nhân vật trong tiểu thuyết lịch sử nguyễn xuân khánh

Theo Diệu Cầm, tư duy hiện đại trong cách viết của nhà văn đã đem lại “khoái cảm thẩm mĩ” cho người đọc và tạo nên sức hấp dẫn: “Hồ Quý Ly của Nguyễn Xuân Khánh là tiểu thuyết lịch sử đ

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

==========

LÊ THU TRANG

NHÂN VẬT TRONG TIỂU THUYẾT LỊCH SỬ

NGUYỄN XUÂN KHÁNH

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC NGỮ VĂN

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

==========

LÊ THU TRANG

NHÂN VẬT TRONG TIỂU THUYẾT LỊCH SỬ

MỤC LỤC

1 Lý do chọn đề tài……… 1

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề……… 2

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu……… 8

4 Phương pháp nghiên cứu……… 8

5 Đóng góp của luận văn……… 9

6 Cấu trúc luận văn: ……… 9

Nội dung 12 Chương 1 Sự xuất hiện của Nguyễn Xuân Khánh trong bối cảnh tiểu thuyết lịch sử Việt Nam đương đại 1.1 Tiểu thuyết lịch sử trước thời kì đổi mới (1986)……… 12

1.1.1.Tiểu thuyết lịch sử trong văn học trung đại……… 12

1.1.2.Tiểu thuyết lịch sử từ đầu thế kỉ XX đến 1945……… 13

1.1.3 Tiểu thuyết lịch sử từ 1945 đến 1985……… 15

1.2 Tiểu thuyết lịch sử trong thời kì đổi mới……… 17

1.3 Sự xuất hiện tiểu thuyết lịch sử Nguyễn Xuân Khánh………… 19

1.3.1 Quan niệm nghệ thuật của Nguyễn Xuân Khánh……… 21

1.3.2 Quan niệm nghệ thuật về con người……… 23

1.3.3 Xử lý mối quan hệ giữa sự thật lịch sử và hư cấu lịch sử trong việc khắc hoạ nhân vật………

30 Chương 2 Các loại nhân vật trong tiểu thuyết lịch sử Nguyễn Xuân Khánh 37 2.1 Khái niệm nhân vật……… 37

2.2 Các loại nhân vật……… 39

2.2.1.Nhân vật bi kịch……… 38

2.2.2 Nhân vật bản năng……… 58

2.2.3 Nhân vật huyền thoại, kì ảo……… 65

2.2.4 Nhân vật dị biệt……… 73

Chương 3 Các phương thức xây dựng nhân vật trong tiểu thuyết lịch sử Nguyễn Xuân Khánh 76 3.1 Nghệ thuật miêu tả chân dung nhân vật……… 76

3.2 Nghệ thuật xây dựng nhân vật qua xung đột……… 81

3.3 Nghệ thuật xây dựng nhân vật qua ngôn ngữ 86

3.3.1 Xây dựng nhân vật qua ngôn ngữ đối thoại……… 86

3.3.2 Xây dựng nhân vật qua ngôn ngữ độc thoại……… 91

3.4 Nghệ thuật xây dựng nhân vật qua giọng điệu……… 94

3.4.1 Giọng điệu tra vấn……… 95

3.4.2 Giọng điệu suồng sã……… 97

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

1.1.Tinh thần đổi mới trong hơn ba mươi năm qua đã thổi vào đời sống

văn học một luồng sinh khí mới, phá tan đi sự “đơn điệu” trong tư duy nghệ

thuật của văn học giai đoạn 1945 – 1975 Trong bầu không khí dân chủ ấy, nhà

văn được “cởi trói”, được thỏa sức sáng tạo với tài năng nghệ thuật của mình

Trong số những gương mặt tiêu biểu của tiểu thuyết lịch sử Việt Nam thời đổi

mới không thể không kể đến Nguyễn Xuân Khánh Với hai cuốn tiểu thuyết

lịch sử Hồ Quý Ly và Mẫu thượng ngàn, Nguyễn Xuân Khánh đã chứng tỏ tài

năng sáng tạo, nỗ lực tìm tòi nhằm đổi mới tư duy nghệ thuật tiểu thuyết Hồ

Quý Ly và Mẫu thượng ngàn đã được bạn đọc đón nhận một cách nồng nhiệt

suốt thời gian qua

1.2 Trong tác phẩm tự sự nói chung và thể loại tiểu thuyết nói riêng, nhân

vật không phải là nhân tố duy nhất nhưng đó là nhân tố quan trọng hàng đầu,

thể hiện tập trung và sâu sắc nhất quan niệm nghệ thuật và cách cắt nghĩa, lý

giải của nhà văn về con người Hồ Quý Ly và Mẫu thượng ngàn của Nguyễn

Xuân Khánh là hai cuốn tiểu thuyết có quy mô và dung lượng lớn với hàng trăm

nhân vật Thế giới nhân vật trong tiểu thuyết lịch sử Nguyễn Xuân Khánh

phong phú, sống động Có những nhân vật ta gặp đi gặp lại nhiều lần trong

truyện nhưng có những nhân vật ta chỉ gặp trong chốc lát, thoáng qua, song tất

cả đều để lại những ấn tượng sâu sắc, khó quên

1.3 Việc xây dựng nhân vật trong tiểu thuyết lịch sử của Nguyễn Xuân

Khánh có ý nghĩa cách tân quan trọng, làm nên giá trị tiểu thuyết lịch sử của

ông Bởi thế, việc nghiên cứu nhân vật là một hướng đi hết sức cần thiết trong

việc nhìn nhận, khám phá tài năng nghệ thuật của nhà văn, khẳng định những

đóng góp quan trọng của ông đối với tiểu thuyết Việt Nam thời kỳ đổi mới Tìm

hiểu sự đổi mới trong cách xây dựng nhân vật tiểu thuyết lịch sử Nguyễn Xuân Khánh dưới góc độ thi pháp học và tự sự học một mặt sẽ giúp chúng ta tiếp cận sâu hơn tiểu thuyết của Nguyễn Xuân Khánh, mặt khác giúp ta nhìn thấy rõ hơn

sự vận động của tiểu thuyết lịch sử Việt Nam đương đại

Xuất phát từ những lý do như trên, chúng tôi chọn đề tài Nhân vật trong

tiểu thuyết lịch sử Nguyễn Xuân Khánh để nghiên cứu

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Tiểu thuyết lịch sử là thể loại xuất hiện khá lâu trong văn học Việt Nam

nếu tính từ Hoàng Lê nhất thống chí Nối tiếp mạch nguồn truyền thống, tiểu

thuyết lịch sử đương đại có những tác phẩm gây được sự chú ý với người đọc

Hồ Quý Ly và Mẫu thượng ngàn của Nguyễn Xuân Khánh xuất hiện trên văn

đàn đã gây xôn xao dư luận và trở thành hiện tượng văn học nổi bật Hồ Quý Ly tái bản đến 9 lần, số lượng phát hành lên tới 2 vạn bản Cả Hồ Quý Ly và Mẫu

thượng ngàn đều đã giành được những giải thưởng danh giá Tiểu thuyết Hồ Quý Ly đạt giải thưởng trong cuộc thi tiểu thuyết năm 1998 – 2000 do Hội Nhà

văn Việt Nam tổ chức, đạt giải của Hội Nhà văn Hà Nội năm 2000 – 2001, giải

thưởng Thăng Long của UBND TP Hà Nội 2002 Mẫu thượng ngàn đạt giải

thưởng tiểu thuyết Hội Nhà văn Hà Nội năm 2006 Những vấn đề mà nhà văn Nguyễn Xuân Khánh đặt ra trong tác phẩm cũng như những cách tân và đặc sắc

nghệ thuật trong Hồ Quý Ly và Mẫu thượng ngàn đã trở thành mối quan tâm

của đông đảo bạn đọc và các nhà phê bình, nghiên cứu Chúng tôi xin điểm qua một số bài viết tiêu biểu

2.1 Đánh giá chung về Hồ Quý Ly và Mẫu thượng ngàn

Hoàng Cát trong bài Tiểu thuyết Hồ Quý Ly - thưởng thức và cảm nhận đã đánh giá cao cuốn tiểu thuyết này, coi đây là “một tác phẩm văn học bề thế sâu

ruỗng nát của nhà Trần và nhân vật Hồ Quý Ly Ta đọc những trang văn rất đẹp lời, sâu sắc về ý, viết về lịch sử, viết về tình yêu đôi lứa của đủ mọi hạng người, viết về nhân tình muôn thuở mà nhà văn Nguyễn Xuân Khánh đã bỏ công sức, tâm huyết hàng chục năm trời, lặng lẽ nhả kén cho đời”[28]

Tác giả Nguyễn Diệu Cầm trong bài viết Tiểu thuyết lịch sử đang hấp dẫn

trở lại nhấn mạnh đến tính chất hiện đại của ngòi bút Nguyễn Xuân Khánh

Theo Diệu Cầm, tư duy hiện đại trong cách viết của nhà văn đã đem lại “khoái

cảm thẩm mĩ” cho người đọc và tạo nên sức hấp dẫn: “Hồ Quý Ly của Nguyễn

Xuân Khánh là tiểu thuyết lịch sử được viết với một phong cách hiện đại và sức hấp dẫn là ở tính hiện đại của một cuốn tiểu thuyết lịch sử”[29]

