc Ninh (nay thuộc Đông Anh, Hà Nội) [27,1200] Nhắcđến Bắc Ninh chúng ta không thể không nhớ đến vùng đất Kinh Bắc đầytruyền thống với một nền tảng văn hóa - lịch sử lâu dài, nơi được coi như cáinôi của nền văn hóa Việt cổ với biết bao hình thức sinh hoạt văn hóa, biết bao

sự kiện lịch sử trải dài trong suốt hơn hai ngàn năm qua Chính mảnh đất giàutruyền thống văn hóa này đã tạo điều kiện lớn giúp Nguyễn Triệu Luật sớmđược tiếp xúc với lịch sử dân tộc từ thưở ấu thơ, qua những câu chuyện kểdân gian từ các bà, các mẹ, các chị trong làng, thậm chí là qua các trò chơi, lễhội, các hình thức diễn xướng dân gian vốn được diễn ra thường xuyên tại đây(như chèo, múa rối, tuồng cổ )

Nguyễn Triệu Luật được sinh ra trong một gia đình có truyền thống học

hành, khoa cử Ông là cháu 5 đời của danh sĩ Nguyễn Án, tác giả tập Tang

thương ngẫu lục (cùng soạn với Phạm Đình Hổ) Ông nội của Nguyễn Triệu

Luật là Hoàng Giáp Nguyễn Tư Giản, một bậc đại nho đồng thời là một tácgiả lớn của văn học thế kỷ 19, một đại thần triều Tự Đức [3] Sinh trưởngtrong một gia đình có truyền thống như vậy, ngay từ bé, Nguyễn Triệu Luật

đã được rèn giũa một cách nghiêm khắc, lại có điều kiện tiếp xúc sớm vớisách vở, đặc biệt là các sách lịch sử, văn chương cổ Chính điều này đã kíchthích tinh thần ham học, ham tìm hiểu trong con người nhà văn, đặc biệt làniềm đam mê đối với lịch sử dân tộc

Có thể nói, quê hương và gia đình đã ảnh hưởng không nhỏ tới sựnghiệp, cũng như tư duy nghệ thuật của Nguyễn Triệu Luật, góp phần đưaông đến với thể tài tiểu thuyết lịch sử về sau

1.1.2 Đời sống cá nhân

Nguyễn Triệu Luật tốt nghiệp khoa Sử, trường Sư phạm Hà Nội, sau đó

đi dạy nhiều nơi tại các tỉnh Tuyên Quang, Hà Nội, Hải Phòng Không lâu sau

đó, theo tiếng gọi yêu nước, ông tham gia Việt Nam Quốc Dân đảng[27,1200] Trong thời gian tham gia cách mạng, ông đã tiếp thu được nhiều tưtưởng yêu nước mới, để làm đầy thêm tư duy chính trị, lí luận của mình Saukhi khởi nghĩa Yên Bái thất bại (1930), ông bị thực dân Pháp bắt giam, rồi bịđưa về quê quản thúc, sau đó bị đuổi, không được dạy ở các trường công [3]

Để kiếm sống, ông phải đi dạy tại trường tư Lễ Văn, Nghệ An Những nămtháng thăng trầm, khổ cực, phải lăn lộn tại nhiều mảnh đất, chứng kiến nhiềumảnh đời khác nhau Những gông cùm hà khắc mà thực dân Pháp đeo lên cổnhân dân đã giúp Nguyễn Triệu Luật hiểu một cách sâu sắc hơn về đất nước,con người dân tộc mình, từ đó mà đau đáu những nỗi niềm về nhân sinh, thờicuộc Vì vậy, từ một nhà giáo dạy lịch sử, ông đã chuyển hướng trở thành mộtnhà văn, kết hợp những kiến thức lịch sử học được với tư duy nghệ thuật, cáinhìn thẩm mỹ của văn chương, để viết nên những trang tiểu thuyết lịch sử cógiá trị đến tận ngày nay

Nhà nghiên cứu Hữu Ngọc trong hồi ức về Nguyễn Triệu Luật đã từngnói: “Đó là một người tầm thước, đi nghiêng trái, hay nháy mắt phải, đứng

đắn, diện comple tím và cà vạt đen, luôn đúng giờ, không sai một phút”[3] Còn Nguyễn Chí Tình, con của Nguyễn Đức Bính, hiệu trưởng trường LễVăn năm xưa có miêu tả lại hình ảnh người thầy giáo ấy thường “mặc bộcomple màu tím thẫm, chiếc áo khoác dài màu cà phê sữa quen thuộc và đôimắt sâu, hiền và đượm buồn” [3] Một người học trò cũ của Nguyễn TriệuLuật năm xưa cũng từng nhận định: “Ông Luật vào tuổi cha chú của tôi, lúcnào cũng trầm ngâm ít nói, tâm tư u uất nên tôi ít gần ông Chỉ biết ông là nhàviết tiểu thuyết lịch sử nổi tiếng, người thầy gương mẫu, được học trò khâmphục” [35] Qua các ý kiến trên, có thể thấy, Nguyễn Triệu Luật là một ngườisống rất điềm đạm, chuẩn mực, gương mẫu và hiền lành, đúng nghĩa một nhàgiáo, một người nho học, và cũng rất giống với cái tên của ông Đặc điểm vềtính cách này cũng lí giải phần nào lí do ông lại chọn đi theo con đường vănchương lãng mạn, đặc biệt là dòng tiểu thuyết lịch sử.

Sinh ra và lớn lên trong một gia đình Nho giáo, chịu ảnh hưởng từ nềngiáo dục của Nho gia, Nguyễn Triệu Luật, theo Nguyễn Chí Tình là "một tríthức thuộc thế hệ con cái các nhà Nho chuyển sang Tây học, nên ôm ấp tronglòng những đạo lý làm người truyền thống, tư chất khí khái và nỗi ưu tư sừngsững vì đất nước, một con người biết giữ lối sống thanh đạm và biết dấn thân

vì lý tưởng của mình" [9] Ông luôn mang trong mình những điểm tích cựccủa tư tưởng nho học, mà tiêu biểu là tư tưởng chính nhân quân tử Là mộtngười quân tử thì phải có Đạo, Hiếu, Đức, tức là sống phải có lí tưởng, hànhđộng rõ ràng, đó phải là một lí tưởng cao đẹp, vì nhân nghĩa, vì thiên hạ Đặcbiệt, trong thời loạn, tư tưởng mà nhà văn cần phát huy là yêu nước một cáchchân chính và nghiêm túc Cũng theo Nguyễn Chí Tình, Nguyễn Triệu Luật làngười rất quan tâm đến tình hình chính sự của đất nước: "Như tôi nhớ, lần đầutiên tôi được thấy ông Nguyễn Triệu Luật là vào một buổi chiều dịu mát,không nắng cũng không mưa, có lẽ là vào mùa thu, ông đến nhà chúng tôitrên một chuyến xe kéo, bước xuống với một cái va-li, mặc một bộ com-lêmàu tím thâm và một chiếc áo khoác dài màu cà phê sữa - chiếc áo khoác mà

sau này rất hiếm khi ông rời ra Khi thầy tôi ra cổng đón, ông bắt tay rất vồn

vã nhưng mắt lại nhìn vào bọn trẻ chúng tôi Tôi quên sao được đôi mắt sáng

và sâu, nửa như đùa đùa nhưng lại đượm buồn và đặc biệt toát lên một vẻ hiềnlành mà trực giác của bất cứ một đứa trẻ nào cũng nhận ra được Hôm ấy, ông

ăn cơm tối với gia đình tôi, và ở lại nói chuyện với thầy tôi khá lâu Theo thầytôi kể lại, vì cả ông Luật và thầy tôi đều rất quan tâm đến thời sự chính trị - xãhội, nên hôm ấy họ đã trao đổi rất nhiều về cục diện của cuộc Chiến tranh thếgiới thứ Hai vừa bùng nổ, về tình hình rối ren của nước Tàu, về tự do ngônluận - báo chí và vai trò của người trí thức thời nay Cũng ngay hôm đó, trướckhi bắt đầu giờ dạy sử đầu tiên ở trường Lễ Văn, ông Luật đã nói với thầy tôi

là tuy ông rất yêu cả nghề văn cùng nghề giáo, nhưng ông cảm thấy hai nghề

ấy vẫn chưa đủ cho cái chí trai ''tang bồng hồ thỉ" của ông, và có lẽ thành phốVinh chỉ là nơi ông dừng chân tạm thời trên con đường lữ thứ vạn dặm"[9] Tuy nhiên, là một nhà giáo được đào tạo trong môi trường Tây học, cũngnhư bao trí thức Tây học khác của thời kì văn học hiện đại hóa bấy giờ,Nguyễn Triệu Luật không đi theo con đường xưa cũ của các nhà nho màmang ánh sáng của phương Tây đến soi sáng cho nền văn hóa cũ, vốn đang nỗlực để theo kịp thời đại

Xuất thân trong môi trường Nho giáo, Nguyễn Triệu Luật luôn mangtrong mình một chủ thể dấn thân Theo Phạm Toàn, thế hệ ông, "không cóđiều kiện biết nhiều về Nguyễn Triệu Luật Đến hôm nay mới biết NguyễnTriệu Luật cùng Nguyễn Thái Học là đồng sáng lập nên Việt Nam Quốc dânđảng, đã ra vào tù vì chống chế độ cai trị của người Pháp, đã bị cấm khôngđược dạy học ở các trường công thời Pháp thuộc… và kỳ lạ thay, chỉ trongvòng dăm bảy năm từ 1938 đến 1941 đã xuất bản ào ạt bảy tám tập tiểuthuyết, tập nào cũng hay

Phương thức dấn thân của Nguyễn Triệu Luật sẽ hiện rõ nếu ta kết nốinhững cách biểu đạt tưởng như khác nhau trong những bối cảnh tưởng nhưgiống nhau Những bối cảnh tưởng như giống nhau là cuộc sống thời thuộc

Pháp: Nguyễn Triệu Luật dù ngồi dạy học ở đâu thì bối cảnh vẫn thế, nhà giáouyên bác đó phải “bổ đầu” đám học trò ngơ ngác đến vô cảm trước vận nước

để làm cách gì nhồi nhét một chút tinh thần ái quốc cho họ Với tư cách ngườithời hiện đại bắt gặp đầy dẫy quanh mình những gương mặt và tâm hồn cũng

vô cảm như thế trước thời cuộc, có thể hình dung chắc chắn Nguyễn TriệuLuật phải bi quan, ít nhất cũng phải bi quan bằng thế hệ thất bại đươngthời" [9]