Đỗ Ngọc Yên trong bài viết Hồ Quý Ly cách tân hay bạo chúa nhận định:

“Qua Hồ Quý Ly, Nguyễn Xuân Khánh không chỉ đem đến cho thể loại tiểu

thuyết lịch sử một sinh khí, nâng vị thế của nó lên một tầm cao mới về nội dung,

đề tài, chủ đề và hình thức thể hiện Nhưng theo tôi, với tiểu thuyết này Nguyễn Xuân Khánh đã vươn lên trên những sự kiện lịch sử, thổi vào đó luồng cảm xúc thẩm mĩ của chủ thể sáng tạo, làm cho các sự kiện ấy trở nên sinh động hơn, gây hứng thú cho bạn đọc”[ 47] Tác giả bài viết đã khẳng định cách tân nghệ

thuật quan trọng của Nguyễn Xuân Khánh Những cách tân đó đã đem lại cho tiểu thuyết lịch sử một diện mạo mới, mang đậm dấu ấn cá nhân trong cách nhìn nhận lịch sử, lịch sử chỉ là một phương tiện để nhà văn sáng tạo tác phẩm nghệ thuật

Bài viết Bài học canh tân trong tiểu thuyết Hồ Quý Ly của nhà văn

Nguyễn Xuân Khánh cho rằng với cuốn tiểu thuyết này, Nguyễn Xuân Khánh

được xem là “một cây đại thụ” Bài viết nhận định: “Giữa lúc tình trạng văn

học nước nhà rơi vào cảnh èo uột, không có tác phẩm nào đáng kể thì Hồ Quý

Ly như một cơn địa lớn chấn lớn khiến độc giả bừng tỉnh”[78]

Với bài viết Đọc Hồ Quý Ly của Nguyễn Xuân Khánh, tác giả Phạm Toàn

đã khẳng định “đây là tiểu thuyết đích thực” “Nguyễn Xuân Khánh không vì viết truyện lịch sử mà lệ thuộc vào sự việc, không rơi vào việc dùng tiểu thuyết chỉ để viết lại thông sử nước nhà theo một cách khác”[93]

Tiếp tục nguồn mạch sáng tạo về đề tài lịch sử, năm 2006 Mẫu thượng

ngàn của Nguyễn Xuân Khánh ra mắt bạn đọc Ngay sau khi tác phẩm ra đời đã trở thành đối tượng thu hút sự quan tâm của giới nghiên cứu, phê bình với hàng

loạt các bài viết như: Sức ám ảnh của tín ngưỡng dân gian trong tiểu thuyết

Mẫu thượng ngàn của Trần Thị An trên Tạp chí Văn học, số 6/2007; Bùi Kim

Ánh với bài viết Đạo mẫu trong tiểu thuyết “Mẫu thượng ngàn” của Nguyễn

Xuân Khánh (http://nguvan.hue); Sức quyến rũ của Mẫu Thượng Ngàn của tác

giả Vũ Hà, (http://www.hoilhpn.org.vn); Mẫu Thượng Ngàn nội lực văn chương

Nguyễn Xuân Khánh trong cuộc trao đổi giữa Việt báo với nhà nghiên cứu phê

bình văn học Phạm Xuân Nguyên; Nguyễn Xuân Khánh tuổi 74 và cuốn tiểu

thuyết mới của tác giả Quỳnh Châu, (http://vnca.cand.com.vn); Nguyên lý tính

mẫu trong truyền thống văn học Việt của Dương Thị Huyền

(http://vannghequandoi.com.vn); Mẫu Thượng Ngàn – Cơ duyên của Nguyễn

Xuân Khánh của Hoà Bình (http://www.vtc.vn); “Nơi bắt đầu Mẫu Thượng Ngàn của Nguyễn Xuân Khánh” trên báo Tiền phong cuối tuần, số 11/2007;

“Nỗi đau lịch sử và sự đổi thay” của Yến Lưu (http://nhavan.vn); “Một cuốn

tiểu thuyết thật hay về văn hoá Việt” của nhà văn Nguyên Ngọc trên Việt báo

Nhìn chung, các bài viết trên đều thống nhất ý kiến khẳng định thành công

và tài năng của Nguyễn Xuân Khánh trong Mẫu thượng ngàn khi tiếp tục khai thác đề tài lịch sử Bùi Kim Ánh nhận định: “Với tiểu thuyết “Mẫu thượng

ngàn”, nhà văn Nguyễn Xuân Khánh đã thực sự thành công khi dựng lại một

tiểu thuyết có giá trị, nhất là khi nhà văn đã thể hiện một cách vô cùng độc đáo những nét đặc sắc về tín ngưỡng, phong tục tập quán của nền văn hoá Việt”

Cũng theo tác giả Dương Thị Huyền thì “thể hiện những yếu tố về lịch sử văn

hoá cũng là một hướng đi mới cho tiểu thuyết Việt Nam” mà thành công của Mẫu thượng ngàn chính là một “sự mở đường” Nhà văn Nguyên Ngọc khi so

sánh với “Hồ Quý Ly” trước đó cho rằng “Mẫu thượng ngàn còn dày dặn, bề

thế, phong phú hơn cả cuốn Hồ Quý Ly từng gây xôn xao của anh mấy năm trước”.“Bằng cuốn tiểu thuyết này, bằng khám phá này – tôi muốn nói vậy - Nguyễn Xuân Khánh một lần nữa khiến ta kinh ngạc vì bút lực còn dồi dào đến tràn trề và say đắm của anh”

2.2 Đánh giá về nhân vật trong tiểu thuyết lịch sử Nguyễn Xuân Khánh

Khi đề cập đến vấn đề nhân vật và nghệ thuật xây dựng nhân vật trong tiểu thuyết lịch sử Nguyễn Xuân Khánh, các bài viết đều khẳng định đó là một phương diện quan trọng, tạo nên sự mới mẻ, hấp dẫn, đồng thời đem lại thành công cho tác phẩm

Trong bài Sức ám ảnh của tín ngưỡng dân gian trong tiểu thuyết Mẫu

thượng ngàn, Trần Thị An cho rằng: “Tiểu thuyết Mẫu thượng ngàn không có nhân vật trung tâm mà có nhiều nhân vật chính Nhân vật trung tâm ở đây chính là cộng đồng làng Cổ Đình Nhân vật này có một hành trang tinh thần chung cho tất thảy, hay nói cách khác, các nhân vật dù có từng đời sống riêng đều được quy tụ vào một mối quan tâm chung, đó chính là tín ngưỡng dân gian của làng”[17]

Lại Nguyên Ân với bài Hồ Quý Ly - Tiểu thuyết lịch sử của Nguyễn Xuân

Khánh đã phát hiện ra: “nhân vật trung tâm Hồ Quý Ly được mô tả từ nhiều điểm nhìn khác nhau Ông ít xuất hiện trực tiếp nhưng bóng dáng ông thường

gián tiếp hiện diện trong nỗi ám ảnh thường xuyên của các nhân vật khác ”[19]

Nguyễn Thị Huệ trong bài viết Đề tài lịch sử, cách tiếp cận mới từ phương

diện trần thuật cho rằng, trong tiểu thuyết lịch sử đương đại: “Nhân vật lịch sử xuất hiện như số phận cá nhân, con người đời thường trong cuộc sống” Trong

đó, “đặc biệt quan niệm về con người bi kịch, con người cô đơn gắn với nhân

vật lịch sử xuất hiện đậm nét trong bộ ba truyện ngắn giả lịch sử của Nguyễn Huy Thiệp và tiểu thuyết Hồ Quý Ly của Nguyễn Xuân Khánh, Giàn thiêu của

Võ Thị Hảo Nhân vật lịch sử được dựng dậy, được thổi vào một linh hồn, với tư cách người cụ thể, sống động với tất cả yêu ghét, khát vọng, bi kịch…Đó không phải là con người trong ý nghĩa nhân loại mà là con người hiện lên trong sự đầy đủ toàn vẹn của nó: con người nhân bản”[45]

Đỗ Hải Ninh trong bài viết Quan niệm lịch sử trong tiểu thuyết Nguyễn

Xuân Khánh chỉ ra : “các nhân vật, sự kiện lịch sử… không đơn nghĩa mà trở nên đa diện khi được soi chiếu từ nhiều góc độ Nhà văn đặt nhân vật trong mối quan hệ phức tạp của gia đình và xã hội” Thế giới nhân vật trong tiểu thuyết của ông là “ con người của đời thực, con người của cuộc sống thường ngày”, “ đều ở trong thế lưỡng cực, đa trị” Tuy nhiên ở mỗi tác phẩm, nhà văn lại tập

trung vào một kiểu nhân vật riêng: “Ở Hồ Quý Ly, nhà văn chú ý đến những

nhân vật có thật của lịch sử, những hình tượng đậm nét để đi đến cái phổ quát của con người Cuộc đời các nhân vật lịch sử cũng như mỗi biến cố, sự kiện chỉ

là cái chớp mắt của ngàn năm nhưng nhà văn đã lưu giữ lại những khoảnh khắc đó tạo dựng thành hình tượng nghệ thuật giàu sức sống như Hồ Quý Ly,

Hồ Nguyên Trừng, Trần Nghệ Tôn, Trần Khát Chân,…Mẫu thượng ngàn lại hướng tới những nhân vật hư cấu, vô danh trong lịch sử để dệt nên bức tranh

Trong bài Đọc Hồ Quý Ly, Phạm Xuân Nguyên đưa ra cái nhìn sâu sắc về

cách xây dựng nhân vật của Nguyễn Xuân Khánh là ở thế lưỡng tính, phân thân:

“Nhân vật lịch sử của ông là những cá nhân mâu thuẫn, giằng xé, một bên là

thúc bách (tất yếu) lịch sử, một bên là đòi hỏi (tất yếu) con người trước thử thách, vận mạng của đất nước, chúng dân[71]

Tác giả Hoà Vang trong bài viết Hấp lực của Hồ Quý Ly đã chỉ ra nét độc đáo về nghệ thuật xây dựng nhân vật trong Hồ Quý Ly: “Lực hấp dẫn của tiểu

thuyết Hồ Quý Ly còn nằm trong sự phân thân, sự vận động của các hình tượng nhân vật…mỗi người một số phận, một tính cách, một dạng nổi trôi và vùng, một kết cục, để mỗi người một nét cùng vẽ nên sinh động, rõ ràng và bi hùng một hoàn cảnh lịch sử cụ thể, trong đó những người yêu thương kính mộ của mình và mình không thể không bị cuốn vào”[83]

Bài viết Tiểu thuyết Hồ Quý Ly: Đưa người Việt đến gần hơn với sử Việt

khẳng định một trong những thành công quan trọng của tiểu thuyết Hồ Quý Ly

là nghệ thuật xây dựng các nhân vật lịch sử: “Tác giả khắc hoạ thành công

nhiều chân dung lịch sử như Trần Nghệ Tông, Trần Khát Chân, Phạm Sư Ôn, Nguyễn Anh Cẩn, Hồ Hán Thương, đặc biệt là Hồ Nguyên Trừng, con trai của

Hồ Quý Ly Mỗi người một cái nhìn thời cuộc, mỗi tính cách, mỗi tâm hồn và qua họ ta khám phá được xã hội về con người của một thời đại” [89]

Ngoài ra còn có một số luận văn thạc sĩ nghiên cứu về hai tiểu thuyết này

ở cả phương diện nội dung và hình thức nghệ thuật như: Luận văn Thế giới

nghệ thuật trong tiểu thuyết Hồ Quý Ly và Mẫu thượng ngàn của Nguyễn Xuân Khánh (Lê Thị Thuý Hậu, Luận văn thạc sĩ Đại học Vinh – 2009); luận văn Những cách tân đáng chú ý của tiểu thuyết lịch sử Việt Nam thời Đổi mới (luận

văn thạc sĩ Ngữ văn ĐHSP Hà Nội – 2005) của Nguyễn Thị Phương Thanh;

luận văn Thành tựu của tiểu thuyết lịch sử quan Vạn Xuân và Hồ Quý Ly (luận

Như vậy, khi tìm hiểu tiểu thuyết lịch sử Nguyễn Xuân Khánh, các bài viết đều đi vào những cách tân về phương diện thi pháp như đặc điểm thể loại tiểu thuyết lịch sử, cách thức xây dựng nhân vật, kết cấu, giọng điệu, ngôn ngữ Các bài viết đều đề cao nỗ lực đổi mới của Nguyễn Xuân Khánh, “góp phần rất lớn, làm nên sự thuyết phục trở lại đối với người đọc tiểu thuyết hôm nay”[29]

Về vấn đề nhân vật và nghệ thuật xây dựng nhân vật của tiểu thuyết lịch

sử Nguyễn Xuân Khánh, các ý kiến đều khẳng định có những cách tân, biến đổi

rõ rệt so với kiểu “nhân vật truyền thống” Song cho đến nay chưa có công trình nào nghiên cứu một cách hệ thống, toàn diện về nhân vật trong tiểu thuyết lịch

sử Nguyễn Xuân Khánh Mặc dù vậy, những bài viết và các công trình nghiên cứu nói trên thực sự là những gợi dẫn quý báu để chúng tôi triển khai đề tài này

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng trực tiếp của luận văn là thế giới nhân vật trong tiểu thuyết lịch

sử Nguyễn Xuân Khánh

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Phạm vi nghiên cứu của luận văn là hai cuốn tiểu thuyết:

Hồ Quý Ly (NXB Phụ nữ, 2000) Mẫu thượng ngàn (NXB Phụ nữ, 2006)

Ngoài ra, để làm nổi bật những nét mới mẻ của Nguyễn Xuân Khánh trong việc xây dựng nhân vật, chúng tôi có tiến hành so sánh với một số tiểu thuyết lịch sử khác

4 Phương pháp nghiên cứu

Luận văn vận dụng kết hợp các phương pháp nghiên cứu:

Để khái quát nhân vật tiểu thuyết lịch sử Nguyễn Xuân Khánh, trong luận văn, phương pháp khảo sát thống kê được vận dụng chủ yếu khi thống kê tần số

xuất hiện của các kiểu loại nhân vật trong tiểu thuyết Nguyễn Xuân Khánh

4.2 Phương pháp cấu trúc – hệ thống

Hồ Quý Ly và Mẫu thượng ngàn có số lượng nhân vật khá lớn với hàng

trăm nhân vật Chúng tôi vận dụng phương pháp này để nhìn thấy rõ hơn mối quan hệ giữa các nhân vật, giữa nhân vật của Nguyễn Xuân Khánh và nhân vật trong tiểu thuyết lịch sử nói chung

4.3 Phương pháp miêu tả- phân tích

Phương pháp này nhằm cụ thể hoá các đặc điểm về nhân vật tiểu thuyết lịch sử Nguyễn Xuân Khánh trên cơ sở những nét khái quát mà phương pháp khảo sát thống kê đã chỉ ra

4.4 Phương pháp so sánh

Đây là phương pháp được chú trọng nhằm chỉ ra yếu tố lịch sử và yếu tố tiểu thuyết, chỉ ra cách tân mới mẻ của tiểu thuyết lịch sử Nguyễn Xuân Khánh, đặc biệt trong nghệ thuật xây dựng nhân vật so với một số tiểu thuyết lịch sử khác

5 Đóng góp của luận văn

Luận văn nghiên cứu một cách tương đối hệ thống và toàn diện về nhân vật tiểu thuyết lịch sử Nguyễn Xuân Khánh, nhằm khẳng định tài năng cũng như những đóng góp của nhà văn trong việc đổi mới tư duy nghệ thuật tiểu thuyết

6 Cấu trúc luận văn

Luận văn gồm có 3 chương:

Chương 1: Sự xuất hiện của Nguyễn Xuân Khánh trong bối cảnh Tiểu thuyết lịch sử Việt Nam đương đại

1.1 Tiểu thuyết lịch sử trước thời kì đổi mới (1986)

1.1.1.Tiểu thuyết lịch sử trong văn học trung đại

1.1.2 Tiểu thuyết lịch sử từ 1945 – 1985

1.1.3 Tiểu thuyết lịch sử trong thời kì đổi mới

1.3 Sự xuất hiện tiểu thuyết lịch sử Nguyễn Xuân Khánh

1.3.1 Quan niệm nghệ thuật của Nguyễn Xuân Khánh

1.3.2 Quan niệm nghệ thuật về con người

1.3.3 Xử lý mối quan hệ giữa sự thật lịch sử và hư cấu lịch sử trong việc khắc hoạ nhân vật

Chương 2: Các loại nhân vật trong tiểu thuyết lịch sử Nguyễn Xuân Khánh

2.1 Khái niệm nhân vật

3.1 Nghệ thuật miêu tả chân dung nhân vật

3.2 Nghệ thuật xây dựng nhân vật qua xung đột

3.3 Nghệ thuật xây dựng nhân vật qua ngôn ngữ

3.3.2 Xây dựng nhân vật qua ngôn ngữ độc thoại

3.4 Nghệ thuật xây dựng nhân vật qua giọng điệu

3.4.1 Giọng điệu tra vấn

3.4.2 Giọng điệu suồng sã

NỘI DUNG

Chương 1

SỰ XUẤT HIỆN CỦA NGUYỄN XUÂN KHÁNH

TRONG BỐI CẢNH TIỂU THUYẾT LỊCH SỬ VIỆT NAM

ĐƯƠNG ĐẠI

1.1.Tiểu thuyết lịch sử trước thời kì đổi mới (1986)