Nguyễn Chí Tình kể lại, khi bố ông, Nguyễn Đức Bính, hỏi: “Tại saoanh lại chọn những giai đoạn đất nước đầy những chuyện đau thương, hỗnloạn, rối ren mà viết", Nguyễn Triệu Luật trả lời: “Tôi cứ thấy mình bị cuốnhút về những chuyện u ám trong lịch sử Mà nói cho cùng, chính trong nhữngthời kỳ lắm cái đau, cái khổ ấy, lịch sử và dân tộc mới để lộ hết thực chất, hếtmuôn mặt có thực của nó, và chúng ta cũng rút ra được nhiều bài học hơn”[3] Qua đây, có thể thấy Nguyễn Triệu Luật là một người hết sức yêu nước,yêu bằng cả trái tim và tâm hồn của một người con đất Việt, và luôn đau đáu

về việc làm thế nào để truyền dạy cho công chúng, cho học trò những bài họclịch sử một cách sinh động và sâu sắc nhất, để thấy được toàn bộ diện mạolịch sử dân tộc Đây là một lí giải quan trọng về việc tại sao Nguyễn TriệuLuật lại chọn con đường viết tiểu thuyết lịch sử, khác với nhiều nhà văn lãngmạn, hiện thực đương thời

Cũng trong dòng hồi tưởng kí ức, một người học trò của Nguyễn Triệu

Luật đã kể lại rất chi tiết: “… Một hôm, giáo sư đến trễ, vẫm com-lê và cà vạt

đen, nhưng trước ngực còn đính một mẩu băng tang đen nhỏ Để tang cho ai?Một lúc sau, giáo sư ngậm ngùi nói: “Hôm nay, đúng vào ngày đồng chí củatôi, Nguyễn Thái Học, lãnh tụ Việt Nam Quốc dân đảng bị đưa lên máy chém,khi cuộc khởi nghĩa Yên Bái thất bại” Giáo sư muốn tả thái độ hiên ngangcủa ông Nguyễn Thái Học trước lúc lên đoạn đầu đài… Hôm đó, chúng tôikhông được nghe giảng theo chương trình mà đã được học bài lịch sử yêunước mà nhân chứng là người bằng xương bằng thịt đang đứng trước mặt

chúng tôi” [35] Qua lời kể này, ta thấy Nguyễn Triệu Luật là một chí sĩ yêunước, luôn theo sát mọi biến cố của cách mạng, luôn cố gắng truyền đi tìnhyêu nước nồng nàn vào mỗi bài giảng lịch sử của mình Từ đó, ông tìm đếntiểu thuyết lịch sử như một phương tiện để hiện thực hóa các bài giảng củamình, lồng nội dung yêu nước vào những trang sử.

Là một trí thức Tây học xuất thân từ dòng dõi Nho gia, Nguyễn TriệuLuật rất giỏi tiếng Pháp lẫn tiếng Hán: "Về sau, ông Luật còn đến nhà tôinhiều lần trò chuyện với thầy tôi, cũng có lúc có mặt một vài người bạn khác.Không ít lần họ nói chuyện bằng tiếng Pháp Thỉnh thoảng, ông Luật ngâmhoặc đọc mấy câu thơ, trong đó có khá nhiều câu chữ Hán, tôi nghe khônghiểu gì, nhưng biết rằng ngoài tiếng Pháp, ông rất giỏi chữ Hán Cũng có khiông đọc thơ tiếng Việt Tôi nhớ một lần ông đọc mấy câu gì đó rồi cười thànhtiếng - có lẽ đó là lần duy nhất tôi thấy ông cười thành tiếng, khiến thầy tôi

cũng cười theo" [9] Vì vậy, Nguyễn Triệu Luật nhanh chóng tiếp thu và sở

hữu một vốn kiến thức dày dặn về văn học Pháp cũng như văn học chữ Hán.Hai yếu tố này sẽ tổng hòa với nhau làm thành nét đặc trưng riêng trong tiểuthuyết lịch sử Nguyễn Triệu Luật sau này Đó là sự pha trộn giữa chất cổkính, ước lệ của văn học chữ Hán và các kết cấu, nghệ thuật của văn họcPháp

1.2 Vài nét về đời văn Nguyễn Triệu Luật

Theo Từ điển bách khoa Việt Nam, Nguyễn Triệu Luật khởi đầu con

đường văn chương của mình vào năm 1935 [33] Đọc cuốn Vua Hàm Nghi của Phan Trần Chúc, ông đã nhận ra nhiều điểm bất hợp lí, những tư

tưởng lệch lạc Từ đó ông đã bắt tay vào viết cuốn Ông Phan Trần Chúc bôi

nhọ quốc sử để đính chính, trả lại sự thật lịch sử, phê phán những kẻ mượn

lịch sử để bôi nhọ dân tộc

Ngoài ra, ông còn có nhiều tiểu luận, tạp luận, những bài viết ngắn trên

nhiều báo và tạp chí đương thời, chẳng hạn như Nam Phong tạp chí (1923) do Phạm Quỳnh làm chủ bút, Phụ nữ thời đàm mà ông là chủ bút kế nghiệp nhà

văn Phan Khôi trong 4 số cuối cùng, rồi cả các tạp chí như Tri tân, Tao đàn

Đó là các loạt bài khoa học xã hội, phổ biến tâm lý học cổ điển của phươngTây, các tác phẩm dịch thuật, ngôn ngữ học Người ta phỏng đoán, ông còn

có rất nhiều bài viết trên các tờ báo khác, nhưng hiện nay chưa sưu tầm đượcđầy đủ

Trong cuốn sách và các bài viết thời kì đầu, Nguyễn Triệu Luật mới chỉđơn thuần viết một cuốn sách lịch sử, các bài chuyên luận, các bài báo để diễngiải, trình bày, phân tích lại lịch sử, có kèm theo quan điểm của mình, dướigóc độ nghiên cứu, học thuật, bình luận Tuyệt nhiên, ông chưa có ý thức sángtạo văn học, đưa lịch sử vào văn chương

Là một nhà nghiên cứu, một nhà sư phạm lịch sử, các thể tài chính củaNguyễn Triệu Luật ban đầu vẫn là báo chí, chuyên luận, và sau này là tiểuthuyết lịch sử Những thành tựu nổi bật đầu tiên của Nguyễn Triệu Luật nằm

ở mảng học thuật, nghiên cứu, phê bình, khi ông dám lật lại lịch sử, phê bìnhnhững bài viết không chính xác, tìm lại chính xác sự thật lịch sử, xây dựngnhững quan điểm đúng đắn trong giới nghiên cứu cũng như công chúng khinhìn nhận một vấn đề lịch sử Ngoài ra, ông cũng góp một phần không nhỏtạo nền móng cho báo chí Việt Nam những năm đầu thế kỉ Bằng việc đónggóp những bài chuyên luận, phê bình, ông đã đặt tiền đề cho một số chuyênmục chất lượng cao trên báo chí, biến báo chí thành kênh giao tiếp hiệu quảnhất để truyền đạt thông tin, kiến thức, tư tưởng Thành tựu lớn nhất của ôngnằm ở mảng tiểu thuyết lịch sử

1.3 Tiểu thuyết lịch sử - thể tài thành công của Nguyễn Triệu Luật 1.3.1 Diện mạo tiểu thuyết lịch sử thời kỳ 1930 - 1945

Trước khi khái quát về diện mạo tiểu thuyết lịch sử giai đoạn 1930

-1945, cần phải tìm hiểu qua về sự hình thành tiểu thuyết lịch sử trong giaiđoạn trước đó, tức là giai đoạn đầu thế kỉ XX Vào năm 1858, thực dân Pháptiến hành cuộc xâm lược Việt Nam, và nhiều năm sau đó thì bình định và tiếnhành khai thác thuộc địa, ảnh hưởng sâu sắc tới văn hóa - xã hội ở Việt Nam

Trong những năm cuối thế kỉ XIX, cùng với sự xâm lăng của văn hóa Tâyphương, văn học Việt Nam có nhiều biến động Nhiều quan niệm, thể loại vănhọc trung đại tỏ ra không còn phù hợp Trong khi đó, quan niệm văn học mớicòn chưa ra đời Văn học dân tộc cùng lúc chịu ảnh hưởng của hai nền vănhọc Pháp và Trung Quốc.

Quan niệm về văn học mới lần đầu tiên được nói đến là trong Truyện

thầy Lazarô Phiền Ở đó đã xuất hiện một quan niệm nghệ thuật khác với tiểu

thuyết trung đại về cuộc sống, nhân sinh: “Đã biết rằng dân ta chẳng thiếu chithơ văn phú truyện nói về những đấng anh hùng hào kiệt, những tay tài cao trí

cả rồi đó, mà những đấng thuộc về đời xưa, nay chẳng còn nữa Bởi vì đó tôimới dám bày đặt một chuyện đời nay là sự thường có trước mắt ta luôn nhưvậy sẽ có nhiều người lấy lòng vui mà đọc, kẻ thì cho quen mặt chữ, người thìcho đặng giải buồn một giây” [39] Qua lời tuyên ngôn này, có thể thấy đượcphần nào đặc điểm và tính chất của nền văn học mới, đó là “dùng tiếng nóihằng ngày”, viết những chuyện “đặt ra” cho “mọi người hiểu đặng” Đây làcon đường thể hiện sự dân chủ hoá trong văn học Như vậy, có thể thấy đã có

sự manh nha của một nền tiểu thuyết mới

Trong những năm đầu xâm lược, thực dân Pháp đã vấp phải sự kháng

cự quyết liệt của nhân dân ta, đặc biệt là ở khu vực Nam Bộ Giai đoạn này,

có nhiều cuộc nổi dậy, điển hình là cuộc khởi nghĩa của Phan Xích Long(1913) Cùng với đấu tranh quân sự là đấu tranh chính trị, nhiều cuộc bãi côngdiễn ra quyết liệt, tiêu biểu là vào năm 1912 nổ ra cuộc đình công của côngnhân Ba Son, để phản đối Pháp trục xuất những người miền Trung và miềnBắc hoạt động chính trị ra khỏi Nam Kỳ, vạch trần mưu đồ chia rẽ đất nướccủa chúng Rồi liên tiếp những năm sau đó diễn ra các cuộc đảo chính, biểutình chính trị Trong không khí thời đại, các nhà văn nhận thấy cần có mộthướng đi mới trong sáng tác, ngoài những đề tài quen thuộc Nhằm đáp ứngyêu cầu cấp thiết của thời đại, trong điều kiện bấy giờ, để tránh sự kiểm duyệtkhắt khe của thực dân Pháp, không còn cách nào khác là mượn chuyện lịch sử

hàng trăm năm trước, để gửi gắm vào đó nội dung hiện thực đương thời Mặtkhác, việc tái hiện quá khứ oanh liệt của dân tộc cũng là để khơi gợi lòng yêunước nồng nàn, truyền lại ngọn lửa yêu nước, giữ nước của cha ông vào conngười hiện tại Như vậy, việc tiểu thuyết lịch sử ra đời và phát triển thành mộtkhuynh hướng văn học là có cơ sở khách quan từ yêu cầu của đời sống đấutranh của nhân dân, dân tộc lúc bấy giờ.