1.1.1.Tiểu thuyết lịch sử trong văn học trung đại

Tiểu thuyết lịch sử là thể loại có truyền thống lâu đời và có vai trò quan trọng trong nền văn học dân tộc Tiểu thuyết lịch sử xuất hiện từ thời kì văn học

trung đại với các bộ tiểu thuyết viết bằng chữ Hán như: Nam triều công nghiệp

diễn chí (Nguyễn Khoa Chiêm), Hoàng Lê nhất thống chí, Hoàng Việt long hưng chí (Ngô Giáp Đậu), Việt Nam tiểu sử (Lê Hoan)… Các bộ tiểu thuyết này

mang đặc điểm của tiểu thuyết chương hồi và được kể theo trật tự thời gian tuyến tính Các tác giả đứng trên lập trường của một sử gia để sáng tác Nhà văn thực sự là những “thư kí trung thành của thời đại”, họ tôn trọng tuyệt đối với các sự kiện lịch sử, nhân vật lịch sử Trong các bộ tiểu thuyết lịch sử trung đại,

ta có thể tìm thấy nhiều tư liệu lịch sử chính xác nên tiểu thuyết lịch sử thời kì này rất gần với sử kí Các sự kiện lịch sử được lấy làm đối tượng miêu tả cơ bản, nhân vật chỉ xuất hiện khi có tham gia hoặc liên quan đến một sự kiện lịch

sử nào đó Tiểu thuyết trung đại đã xây dựng thành công một số nhân vật điển hình nhưng các nhân vật này còn mang đậm tính ước lệ, nhân vật chỉ được chú trọng đến hành động, ít được quan tâm đến tâm lí bên trong

tinh hoa của văn xuôi tự sự trung đại, giữ vị trí quan trọng trong dòng tiểu thuyết lịch sử chương hồi Việt Nam Trong tác phẩm, bức tranh thời đại được

vẽ nên từ những, sự kiện lịch sử và những nhân vật lịch sử chân thực, sinh động

cụ thể Các tác giả đã tái hiện trung thực một giai đoạn lịch sử phức tạp của dân tộc với các biến cố trọng như sự sụp đổ của các tập đoàn phong kiến Lê - Trịnh

- Nguyễn và công cuộc thống nhất đất nước của người anh hùng Quang Trung - Nguyễn Huệ

Thành công nổi bật nhất của Hoàng Lê nhất thống chí là đã xây dựng được

một thế giới nhân vật sinh động với hàng trăm nhân vật, bao gồm vua chúa, văn thần, võ tướng, cung tần mĩ nữ, trí thức, con buôn… Trong đó những nhân vật như Trịnh Sâm, Trịnh Cán, Quận Huy, Đặng Thị Huệ, Nguyễn Hữu Chỉnh, Nguyễn Nhạc, Nguyễn Huệ … là những nhân vật được khắc hoạ có cá tính, để lại ấn tượng sâu sắc đối với người đọc Nhân vật được khắc hoạ không chỉ ở phương diện con người lịch sử gắn với các sự kiện mà còn được khắc hoạ ở cả phương diện con người xã hội gắn với sinh hoạt đời thường

Có thể khẳng đinh rằng Hoàng Lê nhất thống chí có một ý nghĩa vô cùng

quan trọng trong lịch sử phát triển của văn học dân tộc Các tác giả Ngô gia đã vượt lên trên sự ghi chép các sự kiện lịch sử, thể hiện sự kết hợp giữa tính chân thực lịch sử và tính chân thực văn học Nó không chỉ khẳng định vị thế của thể loại tiểu thuyết lịch sử mà nó còn khơi thông mạch nguồn để thể loại này tiếp tục phát triển một cách mạnh mẽ và gặt hái nhiều thành tựu hơn ở những chặng đường tiếp theo

1.1.2.Tiểu thuyết lịch sử từ đầu thế kỉ XX đến 1945

Sang đầu thế kỉ XX, văn học dân tộc chứng kiến sự chuyển mình lớn lao của công cuộc hiện đại hoá văn học dân tộc Văn học Việt Nam chuyển từ phạm trù trung đại sang phạm trù hiện đại, chuyển từ văn học chữ Hán sang văn học

viết bằng chữ quốc ngữ Trong phạm trù văn học hiện đại có những thể loại văn học không tiếp tục tồn tại, có những thể loại mới xuất hiện và có những thể loại được định hình từ trước nay mới thực sự nở rộ Tiểu thuyết lịch sử mặc dù đã xuất hiện từ thời kì trung đại nhưng phải đến thời kì hiện đại mới thực sự phát triển mạnh mẽ, đạt được những thành tựu to lớn và trở thành một trong những thể loại trung tâm của đời sống văn học

Thời kỳ này, tiểu thuyết lịch sử phát triển mạnh mẽ cả về số lượng và chất

lượng với những tác phẩm gây được tiếng vang như: Trùng Quang tâm sử (Phan Bội Châu), Đêm hội Long Trì, An Tư (Nguyễn Huy Tưởng); Chiếc ngai

vàng, Ai lên phố Cát, Gái thời loạn, Đỉnh non thần, Treo bức chiến bào, Trong cơn binh lửa (Lan Khai); Hòm đựng người, Loạn kiêu binh, Bà Chúa Chè

(Nguyễn Triệu Luật); Lê Thái Tổ, Thoát cung vua Mạc, Bà quận Mỹ (Chu Thiên), Tiếng sấm đêm đông, Đinh Tiên Hoàng, Vua Bố Cái (Nguyễn Tử Siêu),

Vua Hàm Nghi với việc kinh thành thất thủ (Ngô Tất Tố)…

Trong các cuốn tiểu thuyết lịch sử này, đối tượng được ưu tiên thể hiện vẫn là lịch sử Nhân vật trung tâm trong tác phẩm là những người anh hùng xuất hiện trong cảm hứng ngợi ca, sùng bái một chiều của cả cộng đồng Nhân vật được khắc hoạ nhằm mục đích thể hiện lịch sử nên họ đều đẹp một cách lý

tưởng Anh Phấn, cô Chí trong Trùng Quang tâm sử, hay các nhân vật Lê Thái

Tổ, Đinh Tiên Hoàng… trong các tiểu thuyết cùng tên kể trên là những nhân vật như thế

Vấn đề “nhận thức lại” về các nhân vật lịch sử chưa hề xuất hiện trong tiểu thuyết lịch sử thời kì này Trong nhiều tác phẩm, lịch sử thường không được tái hiện đúng như nó có mà là lịch sử được dựng lên theo ý tưởng lãng mạn và theo tinh thần của thời đại nhằm kí thác, gửi gắm nhiệt huyết cứu nước của tác giả

ngợi ca, sùng bái nhằm khơi dậy niềm tự hào dân tộc và tinh thần yêu nước, giáo dục truyền thống đạo đức, truyền thống cách mạng cho thế hệ sau

Ngoài khai thác chủ đề lịch sử - dân tộc, nhiều cuốn tiểu thuyết lịch sử đã

khai thác cả những yếu tố đời tư, thế sự Tiêu biểu như Đêm hội Long Trì (Nguyễn Huy Tưởng), Bà Chúa Chè (Nguyễn Triệu Luật), Bà quận Mỹ (Chu

Thiên)… Yếu tố hư cấu và nhân vật hư cấu đã xuất hiện Tuy nhiên, đó là những hư cấu nhằm thuyết phục người đọc tin rằng hư cấu ấy “như thực”, làm cho người đọc cảm thấy mình đang thực sự chứng kiến hiện thực ấy, cảm thấy những tình tiết, sự kiện trở nên sống động như là có thật

Có thể thấy rằng, tiểu thuyết lịch sử từ đầu thế kỉ XX đến 1945 bước đầu

đã có ý thức cách tân về nghệ thuật nhằm hiện đại hoá thể loại Nhưng nhìn chung, tiểu thuyết lịch sử giai đoạn này vẫn kết cấu theo mạch thời gian biên niên, người kể chuyện ở ngôi thứ ba, ngôn ngữ theo lối biền ngẫu…Tiểu thuyết lịch sử thời kì này vẫn chưa thoát khỏi sự chi phối sâu sắc của nghệ thuật tiểu thuyết lịch sử truyền thống, “cổ điển”

1.1.3 Tiểu thuyết lịch sử từ 1945 đến 1985

Trước yêu cầu thúc bách của đời sống đấu tranh, của phong trào cách mạng giải phóng dân tộc, tiểu thuyết lịch sử giai đoạn này tiếp tục thực hiện sứ mệnh cao cả là tuyên truyền, giáo dục lòng yêu nước, niềm tự hào dân tộc và ý chí đấu tranh chống kẻ thù xâm lược Do đó, tiểu thuyết lịch sử thời kì này

mang đậm âm hưởng sử thi Có thể kể đến một số tác phẩm tiêu biểu như: Sống

mãi với thủ đô, Lá cờ thêu sáu chữ vàng, Kể chuyện Quang Trung (Nguyễn Huy

Tưởng); Quận He khởi nghĩa (Hà Ân), Bóng nước Hồ Gươm (Chu Thiên), Núi

rừng Yên Thế (Nguyên Hồng), Cờ nghĩa Ba Đình (Thái Vũ)…

Trong tiểu thuyết lịch sử thời kì này, điều các nhà văn quan tâm nhất và ưu tiên hàng đầu vẫn là lịch sử, con người chưa được quan tâm đúng mức Chẳng

hạn trong Bóng nước Hồ Gươm, Chu Thiên đã tái hiện lại không khí bi hùng

của Hà Nội những ngày cuối thế kỉ XIX Khí tiết trung trinh, lòng yêu nước thiết tha, sâu nặng trong lòng sĩ phu Bắc Hà được nhà văn thể hiện hết sức sâu sắc Chu Thiên đã rất thành công trong việc thể hiện “chất lịch sử” trong cuốn tiểu thuyết này nhưng “chất tiểu thuyết” vẫn còn khá mờ nhạt

Hay trong Cờ nghĩa Ba Đình, Thái Vũ đặc biệt quan tâm đến sự kiện lịch

sử, đến toàn cảnh phong trào chống thực dân Pháp của nghĩa quân Ba Đình Tác phẩm là một bộ tiểu thuyết lịch sử công phu và nghiêm túc với một hệ thống tư

liệu chính xác Thế giới nhân vật trong Cờ nghĩa Ba Đình cũng hết sức đa dạng,

phong phú Song do đích đến của nhà văn vẫn là thể hiện lịch sử nên nhà văn chưa đi sâu vào thể hiện nhân vật, chưa xây dựng được những nhân vật có chiều sâu, có sức ám ảnh lớn đối với độc giả

Thành tựu quan trọng của tiểu thuyết lịch sử thời kì này có tác động không nhỏ trong việc cổ vũ động viên nhân dân đấu tranh dành độc lập Các tiểu thuyết lịch sử lấy đề tài từ lịch sử dân tộc đã thể hiện một tinh thần yêu nước thiết tha và niềm tự hào về truyền thống dân tộc, góp tiếng nói vào phong trào đấu tranh của nhân dân Tuy nhiên, do chịu sức ép của “nhiệm vụ chính trị”, cách thể hiện của nhà văn về sự kiện lịch sử, nhân vật lịch sử trong tác phẩm là cái nhìn một chiều, mang dấu ấn chung của cả cộng đồng dân tộc, thống nhất với cái nhìn của các sử gia chính thống Nhà văn thường đứng trên một lập trường tư tưởng mang tính phân định rõ ràng giữa tốt - xấu, khen – chê Bởi vậy, sự kiện lịch sử, nhân vật lịch sử mới chỉ hiện lên một nửa, hoặc tốt hoặc xấu, trong khi đó bản thân lịch sử và con người có đời sống hết sức phong phú, chứa đựng biết bao nhiêu phức tạp, bao nhiêu biến động thăng trầm, bao mâu thuẫn, xung đột

thuyết lịch sử thời kì này vẫn chú trọng tới “bề mặt sự kiện”, tới con người “bề ngoài” của nhân vật Các tác giả tập trung bao quát hiện thực đời sống với chiều kích vĩ mô của tư duy “đại tự sự” nhằm mục đích minh hoạ cho lịch sử Cái nhìn của nhà văn về lịch sử là cái nhìn sơ lược, phiến diện, một chiều và mang dấu ấn chung của cộng đồng dân tộc Các tác giả mới chỉ dừng lại ở việc kể về các sự kiện lịch sử, nhân vật lịch sử, nhằm mục đích làm hấp dẫn dẫn hơn, sinh động hơn về lịch sử Một số cuốn tiểu thuyết đã xây dựng được những nhân vật lịch sử đa dạng về tính cách, có chiều sâu nội tâm nhưng tựu trung lại về cơ bản, tiểu thuyết lịch sử thời kì này vẫn là sự tiếp nối tiểu thuyết lịch sử thời kì trước, chưa có được những vượt thoát, bứt phá so với tiểu thuyết lịch sử thời kì trước đó

1.2 Tiểu thuyết lịch sử trong thời kì đổi mới

Trong bầu không khí dân chủ của tinh thần đổi mới, tiểu thuyết lịch sử thời kì này không còn bị chi phối bởi ý thức cộng đồng, không còn bị bó buộc trong những gánh nặng tư tưởng chính trị đã hướng đến khám phá lịch sử ở “bề sau, bề sâu, bề xa” Các tác giả tiểu thuyết lịch sử thời kì đổi mới đã có nhiều thể nghiệm, cách tân độc đáo nhằm đem lại sự chuyển biến mới mẻ, sâu sắc về

tư tưởng và nghệ thuật tiểu thuyết

Tiểu thuyết lịch sử đương đại đã thực sự tạo được một vị thế quan trọng

trong đời sống văn học với các tác phẩm tiêu biểu như: Sông Côn mùa lũ (Nguyễn Mộng Giác), Gió lửa (Nam Dao), Vằng vặc sao Khuê (Hoàng Công Khanh), Bão táp cung đình, Thăng Long nổi giận, Vương triều sụp đổ (Hoàng Quốc Hải), Giàn thiêu (Võ Thị Hảo), Hồ Quý Ly, Mẫu thượng ngàn (Nguyễn Xuân Khánh), Vạn Xuân (Yveline Feray - nữ văn sĩ Pháp), Vua Minh Mạng (Hoài Anh), Mạc Đăng Dung (Lưu Văn Khuê)…Tiểu thuyết lịch sử đương đại

còn mở rộng về lĩnh vực văn hoá phong tục của dân tộc Trong xu hướng này

này, Đàn Đáy của Trần Thu Hằng và Mẫu thượng ngàn của Nguyễn Xuân

Khánh là những tác phẩm ấn tượng và nổi bật nhất

Các tác giả tiểu thuyết lịch sử đương đại khám phá lịch sử với ý thức cá nhân cao độ, đó không phải là lịch sử sự kiện với những nhân vật khoác lên mình “bộ cánh chính trị” mà là lịch sử với tất cả sự phong phú, phức tạp, sự bí

ẩn, khuất lấp Tiểu thuyết lịch sử đương đại không ngừng “tra vấn”, “nhận thức lại về lịch sử”, đưa ra những cách nhìn nhận “phi truyền thống”, “phi sử thi” về lịch sử Lịch sử không phải là những điều đã khép kín, đã xác tín, đã hoàn kết

mà nó vẫn đang mở ra trường đối thoại

Chẳng hạn trong tiểu thuyết Sông Côn mùa lũ, Nguyễn Mộng Giác đã đưa

ra một cách nhìn nhận mới, luận giải mới về phong trào Tây Sơn và người anh hùng dân tộc Nguyễn Huệ Nguyễn Mộng Giác không chú trọng tái hiện lại các

sự kiện lịch sử và phẩm chất anh hùng của nhân vật lịch sử Nguyễn Huệ, mà ở đây nhà văn đi vào lý giải các sự kiện lịch sử, đi sâu vào thế giới bên trong của người anh hùng đằng sau những chiến công, những biến thiên của thời đại Bên cạnh một Nguyễn Huệ anh hùng, vĩ đại còn có một Nguyễn Huệ gần gũi, đời thường luôn ấp ủ những xúc cảm về tình yêu thuần khiết với An, hiếu nghĩa với thầy giáo cũ và có những lúc thật cô đơn, yếu lòng Hay “trước khi quyết định một việc liên hệ đến sinh mệnh bao nhiêu vạn người, đảo lộn cả lịch sử, xáo động cả tình ruột thịt, rung động cả lòng người, ông lại cảm thấy cô đơn và yếu đuối…”[2,947]

Nguyễn Xuân Khánh khi viết về nhân vật lịch sử Hồ Quý Ly cũng vậy Hồ Quý Ly là một nhân vật lịch sử mà 600 năm qua, hậu thế vẫn không ngớt tranh cãi về ông Trong tiểu thuyết lịch sử của Nguyễn Xuân Khánh, Hồ Quý Ly được nhà văn xây dựng với những kiến giải rất riêng, lý giải theo một giác độ mới, đó

Trong Giàn Thiêu, Võ Thị Hảo viết về Nguyên phi Ỷ Lan dưới thời nhà

Lý Với cuốn tiểu thuyết này, nhà văn đã khai mở những điều khuất tối, những

“sự thật” còn chưa được biết đến về Ỷ Lan Võ Thị Hảo không phủ nhận Nguyên phi Ỷ Lan là một nữ thánh, có công lớn với Đại Việt Ngoài “phần sáng” người đời đã biết, nhà văn còn cho ta biết cả những “phần tối” với những tội ác, những mưu mô thâm hiểm của Ỷ Lan Nhà văn đã cho người đọc biết về một thời điểm lịch sử trong quá khứ với cả những điều “bất khả tín”nhằm đánh giá lại, nhận thức lại lịch sử trên tinh thần dân chủ, bởi “lịch sử là cuốn tiểu thuyết đã viết xong” còn “tiểu thuyết là lịch sử có thể diễn ra như thế”

Có thể thấy rằng, tính chất “ngoại sử” là đặc điểm nổi bật nhất của tiểu thuyết lịch sử đương đại Khi sáng tác, lịch sử chỉ được dùng như cái nền để tác giả đi sâu vào miêu tả cuộc sống đời tư cá nhân của con người Nhân vật là những con người sống động cụ thể, đầy đủ những tính cách và tình cảm của con người đời thường Điều này khiến cho tiểu thuyết lịch sử đương đại mới mẻ so với tiểu thuyết lịch sử truyền thống

Bakhtin đã từng phân biệt giữa tiểu thuyết và sử thi cổ điển ở chỗ, sử thi thể hiện quá khứ anh hùng dân tộc mà cơ sở của nó là truyền thống, còn tiểu thuyết miêu tả cuộc sống không ngừng biến đổi sinh thành, là cái nhìn cuộc sống từ góc độ đời tư, yếu tố đời tư càng phát triển thì chất tiểu thuyết càng tăng Đó là điểm khác biệt và cũng là điểm mạnh của tiểu thuyết lịch sử so với khoa học lịch sử Với cách thể hiện lịch sử mới mẻ, với bút pháp hiện đại, đầy sáng tạo, tiểu thuyết lịch sử đương đại ngày càng chiếm được cảm tình và sự yêu thích của đông đảo bạn đọc