Sự ra đời của tiểu thuyết lịch sử cũng xuất phát từ yêu cầu khách quan

về sự đa dạng hóa các thể loại văn học trong tiến trình hiện đại hóa văn họcdân tộc, thoát khỏi những thể loại xưa cũ Nếu ở thời trung đại thường có hiệntượng “văn - sử - triết bất phân” thì tiểu thuyết lịch sử ra đời với tư cách mộtthể loại văn chương có khả năng biến lịch sử thành hình tượng sống động.Không những vậy, tiểu thuyết lịch sử ra đời còn để chống lại việc dịch thuậttruyện Trung Quốc quá nhiều lúc bấy giờ, gây xói mòn văn hóa, văn học dântộc Chỉ trong 6 năm từ 1904 đến 1910, đã có 46 truyện Trung Quốc đượcdịch và lưu hành ở Nam Bộ Trong khoảng thời gian từ đầu 1900 đến 1932 cógần 30 dịch giả có sách in, dịch trên 70 quyển khác nhau [26] Trong lượngsách dịch này, có chen lẫn cả những tác phẩm có tư tưởng, nội dung khônglành mạnh, mà tác hại lớn nhất là khiến cho dân ta quên đi sử ta, thay vào đóthuộc làu làu sử Trung Quốc Tác giả Trương Duy Toản trong lời tựa cuốn

tiểu thuyết lịch sử Phan yên ngoại sử - tiết phụ gian truân (1910) đã từng

viết: “Theo trí mọn của tôi nay phải bỏ những Lê Huê pháp thuật, Kim Đínhthần thông, Khương Thương phong trần, Thế Hùng tróc quỷ, Chung Ly lậptrận, Bồ Tát cứu Binh, Đại Thánh loạn thiên cung, Anh Đăng về trêncảnh mà sắp bày những chuyện chi mới, bây giờ mặc dầu, miễn là cho lánhkhỏi cái nẻo dị đoan và báo ứng phân minh thì đủ rồi” [26] Nhà văn Hồ Biểu

Chánh trong Nặng gánh cang thường (1930) thì cho rằng: “Trung Hoa có sử

rồi có truyện nữa Việt Nam cũng có sử há lại không có truyện hay sao? Ấyvậy, một bộ truyện An Nam ví dầu không giúp vui cho độc giả được đi nữathì cũng biên chép một đoạn sự tích của nước mình, làm như thế tưởng có lẽ

không phải là một việc làm vô ích” [26] Bởi vậy, các nhà văn chân chính lúcnày nhận thấy cần phải đưa lịch sử thành hình tượng văn học hấp dẫn nhưnhững cuốn truyện Trung Quốc, để lôi cuốn mọi người quay về cội nguồn lịch

sử dân tộc

Việc sáng tác tiểu thuyết lịch sử, lấy đề tài từ lịch sử dân tộc, từ nhữngnăm tháng đau thương và hào hùng cũng là một cách để các nhà văn thể hiệnmột tinh thần yêu nước, tự hào về truyền thống dân tộc, góp tiếng nói vàophong trào đấu tranh của nhân dân Phạm Quỳnh đã từng nói: "Truyện Kiềucòn, tiếng ta còn Tiếng ta còn, nước ta còn" Như vậy, có thể thấy, tiểu thuyếtlịch sử hình thành do yêu cầu thực tiễn, cấp bách của đời sống dân tộc, đồngthời cũng do yêu cầu của sự đa dạng hoá về thể loại, nội dung, hình thức vănhọc trong tiến trình hiện đại hoá trong văn học Tuy nhiên, văn học dân tộcđang trong giai đoạn quá độ để thoát thai hình hài mới, tiến đến hiện đại hóatoàn diện, nên các nhà văn đang phải đi tìm hướng đi mới Thêm nữa, đa sốcác nhà văn viết tiểu thuyết lịch sử giai đoạn này là các nhà nho, hoặc nhữngngười ít nhiều chịu ảnh hưởng của nền giáo dục Nho học, nên tiểu thuyết lịchvẫn còn nhiều hạn chế Chẳng hạn, còn chịu ảnh hưởng lớn của tiểu thuyết cổđiển Trung Quốc (đời Minh - Thanh) từ ngôn ngữ, kết cấu, bốc cục, cho đếncách xây dựng hình tượng nhân vật, tạo dựng nội dung, cốt truyện Nhữngcách tân nghệ thuật đã có nhưng không nhiều

Những phương pháp, cách thức viết tiểu thuyết hiện đại xuất hiện trong

Truyện Thầy Lazarô Phiền, đến những năm đầu thế kỷ vẫn chưa được các tác

giả kế thừa và phát triển thêm Dường như những gì Nguyễn Trọng Quản đãlàm là quá mới, quá sớm so với hiện thực thời đại Văn học Việt Nam trong

30 năm đầu thế kỷ XX vẫn đang trong thời kỳ vận động chuyển mình từ vănhọc trung đại sang văn học hiện đại Các tác giả còn chịu ảnh hưởng nhiều từnền giáo dục Nho học Những trí thức Tây học đích thực như văn nghệ sĩ sau

1930 vẫn chưa xuất hiện Vì vậy, nền văn học có những bước quá độ, chưathích ứng được ngay với yêu cầu của thời đại, vẫn còn ảnh hưởng nặng nề từ

những mô típ, yếu tố xưa cũ Nhưng nhìn nhận một cách khách quan, đây làmột điều tất yếu và cần thiết để tạo tiền đề cho sự đổi mới văn học sau này

Từ 1920 đến 1930, tiểu thuyết lịch sử phát triển nhanh chóng với sốlượng tác gia, tác phẩm ngày càng nhiều, chất lượng cũng cao hơn trước Tiểuthuyết lịch sử giai đoạn này ít đi theo hướng ngoại sử mà chuyển sang hướng

dã sử, với đặc trưng về nhân vật chính là những anh hùng dân tộc, nhân vật cóthật trong lịch sử Nguyên do xuất phát từ các phong trào yêu nước đang dângcao một cách mạnh mẽ, điển hình như phong trào đòi thả các chí sĩ yêu nướcnhư Phan Bội Châu, Phan Chu Trinh đã góp phần tạo nên những "cơn bãolớn" của thời đại, thu hút các văn sĩ, khiến các nhà văn hồi tưởng về nhữnganh hùng trong lịch sử dân tộc, nên cảm thấy cần phải viết về họ để thể hiệnquan điểm chính trị, yêu nước của mình Hơn nữa, việc các tiểu thuyết lịch sửcủa Trung Quốc viết về các anh hùng có thật được dịch sang chữ quốc ngữcũng tác động không nhỏ đến tầng lớp trí thức Trong những năm từ 1924 đến

1932, tiểu thuyết lịch sử đã gặt hái được những thành quả đáng kể, với những

tác phẩm nổi bật như Việt Nam anh kiệt (1927), Việt Nam Lý Trung hưng (1929) , Vì nước hoa rơi (1925), Lê Triều Lý thị (1931), Tiền Lê vận mạt, Một

đôi hiệp khách (1929), Việt Nam Lê Thái Tổ (1929) của Nguyễn Chánh Sắt; Nam cực tinh huy (1924) của Hồ Biểu Chánh, Giọt máu chung tình, Gia Long tẩu quốc (1930), Gia Long phục quốc (1932) Hoàng tử Cảnh như Tây, Chuyện Đức Thánh Trần, Đinh Gia Thuyết với Ngọn cờ vàng Tiêu biểu là

các sáng tác của Nguyễn Tử Siêu, như: Tiếng sấm đêm đông (1928), Vua bà

Triệu ẩu (1929), Hai bà đánh giặc, Việt Thanh chiến sử (1929), Trần Nguyên Chiến Kỷ (1932) [26] Nhìn chung, tiểu thuyết lịch sử giai đoạn trước 1930

vẫn chưa thoát khỏi kết cấu chương hồi, bố cục thời gian tuyến tính, đơn tính,không có sự đa dạng trong kết cấu, từ ngoại hình để miêu tả tính cách nhânvật, sử dụng ngôi kể thứ ba, ngôn ngữ theo lối biền ngẫu, kết thúc đa phần cóhậu theo kiểu truyện dân gian Tuy nhiên, ta cũng thấy được một số chuyểnbiến rõ rệt so với trước đó, đặc biệt ở nghệ thuật xây dựng nhân vật Nhân vật

chính trong các tác phẩm đều là những nhân vật trong lịch sử, nhưng đượcmiêu tả một cách sinh động, có hồn với đầy đủ ngôn ngữ, tình cảm và tínhcách của một con người, với những suy tư, vui buồn, cảm xúc, lo nghĩ rấtthường nhật Không những vậy, dưới một thời đại đề cao tinh thần yêu nước,đấu tranh chống ngoại xâm, con người còn được nhìn nhận từ nhiều phạm trùđối lập nhân cách như lòng yêu nước và sự phản bội, độc ác và lương thiện,giữa cao thượng và thấp hèn Vì vây, nội dung tư tưởng của tiểu thuyết lịch sửgiai đoạn này không những khích lệ tinh thần yêu nước, đấu tranh sôi sục,lòng tự hào dân tộc, mà còn mang đến cho công chúng những bài học về đạođức, nhân cách hết sức sâu sắc Đây chính là chất nhân văn ở các tiểu thuyếtlịch sử, định hình nên một dòng văn học có giá trị