1.3 Sự xuất hiện tiểu thuyết lịch sử Nguyễn Xuân Khánh

Từ sau đổi mới, tiểu thuyết Việt Nam đương đại đã được thổi vào một nguồn năng lượng dồi dào, một sức sống mới Tuy có những thời đoạn, tiểu

thuyết đương đại rơi vào im lặng với câu hỏi hoài nghi: “Tiểu thuyết Việt Nam đang ở đâu?” Sự im lặng của tiểu thuyết làm bạn đọc chờ đợi, hy vọng sự xuất hiện của những cây bút tài năng với những tác phẩm đủ sức xua tan đi bầu không khí yên ắng của đời sống văn học Đúng lúc đó, Nguyễn Xuân Khánh đã

“đột ngột xuất hiện, như thể ông vừa bước ra từ một huyền thoại nào đó, từ một

sự ẩn mình đâu đó lâu lắm, như loài trầm hương trong rừng sâu kia, một ngày nhoài lên từ lớp mùn và mục gỗ để đi về phía ánh sáng mặt trời và đem theo

mùi hương quý giá”[25] Năm 2000, ông ra mắt bạn đọc cuốn Hồ Quý Ly, đến

2006 là Mẫu thượng ngàn Cả hai cuốn tiểu thuyết đều đã tạo nên những cơn

“địa chấn” làm độc giả bừng tỉnh và phá tan đi sự bình lặng trong đời sống văn học

Nguyễn Xuân Khánh sinh năm 1933 tại làng Cổ Nhuế, Hà Nội Ngòi bút của ông khá đa dạng, bao gồm truyện ngắn, kịch, tiểu thuyết và dịch thuật, trong

đó đáng chú ý như Rừng sâu (tập truyện ngắn, NXB Văn học, 1962), Miền

hoang tưởng ( tiểu thuyết, NXB Đà Nẵng, 1990), Hồ Quý Ly ( tiểu thuyết, NXB

Phụ nữ, Hà Nội, 2000), Mẫu thượng ngàn (tiểu thuyết, NXB Phụ nữ, Hà Nội 2006), Hai đứa trẻ và con chó Mèo xóm núi (NXB Nhi đồng, Hà Nội, 2002),

Mưa quê (NXB Nhi đồng, Hà Nội, 2003)

So với nhiều nhà văn cùng thời, Nguyễn Xuân Khánh tuy sáng tác không

nhiều nhưng những sáng tác của nhà văn thực sự là những viên ngọc quý của

tiểu thuyết lịch sử và của văn học Việt Nam thời đổi mới Nguyễn Xuân Khánh nay đã là một “lão mai” ở cái tuổi “thất thập” Đối với Nguyễn Xuân Khánh, có

lẽ văn chương là nghiệp và cũng là duyên, bởi con đường văn chương của ông

dù gặp nhiều trắc trở nhưng ông vẫn không nản lòng Thành công vang dội của

Hồ Quý Ly và Mẫu thượng ngàn đã chứng tỏ sự tâm huyết, tài năng, nội lực văn

thuật Đó thực sự là những phần thưởng xứng đáng cho một nhà văn vừa có tâm vừa có tài

Hồ Quý Ly là cuốn tiểu thuyết lịch sử tái hiện lại thời kì cuối cuối thế kỉ

XIV đầu thế kỉ XV, đó là thời kì gắn với triều đại nhà Trần và nhà Hồ, với nhân

vật lịch sử phức tạp Hồ Quý Ly Ở tiểu thuyết Mẫu thượng ngàn, Nguyễn Xuân

Khánh chọn lịch sử ở thời điểm cuối thế kỉ XIX đầu thế kỉ XX, tái hiện sự xung

đột văn hoá Đông - Tây của dân tộc Việt và quân xâm lược Pháp Trong Mẫu

thượng ngàn có sự hoà trộn giữa yếu tố lịch sử và yếu tố văn hoá, phong tục Vì

vậy có ý kiến coi Mẫu thượng ngàn là tiểu thuyết lịch sử, có ý kiến coi là tiểu thuyết văn hoá phong tục Luận văn của chúng tôi coi Mẫu thượng ngàn là một

cuốn tiểu thuyết lịch sử, bởi lẽ tác phẩm vẫn gắn với biến cố lịch sử một thời đại

đã qua - thời đại có sự xung đột giữa văn hoá phương Đông và phương Tây Qua tác phẩm này, Nguyễn Xuân Khánh muốn khẳng định sức sống bền bỉ và mạnh mẽ của văn hoá Việt trước những biến động dữ dội của lịch sử Bản thân nhà văn Nguyễn Xuân Khánh cũng khẳng định sự lựa chọn của ông khi viết tiểu thuyết lịch sử: “Có nhiều cách viết tiểu thuyết lịch sử: Tiểu thuyết hoàn toàn gồm những nhân vật lịch sử Tiểu thuyết gồm những nhân vật lịch sử trộn lẫn những nhân vật hoàn toàn hư cấu; Tiểu thuyết chỉ có những nhân vật hư cấu

nằm trong một bối cảnh lịch sử nhất định” [61] Hồ Quý Ly là cuốn tiểu thuyết lịch sử Nguyễn Xuân Khánh viết theo cách thứ hai, còn Mẫu thượng ngàn là

cuốn tiểu thuyết lịch sử nhà văn viết theo cách thứ ba

1.3.1 Quan niệm nghệ thuật của Nguyễn Xuân Khánh

Viết tiểu thuyết lịch sử, Nguyễn Xuân Khánh bày tỏ: “Tôi quan niệm tiểu thuyết lịch sử tạo ra một hiện thực làm sao để gây cho người đọc một ảo tưởng

là nó có thật Tiểu thuyết lịch sử phải dựng lại bối cảnh không khí của thời đại Tôi phải đọc rất nhiều tư liệu cùng sự trải nghiệm thực tế để nhào nặn thành

tình Trong khi đó, kí sự lịch sử chỉ là bám chắc vào các văn bản sử để viết”[46] Như vậy trong ý kiến này của Nguyễn Xuân Khánh, ta thấy nhà tiểu thuyết lịch sử cần hội tụ đủ hai yếu tố quan trọng: thứ nhất, nhà tiểu thuyết lịch

sử phải am hiểu sâu sắc lịch sử, thứ hai phải có trí tưởng tượng phong phú Bởi

lẽ, nếu như nhà văn bị lệ thuộc vào các sự kiện lịch sử thì tác phẩm của anh ta

sẽ khô khan, còn nếu quá xa rời lịch sử thì tác phẩm rất dễ bị trượt vào dã sử Nhà tiểu thuyết lịch sử muốn sáng tác một tác phẩm hấp dẫn, lôi cuốn phải tạo

ra sự kết hợp hài hoà giữa yếu tố lịch sử và yếu tố hư cấu nghệ thuật

Ông khẳng định: “Tôi quan niệm rằng tiểu thuyết lịch sử không phải là kể lại lịch sử, minh hoạ lịch sử mà là phản ánh những vấn đề của con người hiện tại vì chúng ta đang viết cho những người đang sống đọc vì vậy phải đề cập đến những điều mà họ quan tâm” “Trong tiểu thuyết tất cả là giả định để độc giả rộng quyền hư cấu tưởng tượng, độc giả là người tham dự vào tiểu thuyết, tạo ra những góc nhìn còn ẩn khuất trong lịch sử”[48] Theo Nguyễn Xuân Khánh, nhà tiểu thuyết lịch sử vừa phải đảm bảo được tính chính xác về “cái đã có” vừa phải nói lên được “cái có thể có” về lịch sử trong tác phẩm Những vấn đề lịch

sử nhà văn dựng lên trong tác phẩm nhằm đối thoại với độc giả về quá khứ đồng thời đặt ra những vấn đề cho hiện tại và tương lai

Báo Đại đoàn kết có bài Nhà văn Nguyễn Xuân Khánh – Trong mỗi con

người đều có phần âm – dương, sáng – tối Trong đó, nhà văn đã tâm sự rằng:

“Khi viết tác phẩm này (Hồ Quý Ly), tôi rất trung thành với sự kiện lịch sử Tuy nhiên, tiểu thuyết lịch sử không dừng lại ở đó mà nhà văn sẽ phải dùng kiến thức của mình về văn hoá, lịch sử dân tộc cùng những trải nghiệm để có một cái

nhìn về thời đại và thời cuộc”[92] Trong Hồ Quý Ly và Mẫu thượng ngàn,

Nguyễn Xuân Khánh đã thể hiện cái nhìn độc đáo về cuộc sống và con người và

Như vậy trong quan niệm của Nguyễn Xuân Khánh, tiểu thuyết lịch sử phải trung thành với lịch sử nhưng nhà văn viết “tiểu thuyết lịch sử” khác với viết “kí sự lịch sử” Lịch sử không phải là cái đích đến của nhà văn mà đó chỉ là phương tiện, là cái “cớ” để nhà văn bày tỏ cách nhìn nhận, cách đánh giá riêng

về lịch sử với những sự kiện, những nhân vật của quá khứ, đồng thời gửi những bức thông điệp của mình đến hiện tại và tương lai Khi viết tiểu thuyết lịch sử, Nguyễn Xuân Khánh đồng tình với bậc thầy viết tiểu thuyết lịch sử Alexandre Dumas, coi lịch sử “chỉ là một cái đinh để tôi treo các bức hoạ của tôi thôi”[35,175] Nhà văn viết tiểu thuyết lịch sử là để tra vấn về những vấn đề của quá khứ, từ đó gợi ra cho người đọc những vấn đề của hiện tại để cùng chiêm nghiệm, cùng suy nghĩ

1.3.2 Quan niệm nghệ thuật về con người

Quan niệm nghệ thuật về con người là một khái niệm thuộc về thi pháp học, gắn bó chặt chẽ với thế giới quan của nhà văn “Quan niệm nghệ thuật về con người là sự lý giải, cắt nghĩa, sự cảm thấy con người đã được hoá thân thành các nguyên tắc, phương tiện, biện pháp hình thức thể hiện con người trong văn học, tạo nên giá trị nghệ thuật và thẩm mĩ cho hình tượng nhân vật trong đó”[80,43]

Tìm hiểu quan niệm nghệ thuật về con người của nhà văn là một phương diện đặc biệt quan trọng, giúp ta khám phá thế giới nhân vật nói riêng cũng như thế giới nghệ thuật của nhà văn “Quan niệm nghệ thuật về con người của nhà văn là nhân tố quy định trực tiếp tới nhân vật Dựa vào đó, người nghiên cứu sẽ

có cơ sở chắc chắn để tìm hiểu một thành phần cơ bản trong nội dung hình tượng và để lý giải logíc tổ chức bên trong của nhân vật”[64,372]

Trong mọi thời đại văn học, mọi tác phẩm văn học, con người bao giờ cũng là cái đích đến, là trung tâm trong cảm hứng sáng tạo của nhà văn Lịch sử

văn học là lịch sử của những quan niệm khác nhau về con người Văn học 1945 – 1975 chịu sự chi phối của cảm hứng sử thi và lãng mạn đã tạo dựng thành công kiểu con người sử thi, con người tập thể Đó là những con người biểu trưng cho cộng đồng, mang vẻ đẹp lí tưởng, luôn trùng khít với địa vị xã hội của mình và luôn ở trạng thái “đơn trị”, “nhất phiến”, con người là phương tiện để nhà văn biểu hiện lịch sử, khám phá lịch sử

Sau 1975, quan niệm mới về văn chương, về hiện thực đã chi phối sâu sắc tới cái nhìn của nhà văn về con người Nếu trước đây con người là phương tiện

để nhà văn biểu hiện lịch sử, khám phá lịch sử thì nay lịch sử trở thành phương tiện để nhà văn khám phá con người Văn học từ cảm hứng sử thi hào hùng nay

đã chuyển sang cảm hứng đời tư, thế sự về con người Đó là những con người

cá nhân cất lên tiếng nói cá nhân của chính mình, nhân danh cho chính mình Con người trong văn học lúc này “mất dần tính nguyên phiến sử thi mà hiện ra nhiều mâu thuẫn, nhất là trong tình cảm, đạo đức”

Mỗi một nhà văn có một quan niệm riêng về con người Quan niệm của nhà văn về con người sẽ chi phối đến nghệ thuật xây dựng nhân vật của nhà văn Từ góc nhìn đời thường, nhà văn đã nhìn con người bằng quan niệm nghệ thuật hết sức mới mẻ, nhìn con người ở chiều sâu, khám phá con người ở nhiều bình diện, nhiều mối quan hệ, đó là con người trong mối quan hệ với văn hoá phong tục, con người với ý thức cá nhân, con người với đời sống tâm linh, con người cô đơn bi kịch…

1.3.2.1.Con người với văn hoá phong tục

Từ sau 1986, tinh thần đổi mới đã tạo điều kiện cho xu hướng dân chủ hoá trong văn học phát triển mạnh mẽ hơn bao giờ hết Trong xu hướng ấy, tiểu thuyết lịch sử Nguyễn Xuân Khánh đã có những thể nghiệm độc đáo trong việc

mở rộng tiểu thuyết lịch sử về phía văn hoá, phong tục, nhằm tôn vinh những nét đẹp của văn hoá Việt

Văn hoá phong tục là một khái niệm rộng Hiểu một cách thông thường văn hoá gồm “toàn bộ những giá trị vật chất và tinh thần do loài người sáng tạo

ra trong quá trình lịch sử và tiêu biểu cho trình độ mà xã hội đạt được trong từng giai đoạn về các mặt học vấn, khoa học kĩ thuật, văn học, nghệ thuật, triết học, đạo đức, sản xuất”[59] Còn phong tục là những “thói quen, tục lệ đã ăn sâu vào đời sống xã hội, được mọi người công nhận và làm theo”[77] Có thể hiểu văn hoá, phong tục là những giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo ra, được cộng đồng lưu giữ, bảo tồn qua nhiều thế hệ, ăn sâu trong nếp nghĩ

và trở thành thói quen trong sinh hoạt

Nguyễn Xuân Khánh đã viết tiểu thuyết lịch sử Hồ Quý Ly và Mẫu thượng

ngàn bằng chính sự trải nghiệm, am hiểu sâu sắc văn hoá, phong tục làng quê

của mình “Tiểu thuyết văn học trong độ mươi năm lại đây, nếu không có Hồ

Quý Ly và Mẫu thượng ngàn thì sẽ bớt đi bao nhiêu cái sang trọng của bản sắc

văn hoá Việt thấm đẫm trong văn học Việt”[25] Đặt con người trong mối quan

hệ với văn hoá phong tục là một sự thể nghiệm mới mẻ của nhà văn Nguyễn Xuân Khánh Nhà văn không chỉ xây dựng con người lịch sử trong vai trò xã hội mà còn xây dựng con người với ý thức yêu mến, trân trọng, gìn giữ giá trị văn hoá tinh thần tốt đẹp của dân tộc

Trong Mẫu thượng ngàn, những nét đẹp văn hoá phong tục của làng quê

đã được nhà văn thể hiện một cách độc đáo, sâu sắc Trong mối quan hệ với văn hoá phong tục, con người vừa là chủ thể vừa là sản phẩm văn hoá Việt Nhân vật được nhà văn đặt vào không gian văn hoá làng Cổ Đình những năm cuối thế

kỉ XIX đầu thế kỉ XX với sự xung đột văn hoá Đông – Tây đang diễn ra mạnh

mẽ Trong bối cảnh đó, người dân Cổ Đình đã quay về đạo Mẫu của người Việt

Qua đó thể hiện ý thức trân trọng, giữ gìn văn hoá phong tục, thể hiện đời sống tinh thần phong phú và sức sống mãnh liệt của văn hoá dân tộc

Bà Tổ Cô sau bao nhiêu thăng trầm biến động của cuộc đời đã tìm về với đạo Mẫu Bà đã từng theo đạo Phật, đạo Thiên Chúa nhưng cuối cùng bà chọn đạo Mẫu và gắn bó với đạo Mẫu đến cuối đời vì đó là đạo cổ xưa của người Việt Cô Mùi cũng vậy, nếm trải bao cay đắng cuộc đời, cuối cùng cô về với Mẫu với một tấm lòng thành kính nguyện phụng sự Mẫu đến hết đời Những người phụ nữ này được nhà văn xây dựng thành những biểu tượng mang “mẫu tính” tượng trưng cho vẻ đẹp và sự sống bất diệt của văn hoá Việt

Từ điểm nhìn tâm lý – văn hoá – xã hội hiện đại, Nguyễn Xuân Khánh đã đưa người đọc quay trở lại với cội nguồn văn hoá dân gian, chạm đến chiều sâu tâm thức dân gian không chỉ với đạo Mẫu mà còn với tín ngưỡng phồn thực, với

lễ hội “trải ổ”, với tục thờ Thần Cẩu, thờ Thần Cây Đa, tục tang ma, cưới hỏi… Tất cả những yếu tố văn hoá, phong tục đó đã nói lên đời sống tinh thần phong phú của dân tộc Việt, làm nên bản sắc riêng của dân tộc Việt

Trong Hồ Quý Ly, những nét đẹp của văn hoá Việt được Nguyễn Xuân

Khánh tái hiện lại một cách hết sức chân thực với những nét đẹp của Thăng Long xưa qua lễ hội Đồng Cổ - ngày lễ lớn của Thăng Long được cử hành vào ngày mùng bốn tháng tư hàng năm Đó là lễ hội gắn với đời sống tinh thần của người dân Kinh đô thời Lý - Trần Không chỉ có lễ hội mà những nếp sinh hoạt thanh cao tao nhã của người xưa cũng được nhà văn thể hiện hết sức tinh tế và sâu sắc Thượng tướng Trần Khát Chân là một võ tướng nhưng ông lại có một tâm hồn tinh tế, nhạy cảm trước cái đẹp Thượng tướng có cả một trại mai trồng

đủ các loại mai quý Hàng năm vào mùa xuân, Thượng tướng lại mở tiệc Đại Mai để thượng rượu, ngắm hoa