Trở về với quá khứ dân tộc, bằng cảm hứng yêu nước dạt dào, cảmhứng dân tộc sâu sắc, bằng việc ngợi ca những người anh hùng dũng cảm,những người phụ nữ thủy chung, các tác giả muốn đánh thức hiện tại, khích lệlòng yêu nước, yêu quê hương, phong thổ, lòng tự hào dân tộc Trong tácphẩm của mình nhà văn đã tận dụng mọi cơ hội để ám chỉ thời cuộc, nói lên

sự đau xót đối với đất nước bị giặc ngoại xâm Bằng tài năng của mình họ đãlàm sống lại một số giai đoạn lịch sử, khắc họa được chân dung của nhiều nhân vật anh hùng trong lịch sử Với tư cách là một thể tài, tiểu thuyết lịch sửNam Bộ đã đem lại cho văn học dân tộc một nội dung tích cực Trong hoàncảnh bấy giờ, nó thực sự đã đóng góp cho công cuộc đấu tranh giải phóng dântộc của nhân dân ta

Nhà văn là người sống trong xã hội, chịu sự tác động của quy luật xãhội Một khi ý thức xã hội phát triển, con người có nhu cầu thẩm định lạinhững thang bậc giá trị, thì văn học là nơi in dấu ấn đậm nét nhất Sự thayđổi này thể hiện trong lập trường sáng tác, trong quan niệm nghệ thuật củanhà văn, trong đó có quan niệm về con người Nhân vật lịch sử bước vàotrang viết của các nhà văn với đầy đủ đặc tính của một con người bìnhthường Điều này khiến cho tiểu thuyết lịch sử của các nhà văn Nam Bộ ít

nhiều đổi khác so với lịch sử truyền thống Bakhtine đã từng phân biệt giữatiểu thuyết và sử thi cổ điển ở chỗ sử thi thể hiện quá khứ anh hùng dân tộc

mà cơ sở của nó là truyền thống, còn tiểu thuyết miêu tả cuộc sống khôngngừng biến đổi sinh thành, là cái nhìn cuộc sống từ góc độ đời tư, yếu tố đời

tư càng phát triển thì chất tiểu thuyết càng tăng Việc chú ý đến tính chất đờithường của nhân vật lịch sử đã trở thành một quan điểm thẩm mỹ tiến bộ củacác nhà văn Nam Bộ, điều này không chỉ nằm trong ý đồ nghệ thuật của cáctác giả mà nó còn là một đặc điểm thẩm mỹ của thể loại tiểu thuyết

Đó cũng là điểm mạnh của tiểu thuyết lịch sử so với khoa học lịch sử

Nó vừa là nguyên nhân, cũng vừa là hiệu quả trong quá trình khám phá vànhận thức về con người của tiểu thuyết lịch sử, vốn là một chủng loại nhỏtrong thể loại tiểu thuyết thường hướng tới sự phản ánh đời thường Bên cạnhmiêu tả những nhân vật lịch sử có thật, những nhân vật được nhà văn hư cấu

đã chiếm một vị trí đáng kể trong tác phẩm Đây là một cố gắng lớn trongviệc thể hiện những con người bình thường, chân chất bước lên vũ đài lịch sử.Nhìn sâu hơn trong việc miêu tả lý giải con người lịch sử, đặc biệt là ngườianh hùng, là sự cố gắng thay đổi quan niệm nghệ thuật về con người, cũng cónghĩa là một cố gắng trong quá trình cách tân và hiện đại hoá văn học Thủpháp độc thoại nội tâm bắt đầu được sử dụng như một phương tiện để thoátkhỏi hệ thống thi pháp của văn học trung đại Các tác giả có ý thức miêu tảđời sống nội tâm của nhân vật, thể hiện đa dạng, phức tạp, phong phú trongcuộc sống cá nhân của con người

Có thể thấy, tiểu thuyết lịch sử giai đoạn này chủ yếu là ở các tác giảmiền Nam, mục đích sáng tác của họ còn mang tính thị trường, tức là sáng tácchỉ để phục vụ tầng lớp độc giả bình dân, đại chúng, nên cố gắng viết sao cho

dễ đọc, dễ hiểu Điều này dẫn tới tình trạng nhiều tác phẩm ra đời, nhưng íttác phẩm gây được tiếng vang lớn, có giá trị sâu sắc Ngược lại, tiểu thuyếtlịch sử miền Bắc giai đoạn sau 1930 lại hướng tới tầng lớp trí thức, học sinh,sinh viên, nên người viết phải không ngừng nâng cao chất lượng nội dung và

nghệ thuật, nên có thể đứng vững và sánh ngang với các phong trào Thơ Mới,

Tự Lực Văn Đoàn, văn học hiện thực phê phán

Về nguyên nhân ra đời của tiểu thuyết lịch sử giai đoạn 1930 - 1945,

Đinh Xuân Lâm trong lời giới thiệu Tiểu thuyết lịch sử của Nguyễn Triệu

Luật viết: "Có thể nói rằng từ sau khởi nghĩa Yên bái thất bại (1930), tiểu

thuyết lịch sử nở rộ là một biểu hiện của nền văn học yêu nước, một phươngtiện để ký thác tình cảm yêu nước của một số người cầm bút Và tiểu thuyếtlịch sử được người đọc tìm đến chính là để tìm thấy ở đấy một niềm an ủi,một ý chí tự hào và lòng hy vọng thầm kín vào tiền đồ đất nước

Hồi đó không phải chỉ có tiểu thuyết lịch sử của Nguyễn Triệu Luật

mà còn có của Lan Khai, Phan Trần Chúc, Đào Trinh Nhất…kể cả Ngô Tất

Tố với các cuốn Gia định tổng trấn Tả quân Lê Văn Duyệt, Vua Tây chúaNguyễn, Vua Hàm Nghi với việc kinh thành thất thủ, Lịch sử Đề

Thám…" [8] Cũng cách nhìn ấy, Lê Văn Ba trong bài Nguyễn Triệu Luật

-Tiểu thuyết lịch sử - Văn hóa lịch sử tiểu thuyết viết: "Trong 80 năm người

Pháp đô hộ Việt Nam đã có biết bao cuộc nổi dậy và tiếp theo là những cuộcđàn áp đẫm máu: Chống sưu thuế ở miền Trung, Xô Viết Nghệ Tĩnh, khởinghĩa Nam Kỳ… Tại sao sau những diễn biến long trời lở đất bốc cao lửa đỏ

và chan hòa máu tươi này không thấy “nở rộ” tiểu thuyết lịch sử?

Nhớ lại ngày ấy Việt Nam quốc dân đảng (VNQDĐ) phát triển nhanhtrong giới nhà giáo, nhà binh, các đô thành, thị trấn…Trong số này có nhà thơNhượng Tống, nhà văn Nguyễn Triệu Luật, nhà thơ Trúc Khê Ngô Văn Triện,nhà thơ Phạm Tuấn Tài, Hồ Văn Mịch, Nguyễn Khắc Nhu…đứng đầu làNguyễn Thái Học lúc này đang học trường cao đẳng thương mại…Đây lànhững người trong Nam Đồng thư xã, tổ chức tiền thân của VNQDĐ Hệthống VNQDĐ lỏng lẻo và lộ liễu nên sau khi cuộc khởi nghĩa Yên Bái thấtbại đã có hàng nghìn người bị bắt (trong hồi ký viết về Nguyễn Thái Học củaNhượng Tống nói con số lên tới 3000 người)

Đầu những năm 30 của thế kỉ trước, thực dân Pháp mở một chiến dịchkhủng bố hết sức dã man hòng làm cho người dân Việt Nam khiếp sợ và dằnmặt những ai còn nuôi chí lật đổ chính quyền thống trị.

Thời gian này Nguyễn Triệu Luật cũng bị bắt, bị tù Năm 1932 mớiđược về nhà “hồi dân quản thúc” (lời Nguyễn Triệu Luật) dần dà mới ra HàNội kiếm kế sinh nhai Ông làm báo, viết văn rồi tiếp tục nghề dạy học(trường tư, ở tận Nghệ An), vừa hết sức “giữ mình” vừa đeo đuổi ý chí muốnlàm gì đó tiếp tục con đường yêu nước, cứu nước không chịu bỏ dở nửachừng” [8]

Như vậy, sự ra đời của tiểu thuyết lịch sử giai đoạn này là đáp ứng yêucầu khách quan của hiện thực đời sống Hiện thực đau thương càng gây uấthận trong lòng các văn sĩ nỗi bức bách của tâm trạng mất nước, làm nô lệ Họ

họ muốn dùng văn chương để thể hiện rõ ý chí, hào khí của dân tộc Tấtnhiên, với tình hình kiểm duyệt văn chương khắt khe thời ấy, các nhà vănkhông thể bộc lộ một cách trực tiếp, nếu không muốn bị đàn áp, nhất là nhữngngười đã từng tham gia cách mạng và bị bỏ tù Họ phải tìm một con đườngmới, là thông qua hiện thực lịch sử để thể hiện hào khí của dân tộc

Tiểu thuyết lịch sử giai đoạn 1930 - 1945 tiếp thu những tinh hoa và tưtưởng tiến bộ của phong trào hiện đại hóa văn học lúc bấy giờ, cộng thêmnhững giá trị chắt lọc được từ giai đoạn tiểu thuyết lịch sử trước đó, đã pháthuy đến một đỉnh cao mới, hiếm có trong văn học Việt Nam trước nay Tiểuthuyết lịch sử rất phát triển và thu hút sự quan tâm của giới học giả trong giaiđoạn này Trên các diễn đàn văn học từ 1935 đến 1942, người ta thảo luận rấtnhiều về các quan niệm, đường lối sáng tác của tiểu thuyết lịch sử Các tác giảnhư Trương Tửu, Trương Chính, Vũ Ngọc Phan từng tỏ ý không đồng tình vềvấn đề hư cấu trong tiểu thuyết lịch sử của Lan Khai - một “lão tướng trong

làng tiểu thuyết” đương thời Trong bài Lan Khai và tiểu thuyết lịch sử (Loa

số 82, Thứ Năm, 12/1935), Trương Tửu cho rằng Lan Khai “có thể trở nênmột nhà tiểu thuyết lịch sử có tài”, nhưng cũng không nhất trí với lối viết của

Lan Khai ở chỗ: “Bởi chỉ thích tả tình và cảnh, nên ông dễ sa vào tính cáchchung (caraclère universet), không theo sự thực của lịch sử Vì thế, tiểu thuyếtcủa ông thiếu phong vị và màu sắc thời đại (couleur locale) Ông cho nhữngngười ở thế kỷ trước sống những tình cảm và tư tưởng chỉ riêng có ở thế kỷ