Lịch sử trải qua bao thăng trầm, dâu bể nhưng dấu tích văn hoá và những nét đẹp trong đời sống tinh thần của người Việt trong tiểu thuyết lịch sử Nguyễn Xuân Khánh thì sẽ còn mãi với thời gian

1.3.2.2 Con người với ý thức cá nhân

Như chúng ta đã biết, cảm hứng chủ đạo của văn học trước 1986 là cảm hứng ngợi ca, nhà văn cũng đồng thời là một “chiến sĩ cách mạng”, một nhà chính trị Vì vậy, nhà văn chỉ quan tâm đến cái chung, ít chú ý đến cái riêng, chỉ chú ý đến con người tập thể, con người cộng đồng, ít chú ý đến đến con người

cá nhân Hệ quả tất yếu, văn học sẽ sản sinh ra những nhân vật có đời sống tâm hồn hết sức nghèo nàn, tính cách đơn giản, phiến diện Nói như nhà lí luận phê bình văn học Nguyễn Đăng Điệp, trong văn học thời kì này “những diễn biến tâm lý của nhân vật được đặt sẵn trong cái khung tư tưởng định trước mà chưa thực sự diễn ra theo logic cuộc sống”[36,137]

Trong không khí dân chủ của thời kì đổi mới hôm nay, Nguyễn Xuân Khánh không quan tâm đến những con người lý tưởng mang màu sắc “thánh nhân”, không quan tâm đến những điển hình xã hội mà nhà văn đi sâu vào khám phá con người với ý thức cá nhân về chính bản thân chính mình Từ góc nhìn đời tư cá nhân, nhà văn đã thể hiện con người như những cuộc đời riêng, những

số phận riêng Trong dòng chảy của lịch sử, mỗi con người tự đối diện với chính mình, tự ý thức với những mâu thuẫn, những xung đột, những bi kịch…của chính mình

Trong tiểu thuyết Hồ Quý Ly, từ những nhân vật có thật trong lịch sử như

Hồ Quý Ly, Hồ Nguyên Trừng, ông vua già Nghệ Tôn, Thuận Tôn, Trần Khát Chân, Nguyễn Cẩn, Phạm Sư Ôn, Chế Bồng Nga…đến những nhân vật hư cấu như Sử Văn Hoa, Phạm Sinh, Thanh Mai… đều hiện lên với một số phận lịch

sử riêng đầy những bi kịch Còn trong tiểu thuyết Mẫu thượng ngàn, cái làng

Cổ Đình tuy hiện lên với những nét đẹp cổ kính nhưng người đọc không khỏi ngậm ngùi trước những số phận éo le, những mảnh đời bất hạnh, đau khổ như Trịnh Huyền, ông hộ Hiếu, anh cu Điều, cô Ngát, cô Mùi, cô Ngơ, thím Pháo… Khai thác con người cá nhân, Nguyễn Xuân Khánh còn đặc biệt đi sâu vào đời sống riêng của con người với mặt tự nhiên, bản năng Theo quan điểm Freud, bản năng con người không thể mất, không thể bị triệt tiêu dù cho phải chịu áp lực của môi trường văn hoá, xã hội, lễ giáo đạo đức Chúng chỉ bị dồn nén vào tiềm thức, đến khi gặp điều kiện thuận lợi sẽ bùng phát Trong nền văn học “đạo đức cách mạng”, con người tự nhiên, bản năng đã bị dồn nén, bị kìm hãm và bị trấn áp bởi những chuẩn mực đạo đức của con người xã hội, con người lý tưởng Đời sống bản năng của con người, đặc biệt bản năng tính dục không được coi như một nhu cầu tất yếu, một niềm vui sống của con người, thậm chí còn trở thành đề tài “cấm kị”

Xuất phát từ quan niệm mới mẻ về con người, nhà văn Nguyễn Xuân Khánh đã thể hiện con người tự nhiên, bản năng trong cái nhìn mang tinh thần nhân văn, nhân bản sâu sắc Các nhân vật nữ như Quỳnh Hoa, Thanh Mai, cô

Sáo trong tiểu thuyết Hồ Quý Ly; Cô Mùi, bà Ba Váy, thím Pháo, Nhụ, cô Ngơ… đến nhân vật huyền thoại như ông Đùng bà Đà trong Mẫu thượng ngàn

đều là những hiện thân sống động của con người tự nhiên, bản năng Họ là những con người có nguồn gốc xuất thân khác nhau, có địa vị xã hội khác nhau nhưng họ đều coi trọng đời sống bản năng Với họ, tình dục là một điều bình thường, một nhu cầu tất yếu của cuộc sống Có thể nói đi sâu khám phá con người trong sự tự ý thức về con người bi kịch, con người tự nhiên, bản năng là cách Nguyễn Xuân Khánh thể hiện sự quan tâm đến con người cá nhân với tất

cả cái riêng và những biểu hiện phong phú của “tính người”

Văn học trước thời kì đổi mới thường e ngại, dè dặt khi tiếp cận con người tâm linh, sợ bị gán vào chủ nghĩa duy tâm Nhưng khám phá con người tâm linh

là một xu hướng được nhiều nhà tiểu thuyết thời kì đổi mới quan tâm, bởi đó là cách để nhà văn khám phá thế giới bí ẩn với những điều “bất khả giải” đằng sau hiện thực, khám phá “con người ở bên trong con người” Việc khám phá con người tâm linh đã đem đến một giá trị nhân văn mới, nâng tiểu thuyết thời kì đổi mới lên một trình độ nhận thức mới về con người

Tâm linh là khả năng đoán trước những điều sắp xảy ra theo quan niệm duy tâm Tâm linh là cái thiêng liêng cao cả trong cuộc đời thường, là niềm tin trong tín ngưỡng tôn giáo Từ xưa đến nay, tâm linh là một mặt quan trọng trong đời sống tinh thần của con người Những bí ẩn, những khả năng kì diệu của tâm linh cho đến nay vẫn là điều “bất khả giải” đối với con người Hướng ngòi bút vào cõi tâm linh là cách để nhà văn khám phá thế giới đằng sau hiện thực Đó là thế giới mà con người không thể nắm bắt, nhận biết bằng duy lý, bằng khoa học Đúng như Doxtoiepxki nói: " Con người là một điều bí ẩn, cần phải khám phá con người Tôi tìm hiểu điều bí ẩn ấy vì tôi muốn trở thành con người"[23] Mỗi con người là một thế giới, một tiểu vũ trụ đầy những bí ẩn, kì diệu và không kém phần phức tạp Chính vì thế, tiểu thuyết thời kì đổi mới dành nhiều sự quan tâm để khám phá con người tâm linh

Nguyễn Xuân Khánh đã tiếp cận con người tâm linh nhằm khám thế giới tinh thần phong phú, bí ẩn và chiều sâu vô tận của con người, khám phá con người ở nhiều bậc thang giá trị, ở những mối quan hệ phong phú, ở những khả năng kì lạ mà khoa học chưa thể giải thích được, qua đó thể hiện khả năng chiếm lĩnh đời sống phong phú của nhà văn

Trong Mẫu thượng ngàn, đó là sự linh thiêng của đạo Mẫu đối với người dân Cổ Đình Mẫu và những người hầu cận của Mẫu là điểm tựa tâm linh mà

người bế tắc, không tìm ra lối thoát, như một nhu cầu tự nhiên họ tìm về thế giới tâm linh Trong thế giới linh thiêng của đạo Mẫu, con người có thể vượt lên trên giới hạn của chính mình để vươn tới cái tuyệt đối, cái toàn năng, cái vô hạn, cái huyền diệu, kì ảo, giúp con người lấy lại thăng bằng và tìm thấy ý nghĩa

sự sống

Như vậy, qua việc khám phá con người trong mối quan hệ với văn hoá phong tục, con người với ý thức về bi kịch, về khát vọng, bản năng, con người tâm linh, Nguyễn Xuân Khánh đã thể hiện rõ ý thức cách tân, từ đó giúp người đọc nhận ra những trạng thái đời sống phong phú, bí ẩn, kì diệu như nó vốn có

Đó là sự thích ứng, phù hợp với sự phát triển của chính bản thân văn học, phù hợp với tinh thần đổi mới của thời đại, đồng thời mở ra một nền văn học giàu giá trị thẩm mĩ, giàu giá trị nhân văn, nhân bản, hiện đại và không xa rời bản sắc văn hoá dân tộc

1.3.3 Xử lý mối quan hệ giữa sự thật lịch sử và hƣ cấu lịch sử trong việc khắc hoạ nhân vật

Với quan niệm “tiểu thuyết lịch sử trước hết phải là tiểu thuyết”, Nguyễn Xuân Khánh đã chọn cho mình một lối đi riêng trong cách khai thác đề tài lịch

sử, trong việc khắc hoạ nhân vật Nhà văn cho rằng: “Theo tôi, tiểu thuyết lịch

sử có hai loại Một là viết về những nhân vật nổi tiếng trong lịch sử Và người viết không được phép bịa đặt một cách trắng trợn, chỉ có thể hư cấu về tâm lí hoặc thêm những nhân vật hư cấu để soi sáng nhân vật có thực Còn một loại khác là nhà văn xây dựng không khí xưa nhưng nhân vật là nhân vật hư cấu Có một vài nhân vật nhưng chỉ làm bối cảnh cho