XX” [26] Trương Chính qua phê bình 5 tiểu thuyết Gái thời loạn, Chiếc ngai

vàng, Chế Bồng Nga, Ai lên phố Cát, Cái hột mận trong cuốn Dưới mắt tôi

(1939), cũng không tán thành với cách xây dựng nhân vật không giống với

nguyên mẫu lịch sử của Lan Khai Vũ Ngọc Phan trong cuốn Nhà văn hiện

đại, mục Lan Khai (tập IV quyển thượng, 1942), cũng nhận định: “Trong một

cuốn lịch sử tiểu thuyết, việc không cần toàn đúng sự thật, nhưng ngôn ngữ

cử chỉ các nhân vật cũng cần phải hợp với thời đại Vào thời Mạc Đăng Dung

mà một vị tiểu thư lại thốt ra lời này trước mặt một viên gia tướng: Thế mà ta

đã yêu Vũ Mật! Chính tấm lòng ta đã lừa dối ta, còn để làm gì Lời trên nàythật là lời một gái tân thời Việt Nam ở thế kỷ XX đã chịu Âu hoá Chữ “yêu”theo cái nghĩa về tình ái, cổ nhân chưa biết dùng…” [26] Như vậy, có thểthấy, trong giai đoạn này, các nhà nghiên cứu, phê bình đã chú trọng tới tiểuthuyết lịch sử và các giá trị nội dung cũng như nghệ thuật của nó, từ đó đưa ranhững định hướng, quan niệm nghệ thuật cho loại thể này Lần đầu tiên tronglịch sử văn học, tiểu thuyết lịch sử được đem ra bàn luận một cách công khai

và có quy mô, có tính đầu tư, nghiêm túc

Lan Khai và Nguyễn Triệu Luật được coi là những người đầu tiên mở

ra hướng đi mới cho tiểu thuyết lịch sử Bên cạnh đó là Ngô Tất Tố, Nguyễn

Tử Siêu… Lan Khai cho rằng: "Cho nên sưu tầm nguyên sự thực, nhà làm sửgác bỏ những điều huyền hoặc đã đành Nhà tiểu thuyết, trái lại, có thể tự do

biên chép hết cả để thêm hứng thú cho câu chuyện mình định kể" [24] Như

vậy, các nhà văn đều biết mục tiêu của nhà sử học và nhà tiểu thuyết là khácnhau, trong khi nhà sử học tìm chân lí trong lịch sử bằng tư duy khoa học, thìnhà văn lại tìm chân lí trong cuộc sống bằng tư duy nghệ thuật, nên phải có sự

hư cấu, sáng tạo hình tượng Thế giới nhân vật người phụ nữ trong tiểu thuyết

lịch sử giai đoạn này rất đa dạng từ trong hoàng tộc đến cung nữ, dân thường,

và thậm chí là cả người dân tộc thiểu số Đặc trưng của họ là rất giàu thiêntính nữ, dù địa vị, tính cách khác nhau Qua tiểu thuyết lịch sử, các tác giảcũng nói lên nhu cầu giải phóng con người, giải phóng bản năng, là những đòihỏi bức thiết của thời đại Những trang viết về các cuộc tình cho thấy, các tácgiả giai đoạn này đã sớm có cái nhìn mới về vấn đề tính dục, xem đây nhưmột phương diện tự nhiên của đời sống và trong văn học nghệ thuật Đó cũng

là một trong những nhân tố tạo nên những xung đột trong cuộc sống đượcphản ánh trong văn học nghệ thuật Quan tâm tới tính dục là một vấn đề rấtnhân bản, nhân văn, vốn đã được đề cập nhiều trong văn học thế giới từ thời

cổ đại đến thời Phục hưng, đến tất cả các thời kì sau đó Tuy nhiên, ởViệt Nam, hầu như văn chương trung đại không hề đề cập tới điều đó, đặcbiệt là văn xuôi Đến giai đoạn này, các nhà tiểu thuyết lịch sử dù viết về lịch

sử xa xưa, nhưng lại dám cách tân, đưa tính dục vào văn học Điều đó chothấy, các nhà văn đã ý thức rõ, chỉ có tình yêu con người mới hướng về cáithiện, một quan niệm rất nhân văn Các nhà tiểu thuyết lịch sử đã dành nhiềutâm huyết viết về người phụ nữ, cho dù ở địa vị nào, họ đều khao khát tự do,được yêu thương hạnh phúc Việc đào sâu vào khát vọng trần thế của conngười cho thấy, các nhà tiểu thuyết lịch sử đã mạnh dạn tấn công vào thành trì

lễ giáo phong kiến, những trở lực ngàn năm còn tồn tại Mặt khác việc tái tạocác chi tiết éo le của đời sống cũng tạo nên sức lôi cuốn công chúng đối vớidòng tiểu thuyết lịch sử tưởng chừng khô khan này Các xung đột giữa conngười với con người về quyền lợi và dục vọng để dẫn đến những bi kịch trongtiểu thuyết lịch sử cũng được các tác giả quan tâm khám phá, để người đọc soivào cái bi thương của thời đại mình, thời đại mất nước và nô lệ cho thựcdân Do vậy, ngoài những ý nghĩa thẩm mĩ nghệ thuật, tiểu thuyết lịch sử giaiđoạn này thu hút độc giả ở những giá trị nhân sinh

Bên cạnh những câu chuyện lấy đề tài từ chính sử, những trang dã sửtiểu thuyết của Lan Khai và Nguyễn Triệu Luật đã góp phần mở rộng thêm

biên độ để người viết tự do sáng tạo Phần đông các nhân vật trong tiểu thuyết

dã sử của họ là hư cấu nhưng được lồng ghép khéo léo với thời gian và khônggian lịch sử, nhà văn miêu tả được nhiều bình diện về tâm lý và tính cách conngười hơn cái khuôn mẫu nhân vật vốn thành thông lệ trong chính sử Tiểuthuyết lịch sử của hai nhà văn này ra đời trong trào lưu cách tân tiểu thuyếtđáp ứng nhu cầu tiếp nhận đa chiều của bạn đọc Con người trong tiểu thuyếtcủa họ không đồng nhất mà chỉ thống nhất với nhân vật lịch sử Các tác giả đãtước đi những yếu tố ước lệ, những khuôn mẫu, các điển tích, điển cố trongvăn học trung đại, và cả trong tiểu thuyết lịch sử giai đoạn trước, thay vào đó

là con người mang trong mình đủ mọi bình diện, biến cố của cuộc sống Việcthoát ra kiểu kết cấu chương hồi, xây dựng tiếng nói đa thanh phức điệu, kếthợp hài hòa, linh hoạt các yếu tố sử thi, thế sự, đời tư, kỳ ảo, tâm lí, lạ hóa, lànhững cách làm mới tiểu thuyết của họ Các sáng tác của họ đã thể hiện cáinhìn mới về bản chất con người xã hội, gắn với các sự kiện tiêu biểu trongtừng triều đại hoặc ở mỗi địa phương để tạo nên cốt truyện

1.3.2 Quan niệm của Nguyễn Triệu Luật về tiểu thuyết lịch sử

Nguyễn Triệu Luật đã từng tuyên ngôn nghệ thuật của mình như sau:

"Tôi chỉ là người thợ vụng, có thế nào làm nên thế, gốc tre già cứ để là gốc tregià, chứ không thể hun khói lấy màu, vẽ vân cho thành gốc trúc hoá long"[40] Qua tuyên ngôn trên, có thể thấy, Nguyễn Triệu Luật trong khi sáng tácluôn tôn trọng sự thật lịch sử Điều này được ông xác định ngay từ khi còn đidạy học, viết những bài luận, bài phê bình trên báo chí, để rồi theo suốt sựnghiệp sáng tác của ông Đối với Nguyễn Triệu Luật, tiểu thuyết lịch sử cómột đặc thù riêng, khác với tất cả các thể loại văn học khác, là dùng lịch sửlàm chất liệu sáng tạo, coi lịch sử như cái khung xương để bồi đắp hình tượngvăn học lên đó Theo cách nói của Lê Văn Ba: "Với Nguyễn Triệu Luật,không phải “cái này diệt cái kia” mà phải là “cái này phục vụ cái kia, bù đắp

cho cái kia” [8] Thái độ tôn trọng lịch sử đã được Nguyễn Triệu Luật quán

xuyến thành tư tưởng sáng tác của mình ngay từ những ngày đầu cầm

bút Năm 1935, ông đã phê phán kịch liệt tác giả cuốn Vua Hàm Nghi Theo ông, “Ông Phan Trần Chúc bôi nhọ lịch sử” Ông không chỉ trích dẫn những

"cái dốt" của Phan Trần Chúc mà còn vạch trần những đánh giá sai lầm vềlịch sử dân tộc, về những nhân vật trong lịch sử dân tộc Cuối cùng, NguyễnTriệu Luật khẳng định:“ông Phan Trần Chúc bôi nhọ vua Hàm Nghi đến thế

là cùng! Muốn phê phán người thì mình phải có sự hiểu biết hơn người " [8].

Với ông, người viết luôn luôn phải tôn trọng lịch sử, có thế nào nói thế ấy,không được phép thổi phồng sự thật, tô vẽ lịch sử một cách quá đáng Nhiềungười viết tiểu thuyết lịch sử trong khi viết thường tôn vinh hoặc hạ bệ một cánhân, tổ chức có thật trong lịch sử một cách thái quá, mà không giữ được lập

trường trung lập của nhà văn Chẳng hạn, tác phẩm Hoàng Lê nhất thống chí của “Ngô Gia văn phái” vì chịu ảnh hưởng của tư tưởng chính thống, nên tỏ

ra không thiện cảm, đôi lúc dùng từ không đúng về Nguyễn Huệ và quân củaông Vì vậy, Nguyễn Triệu Luật đòi hỏi ở người cầm bút một thái độ kháchquan với lịch sử, tôn trọng các sự kiện, nhân vật lịch sử dù mình có đồng tìnhhay không đồng tình với họ Trong khi viết tiểu thuyết lịch sử, không được đểcảm xúc chi phối quá nhiều mà làm sai lệch thông tin một cách quá mức Lịch

sử cần sự chính xác, nên người cầm bút không được phép gian dối, dù cho đó

là sáng tạo văn học Tác giả được quyền hư cấu, sáng tạo hình tượng và thêmthắt những chi tiết mới cho hấp dẫn, sinh động, phong phú, nhưng vẫn phảitrên nguyên tắc tôn trọng sự thật lịch sử Tức là hình tượng văn học trong tiểuthuyết lịch sử có thể không đồng nhất, nhưng phải thống nhất với sự thật lịch

sử Thống nhất không có nghĩa là phải theo sát mọi sự kiện, mọi chi tiết cótrong sử học một cách khô cứng, nhà văn vẫn có thể sáng tạo lại theo ý mình,truyền đạt những tư tưởng của mình vào đó, nhưng không được phép tạo ranhững tư tưởng lệch lạc về lịch sử một cách chủ quan

Với quan điểm của một nhà văn viết về lịch sử, Nguyễn Triệu Luật chorằng người viết luôn cần đến sự sáng tạo nghệ thuật, chứ không chỉ đơn giản

là chép lại lịch sử Nhà văn Nguyễn Xuân Khánh cho rằng, ông đã học được

nhiều điều trong cách viết tiểu thuyết lịch sử của Nguyễn Triệu Luật mà điềuquan trọng nhất là hư cấu Hư cấu là một đặc quyền của tiểu thuyết và không

ngoại lệ với tiểu thuyết lịch sử Trong khi nhắc tới ba bài tựa Hòm đựng

người (1937), Bà Chúa Chè (1938) và Ngược đường Trường Thi (1939), nhà

văn đã nêu rõ 3 quan điểm của Nguyễn Triệu Luật về tiểu thuyết lịch sử: cóthể hư cấu hoàn toàn, có thể dựa trên sự kiện có thật 100% nhưng phải bằngđánh giá khách quan và có thể trộn lẫn giữa cái hư, cái thực Rõ ràng, ngay từđầu, Nguyễn Triệu Luật đã xác định được một quan niệm nghệ thuật đúngđắn, là phải tôn trọng khách quan, nhưng không thể sao chép lịch sử, mà phải

có sự sáng tạo, hư cấu Và chính Nguyễn Triệu Luật cũng từng nói lên quanđiểm này khi viết tiểu thuyết lịch sử Ông viết: “lịch sử tiểu thuyết” (romanhistorique) không cần theo phép của Sử học Tác giả chỉ phải tưởng tượng ramột “truyện có thể có” ở một thời đại, rồi đem chuyện ấy lồng vào khung thờiđại ấy Mục đích là lấy một chuyện không đâu mà làm sống một thời đại.Những tiểu thuyết “Notre-Dame de Paris”, “Quatre-vingt Treize” của VictorHugo, “Les filles d’autrefois” của Léon Daudet, đều là bịa đặt, nhưng đọctruyện đó, ta thấy cả thời đại hồi Vua Louis và hồi Đại Cách mạng sống lại”(Lời nói đầu cho tiểu thuyết Hòm đựng người)" [9] Ông nhận thấy, hư cấu làmột đặc trưng không thể tách rời của thể loại tiểu thuyết, dù là tiểu thuyết sinhhoạt, tiểu thuyết thần kì hay tiểu thuyết lịch sử cũng cần phải có hư cấu, nếuchỉ chạy theo lịch sử mà không có hư cấu thì không thể làm nên tiểu thuyếtđược Hư cấu là điều kiện cần, là cái để phân biệt tiểu thuyết lịch sử, một thểloại văn chương, với sử học Sau hư cấu, thì khách quan chính là điều kiện đủ

để hình thành tiểu thuyết lịch sử, là cái quan trọng để phân biệt tiểu thuyếtlịch sử với các thể loại tiểu thuyết khác Hai điều kiện này luôn đi với nhaukhông thể tách rời trong quá trình sáng tác tiểu thuyết lịch sử, như hai mặt củamột tờ giấy, mà nếu thiếu đi một trong hai điều kiện này thì không thể gọi làtiểu thuyết lịch sử được Sự trộn lẫn giữa hư cấu và sự thật, giữa cái hư và cáithực chính là điểm khác biệt tạo nên tính hấp dẫn riêng có của thể loại tiểu

thuyết lịch sử, đồng thời cũng là giá trị lớn của nó, như trong lời tựa cuốn

Ngược đường Trường Thi, tác giả viết: "người viết tiểu thuyết lịch sử giống

như nhà kim hoàn trộn lẫn vàng với bạc, với đồng Vàng thuần thì dễ mòn,đồng thuần tuy cứng nhưng rẻ quá, không có giá, nay đem trộn lẫn với nhau -một sự hóa hợp chứ không phải hỗn hợp - thì vẫn có giá Có giá vì không lừa

ai, có giá vì không ai thấy nổi vết hàn gắn Chín phần vàng không bị hạ giá

bởi một phần đồng cho nên vẫn chân giá, tạo ra một giá trị mới…" [8] Người

đọc tìm đến tiểu thuyết lịch sử để biết thêm về lịch sử, nhưng không phải tiếpnhận một cách khô khan, mà sẽ được trải nghiệm hứng thú văn chương, vớimọi cung bậc cảm xúc như khi đọc một tác phẩm văn chương, và sau đó còn

có thể chiêm nghiệm, suy ngẫm về tư tưởng được nhà văn gửi gắm, cũng nhưrút ra những bài học cho riêng mình Qua đây, có thể hiểu thêm quan niệmsáng tác nữa của Nguyễn Triệu Luật, đó là dùng lịch sử để phản ánh hiện tại.Đây là quan niệm mà ông đã học được từ các nhà văn Pháp, mà điển hình làVictor Hugo Trong hoàn cảnh bị thực dân đàn áp lúc bấy giờ, nhà văn muốnviết văn hợp pháp mà không bị truy cứu, thì không thể nhắc tới hiện thực mộtcách công khai, mà phải nương nhờ những "mã nghệ thuật" nào đó, và cáicách mà nhà tiểu thuyết lịch sử như Nguyễn Triệu Luật lựa chọn là dùngphông nền lịch sử để phản ánh hiện thực đương thời, lồng ghép, tư tưởng củamình một cách tinh tế vào đó Đây là quan niệm đúng đắn về tính chân thật,một trong những phẩm chất cần phải có của tác phẩm văn học, tức là dù viết

về thời đại nào, hiện thực lịch sử nào, thì người cầm bút vẫn phải phản ánhđược thời đại mình đang sống một cách chân thực, kèm theo những ý nghĩanhất định Đối với Nguyễn Triệu Luật cũng vậy, ông viết tiểu thuyết lịch sửnhưng vẫn lồng vào đó những trạng thái nhân sinh của thực tại mình sống,mượn lịch sử để giãi bày nhân sinh quan, thế giới quan của mình Đó là mộttrong những giá trị nghệ thuật lớn của tiểu thuyết lịch sử

Đặc biệt hơn cả, khi viết tiểu thuyết lịch sử, Nguyễn Triệu Luật lạichọn những thời kì "đau thương" của dân tộc và thành công ở mảng đề tài

này, ngược với hướng đi của các tác giả lúc bấy giờ Lí giải về quan niệm vàhướng đi này, ông từng nói:

"Một lần khác, thầy tôi nhận xét:

- Hình như trong sách của anh, những điều xấu xa, như sự thoánnghịch, sự phản trắc, sự tranh giành xâu xé nhau, cũng như những nhân vậtkhông hay ho gì như bọn gian thần, nịnh thần, vua hèn chúa nhát, một ĐặngThị Huệ hay đám Kiêu binh lại được mô tả khá sắc sảo, khá đậm nét, làmngười ta nhớ lâu hơn những người tốt, những người có lương tâm hay đứcđộ Tại sao vậy? Ông Luật trả lời:

- Nếu anh đọc thấy như vậy thì tôi không cãi lại, dù tôi không hẳn chỉnghĩ đến cái xấu Nhưng có một điều: dầu yêu dân tộc mình đến bao nhiêu thìtôi cũng không tán thành những ai chỉ muốn nhìn thấy những cái hay, cái đẹpcủa dân tộc mình Đừng ru ngủ nhau bằng những bài "ba lát" ngọt ngào, màđừng quên rằng chúng ta đang là những kẻ mất nước Tốt đẹp cả thì đã khôngnhư thế này Tôi có nói ra những sự thật ấy là để chúng ta tỉnh táo nhận ratrách nhiệm của mình, nhất là với những người được gọi là có học, là kẻ sĩ

như chúng ta " [9].

Và trong hoàn cảnh không thể hoạt động cách mạng một cách côngkhai, không đủ lực lượng, Nguyễn Triệu Luật tìm đến văn chương để thể hiệntình yêu nước, sức mạnh dân tộc Bởi thế, quan niệm của ông khi viết tiểuthuyết lịch sử là: "dùng văn chương phục dựng lại cho người hôm nay chiêmngưỡng tự hào cái hôm qua chỉ còn là ảo ảnh, nỗi niềm hoài cổ" [8] Viết tiểuthuyết lịch sử để lấy chuyện đời xưa mà nói chuyện đời nay, mục đích của tácgiả là muốn người đọc nhìn vào quá khứ để thấy lại lịch sử dân tộc, thức dậylòng yêu nước Những suy nghĩ này của ông từ cách đây hơn nửa thế kỷ vẫncòn nguyên giá trị, là những bài học cho các tác giả trẻ ngày nay

1.3.3 Những thành tựu nổi bật của tiểu thuyết lịch sử Nguyễn Triệu Luật

Văn học Việt Nam trong những năm đầu thế kỉ XX có sự đóng góp củanhững tên tuổi lớn Trong đó Nguyễn Triệu Luật là người có đóng góp lớnnhất và thành công nhất với thể loại tiểu thuyết lịch sử Với một vốn hiểu biếtsâu sắc về lịch sử dân tộc, khả năng sáng tạo đa dạng, phong phú, những tácphẩm của ông đều thể hiện được màu sắc, không khí của thời xưa và một tinhthần nhân bản dồi dào, sâu sắc.

Ngay từ khi tác phẩm Hòm đựng người được in trên báo Nhật Tân vào

năm 1936, xuất bản thành sách năm 1938, Nguyễn Triệu Luật đã được đôngđảo công chúng đương thời chú ý và yêu thích bởi lối viết khác lạ, độc đáo

Đến bộ ba tác phẩm Bà chúa Chè (1938), Loạn kiêu binh (1939) và Chúa

Trịnh Khải (1940), nghệ thuật viết tiểu thuyết của ông đã được nâng cao, với

nhiều bút pháp riêng Thủ pháp nghệ thuật độc đáo, phạm vi đề tài được mởrộng hơn đến nhiều vấn đề khác nhau trong lịch sử cũng như đời sống Trong

bộ ba tác phẩm này, công chúng và giới phê bình ấn tượng nhất là tiểu

thuyết Bà chúa Chè Tác giả đã khắc họa khá sinh động hình tượng Bà chúa

Chè (tức Đặng Thị Huệ, vợ chúa Trịnh Sâm) thông minh, bản lĩnh và biếtthương cảm Việc xây dựng hình tượng như vậy là một điều vô cùng mới mẻtrong văn học Việt Nam bấy giờ Bởi trước đó, ai cũng bị ấn tượng bởi mộthình ảnh Đặng Thị Huệ, một vương phi lắm mưu kế, thủ đoạn, đầy tham

vọng, độc ác trong cuốn tiểu thuyết lịch sử Hoàng Lê nhất thống chí của

“Ngô gia văn phái” Đây là cuộc cách tân tư tưởng đầu tiên với công chúng,khi người ta có thể gạt bỏ những quan niệm cố hữu để nhìn nhận lại một conngười có thật trong lịch sử Bản thân Nguyễn Triệu Luật cũng phải nghiêncứu rất kĩ và có rất nhiều tư tưởng mới, dám gạt bỏ các thành kiến cố hữu đểxây dựng một hình tượng văn học hoàn toàn mới, vốn không hề có trong lịch

sử trước đây Nhìn sâu hơn nữa, chúng ta thấy được ảnh hưởng sâu sắc củanền giáo dục cởi mở phương Tây với Nguyễn Triệu Luật, giúp ông bỏ được tưtưởng phục cổ của Nho giáo (thuật mà không tác) để có thể chuyên tâm sángtạo văn học Kể từ đây, ông chính thức từ bỏ danh nghĩa một nhà sử học, để

trở thành một nhà văn Về mặt hình thức nghệ thuật, so với những tiểu thuyết

lịch sử đương thời, Bà chúa Chè có sự mới mẻ trong hư cấu, khéo léo trong

bố cục, hấp dẫn của tình tiết, chân xác của lịch sử và có cả cái nhìn cấp tiếntrong cách đánh giá nhân vật chính Nhận xét về ngôn ngữ tác phẩm, PhạmToàn đã chỉ ra hai đóng góp lớn của Nguyễn Triệu Luật Thứ nhất là “NguyễnTriệu Luật đã có công dùng văn phong tiểu thuyết để miêu tả và dựng lại bốicảnh cho sinh động như thật” Thứ hai, “cùng với văn phong miêu tả ấy,Nguyễn Triệu Luật còn tôn cao được đặc điểm tâm lý của nhân vật” [9]

Nhìn một cách tổng thể, Nguyễn Triệu Luật đã có đóng góp không nhỏtrong việc mở ra một dòng tiểu thuyết lịch sử rất đáng trân trọng, mà dườngnhư không ai ảnh hưởng đến ông mà ông đã ảnh hưởng đến tất cả Trong tưcách một nhà văn, ông đã có ý thức tái hiện lịch sử bằng chất liệu hư cấu trên

cơ sở hiện thực đáng tin cậy và miêu tả cụ thể những chi tiết văn chương cókhả năng rung động người đọc Ông đã sử dụng chất liệu lịch sử để xây dựnghình tượng văn học, tức là thổi hồn vào lịch sử, khiến cho nó không bị khôcứng, chết đứng Đương thời, ông là một trong số những nhà văn được nhiềuđộc giả yêu thích nhất, bên cạnh những tên tuổi lớn như Khái Hưng, NhấtLinh Các nhà văn tài danh như Nguyễn Tuân, Đái Đức Tuấn, Vũ NgọcPhan, Trúc Khê đều có những bài viết ca ngợi ông Theo Nguyễn VĩnhPhúc, Nguyễn Triệu Luật: "đã tự mình mở ra một dòng sáng tác tiểu thuyếtđáng trân trọng" [8] Lan Khai, một cây bút viết tiểu thuyết lịch sử nổi tiếngcùng thời với Nguyễn Triệu Luật cũng đã không tiếc lời ca ngợi: "Đọc tiểuthuyết của Nguyễn Triệu Luật tức là xem những bức ảnh Người mất rồi,cảnh khác rồi, nhưng hình ảnh vẫn là những người và cảnh đã có thực Bên

trong Nguyễn Triệu Luật là một nhà khảo cổ học " [8] Nguyễn Tuân, khi

đánh giá về đóng góp Nguyễn Triệu Luật với tiến trình văn học đã cho rằng:

"Ông Nguyễn Triệu Luật đã “có công phục sinh những cái gì đã chết gần ba

trăm năm nay" [8] Còn theo Lê Văn Ba: "Nguyễn Triệu Luật viết tiểu thuyết

- lịch sử, cũng có thể nói ông làm tiểu thuyết - văn hóa - lịch sử Một cách

làm sáng tạo, độc đáo của riêng ông Bên trong Nguyễn Triệu Luật là một nhàkhảo cổ học Cái “ngòi bút có linh hồn” của Nguyễn Triệu Luật rất đáng giúpcho người dạy, người học lịch sử hôm nay đang chán với môn sử nước

nhà." [8] Ngày nay, tác phẩm của ông vẫn rất đáng được đọc để hiểu về lịch

sử Thăng Long một thời xa xưa, cũng như kỹ thuật viết văn của tiểu thuyếtgia Việt Nam lúc bấy giờ Có rất nhiều nhà văn hiện nay chịu ảnh hưởng từlối viết tiểu thuyết lịch sử của ông, như Nguyễn Huy Thiệp, Nguyễn XuânKhánh, Hoàng Quốc Hải, Thiên Sơn, Đỗ Bích Thúy

Chương 2 CỐT TRUYỆN VÀ NHÂN VẬT TRONG TIỂU THUYẾT LỊCH SỬ

NGUYỄN TRIỆU LUẬT

2.1 Cốt truyện

2.1.1 Giới thuyết khái niệm

Cốt truyện không phải yếu tố có mặt ở mọi thể loại văn học, mà chỉ tồntại ở các thể loại tự sự (truyện ngắn, tản văn, tiểu thuyết, truyện thơ ), kí vàkịch Ở một số loại kí, truyện ngắn (đặc biệt là truyện ngắn hiện đại và hậuhiện đại), người ta có thể xóa bỏ hoặc không cần đến cốt truyện Nhưng tronglịch sử hàng ngàn năm của văn học, cốt truyện vẫn tồn tại như một khungxương để tạo nên tác phẩm tự sự Đặc biệt, ở thể loại tiểu thuyết, với dunglượng lớn và nhiều tình tiết, sự kiện, cần phải có cốt truyện để giữ mạchtruyện được logic, gắn kết với nhau

Nếu xét theo chiết tự, thì cốt truyện nghĩa là phần cốt lõi của truyện, cáiphần có thể tóm tắt, thuật lại, hay vay mượn để sáng tạo ra tác phẩm khác.Trong các từ điển, giáo trình văn học, cốt truyện thường được hiểu là hệ thốngcác sự kiện chính, cơ bản, dùng để biểu hiện tính cách và các phản ánh mâuthuẫn, xung đột xã hội Từ thời cổ đại, Aristote đã cho rằng, cốt truyện là

"linh hồn và cơ sở của bi kịch" [28], bởi cốt truyện gắn với hành động, màchính hành động với tính cách là yếu tố quyết định đến sự phát triển số phận

nhân vật trong thể loại tự sự và kịch Cũng theo ông, có hai loại cốt truyện:cốt truyện đơn giản và cốt truyện phức tạp [28] Trừ những cốt truyện đơngiản với các hành động liên tục, thống nhất thì ở cốt truyện phức tạp, hànhđộng của nhân vật luôn diễn ra qua đột biến và nhận thức Đột biến tức là sựthay đổi sự kiện theo chiều ngược lại và sự chuyển biến từ chỗ không biết đếnbiết thông qua đột biến là sự nhận biết có ý nghĩa nhất Tuy nhiên, đột biếnhay nhận thức phải bắt nguồn từ chính bản thân thành phần cốt truyện Ở đâyAristote nhấn mạnh đến chức năng, nhiệm vụ của cốt truyện trong tác phẩm

tự sự, tức là sắp xếp, bài trí các sự kiện như thế nào để căn cứ trên cơ sở của

sự đột biến của các sự kiện có thể tạo ra những hiệu quả thẩm mỹ nhất định.Theo đó, cốt truyện là tiến trình các sự kiện xảy ra theo nguyên tắc nhân quảdẫn đến một kết cục nào đó Cốt truyện nào cũng có tính thống nhất, bởi bắtđầu từ một trạng thái ổn định, cân bằng, sau đó xảy ra hỗn loạn, mâu thuẫn,cuối cùng lại trở về trạng thái ổn định Cùng với quá trình phát triển của vănhọc, đã có nhiều cách hiểu khác nhau về cốt truyện Tuy nhiên, về cơ bản, có

hai cách hiểu về khái niệm cốt truyện Thứ nhất, cốt truyện là tiến trình của

các sự kiện liên hệ với nhau có tính chất thời gian (A xảy ra sau B) hay nhân

quả (B xảy ra vì A), tức theo tuyến tính Thứ hai, cốt truyện là hành trình

nhân vật chính di chuyển qua các không gian khác nhau cũng tức là cáctrường ngữ nghĩa khác nhau

Trên cơ sở hai cách hiểu trên, Trần Đình Sử trong cuốn Lí luận văn học

(tập hai - tác phẩm và thể loại) [38], đã có sự phân biệt các cấp độ tình tiết vàcốt truyện Theo ông, tình tiết là các sự kiện, hành động diễn ra trong tácphẩm mà có ảnh hưởng, tạo nên biến cố, tác động tới tính cách, tâm lí, hànhđộng của nhân vật, còn cốt truyện là sự xâu chuỗi các tình tiết lại với nhau.Trong chuỗi các tình tiết tạo nên cốt truyện, sẽ có một số tình tiết nổi bật, có

tác động lớn hơn các tình tiết còn lại Trong cuốn Dẫn luận thi pháp học, ông

đưa ra lý thuyết về tính quan niệm của cốt truyện văn học Theo ông, cốttruyện là một quan niệm về hiện thực được nhà văn trình bày qua các sự kiện

Cốt truyện không phải yếu tố duy nhất mang tính quan niệm, nhưng nó buộcphải có nội dung quan niệm của nó, nó hàm chứa một hệ thống thế giới quan,một quan niệm về cuộc đời, tức là thể hiện một tính quan niệm nhất định [36,140] Trong đó, sự kiện là cơ sở của mọi cốt truyện nghệ thuật, đó là nhữngđổi thay, hành đông, việc làm của nhân vật Sự kiện với tư cách là đơn vị củacốt truyện nghệ thuật là sự đánh dấu việc nhân vật vượt qua giới hạn ý nghĩa.Không phải sự thực nào cũng là sự kiện, nó chỉ là sự kiện với một trườngnghĩa nào đó, và mang ý nghĩa tinh thần.

Từ những cách hiểu trên, chúng tôi giới thuyết khái niệm cốt truyệnnhư sau: Cốt truyện là mạch phát triển của hình tượng nghệ thuật, mang tínhquan niệm của tác giả, nó là một chuỗi các sự kiện có ý nghĩa nhất định đượcnhà văn chọn lựa, móc nối với nhau theo những ý đồ nhất định để truyền đạtnội dung, ý nghĩa tác phẩm Cốt truyện và cấu trúc, tính quan niệm của cốttruyện được xem xét như một phạm trù quan trọng trong ngành nghiên cứu thipháp học hiện đại, để giải mã thế giới nghệ thuật của nhà văn, cũng nhưnhững đặc điểm nghệ thuật của tác phẩm văn học

Tiểu thuyết lịch sử là thể loại tự sự dài hơi, lại gắn với các dữ kiện lịch

sử có thật, với nhiều nhân vật có thật, nên phải có cốt truyện làm khung sángtạo, để nhà văn có thể sáng tác một cách logic, hợp lí và người đọc có thể hiểuđược câu chuyện Tất nhiên, ở mỗi tác giả, tác phẩm, cốt truyện sẽ được sửdụng với những hình thức nghệ thuật khác nhau, với những đặc điểm khácnhau, nhằm biểu đạt những đặc điểm riêng có trong giới nghệ thuật của tácgiả đó

2.1.2 Các kiểu cốt truyện trong tiểu thuyết Nguyễn Triệu Luật

2.1.2.1 Cốt truyện truyền kì

Truyền kì là một thể loại tự sự cổ bắt nguồn từ Trung Quốc thời cổtrung đại [37, 250] Truyền là truyền miệng, kì nghĩa là kì ảo, hoang đường, lànhững chuyện không có thật, mà thường là những chuyện ma quái, thần yêuđược lưu truyền từ đời này qua đời khác, gắn với nhiều địa danh có thật trong

sử sách, hoặc những hình tượng được lưu truyền trong dân gian Truyền kìthường gắn với các loại hình văn học dân gian, truyền miệng, rồi mới đi vàovăn học viết Như vậy, cốt truyện truyền kì là cốt truyện có chi tiết ma quái,hoang đường, mang tính chất truyền miệng, và thường có kết cấu kịch tính,cao trào, thắt nút, mở nút.

Trong tiểu thuyết lịch sử của Nguyễn Triệu Luật, cốt truyện truyền kìxuất hiện phổ biến, câu chuyện mang màu sắc dân gian, tác giả dường như chỉ

là người thu thập và kể lại Chẳng hạn, trong truyện Bà Chúa Chè, mở đầu tác

phẩm là câu chuyện về trạng Bịu xây Cầu Vồng với chi tiết ma quái là bà vợxuống âm phủ gặp con gái biết được câu chuyện oan nợ từ kiếp trước nênphải xây cầu báo oán Các nhân vật, địa danh, mốc thời gian trong câu chuyệnđều có thật trong lịch sử hoặc được tương truyền trong dân gian như:

- Địa danh: huyện Tiên Du, tổng Ném, tổng Bịu, làng Bịu

- Nhân vật: Nguyễn Đăng Cảo, Nguyễn Đăng Minh

- Mốc thời gian: năm Chính Hoà thứ 23 (vào năm 1702) đời vua Lê HiTông, khoa Quí Hợi, niên hiệu Chỉnh Hoà thứ tư đời vua Lê Hi TôngChương hoàng đế

Hòm đựng người cũng sử dụng cốt truyện truyền kì, khi tác giả sử dụng

các chi tiết liên hệ giữa địa danh trong quá khứ lịch sử với địa danh có thật ởhiện tại trong đoạn cuối tác phẩm, gắn với một tích kể dân gian mang tính maquái, để ngụ ý câu chuyện về Ấu Mai là có thật, hoặc ít ra đã từng là mộttruyền kì trong dân gian, được truyền từ đời nọ qua đời kia, lại kết hợp vớiyếu tố hoang đường để tăng tính hấp dẫn, li kì cho cốt truyện Đầu tiên, tácgiả dẫn ra một địa danh có thật ở thời hiện tại, rồi kể về lịch sử của nó:

"Khách làng chơi ngày nay xuống phố Khâm Thiên chắc cũng nhận thấy rằng: ở Hà Nội đi xuống, theo đường ga xe lửa, đi đến chỗ gần giữa phố rẽ vào tay phải, có cái ngõ con đi vào chùa Liên Hoa Về thời chuyện này xảy

ra, ngõ ấy ở cạnh toà Khâm Thiên giám Có hai ngõ, một ngõ ở phía tây toà Khâm là lối đi vào chùa Thiên Bảo, một ngõ ở phía đông, đi sát cạnh đài

Toàn cơ Ngọc Hành là lối đi vào nhà ông Hoàng giáp Đặng Phi Hiển Ngõ con ngày nay đi vào chùa Liên Hoa tức là cái ngõ phía tây, mà chùa Liên Hoa ngày nay phỏng chừng cũng làm trên cố chỉ chùa Thiên Bảo Ở góc đông bắc chùa Thiên Bảo có cái tháp chuông cao hai trượng, từng trên cùng

để cái chuông đồng cao năm thước, miệng rộng ba thước, dầy hai tấc, nặng hai vạn năm nghìn bảy trăm cân Chuông ấy đúc từ hồi nước ta còn thuộc nhà Minh." [31, 262]

Sau đó, tác giả tiếp tục kể lại tích về chiếc chuông vàng ở chùa ThiênBảo (địa danh năm xưa, không có trong hiện tại) với nhiều chi tiết hoangđường xảy ra xung quanh nó:

- "Khi đúc, dùng đến hai vạn năm nghìn cân đồng và bảy trăm cân

vàng." [31, 124]

- "Vì sao vua Lê Thái Tổ đuổi được quân Minh, bình định được nước, thiên hạ cho là chùa ấy, chuông ấy thiêng lắm, nên có điều gì cũng đến đó thỉnh chuông cầu nguyện." [31, 124]

- "Linh ứng như vàng treo là câu tục ngữ khẩu truyền đời ấy Câu ấy nghĩa là: cầu đến chuôngVàng Treo chùa Thiên Bảo là linh ứng nhất Sau dùng rộng mãi nghĩa ra thì bất cứ ai nói câu gì linh ứng trời, đất có điểm gì linh ứng thiên hạ đều gọi là linh ứng như vàng treo." [31,124]

- "Nhiều người thời đó quả quyết nói rằng: "Đêm khuya có tiếng chuông

sự kiện đan cài vào nhau

2.1.2.2 Cốt truyện đồng tâm

Cốt truyện đồng tâm là loại cốt truyện mà nhiều câu chuyện nhỏ, vớinhững chi tiết nhỏ cùng diễn ra trong một câu chuyện lớn, cùng đồng tâm ởmột biến cố lớn đóng vai trò trung tâm, để phục vụ cho biến cố đó Loại cốt

truyện này được tìm thấy trong truyện Bà Chúa Chè, khi các sự kiện xoay

quanh một biến cố trung tâm để đồng nhất vào đó Các câu chuyện về cuộcsống riêng lẻ của Khê Trung Hầu, Trương Ngọc Hoan, Đặng Thị Lộc, TrịnhTông, Trịnh Sâm, thầy đồ đều quy tụ lại ở câu chuyện của Đặng Thị Huệ

Trong truyện Hòm đựng người, các câu chuyện về Tố Hà, Hoàng Trịch,

Đặng Tri Phủ, Trịnh Kha với nhiều chi tiết, sự kiện khác nhau đều xoayquanh biến cố trung tâm là cuộc tình của Ấu Mai và Duy Vũ, tác động và làmnảy sinh các chi tiết ở cốt truyện chính đó

Cốt truyện đồng tâm cũng được sử dụng trong Chúa Trịnh Khải Trong

đó, các cốt truyện nhỏ về Lý Trần Quán, Nguyễn Đường, Nguyễn Trang đềuxoay quanh cốt truyện chính về cuộc đời của chúa Trịnh Khải

- Cốt truyện về Lý Trần Quán:

+ Làm quan Thiêm Sai Tri lại phiên tại làng Hạ Lôi

+ Là thầy học của Nguyễn Trang

+ Được Nguyễn Noãn giới thiệu đi hộ tống chúa trong lúc chúa đangchạy loạn kiêu binh

+ Giới thiệu một học trò của mình là Nguyễn Trang để hộ tống chúanhưng vô tình để lộ thân phận của chúa với hắn

+ Chứng kiến sự phản thầy bán chúa của Nguyễn Trang

+ Quá đau đớn và hối hận nên tự sát theo chúa sau đó ít lâu

- Cốt truyện về Nguyễn Trang:

+ Là học trò của Lý Trần Quán

+ Làm tuần huyện ở làng Hạ Lôi, nơi chúa dừng chân

+ Được cử đi hộ tống chúa

+ Biết được thân phận của chúa qua cung cách nói chuyện của thầymình

+ Quyết định ám hại chúa bằng cách bắt chúa làm con tin đến nộp choNguyễn Huệ.

+ Chúa tự sát bằng cách tự mổ bụng, không cản được

+ Sau đó đi đến đâu cũng không ai dung, cuối cùng thì bị Đỗ Thế Dậnchém đầu

- Cốt truyện về Nguyễn Đường

+ Anh trai của Nguyễn Noãn

+ Làm quan ở Sơn Tây

2.1.2.3 Cốt truyện lồng ghép

Cốt truyện lồng ghép là đan cài nhiều cốt truyện khác nhau vào một cốttruyện lớn, nhưng các cốt truyện đó không liên quan, ảnh hưởng tới cốt truyệnlớn, chỉ đóng vai trò làm phong phú thêm cho câu chuyện Loại cốt truyện nàythường thấy trong văn học dân gian, ở các tác phẩm tự sự mang tính dài hơi.Nguyễn Triệu Luật vận dụng lối kết cấu này vào tiểu thuyết lịch sử như mộtphương thức làm phong phú thêm nội dung, tình tiết của truyện

Trong truyện Hòm đựng người, có đoạn các cung nữ trong Quả Thịnh

Lăng kể về cuộc đời thân phận mình, lí do vì sao mình lại phải vào Quả ThịnhLăng, mỗi câu chuyện đều có cốt truyện riêng nhưng hầu như không liên quantới cốt truyện chính, chỉ được lồng ghép vào mà thôi Các cốt truyện nhỏ được

kể trong đoạn đó gồm: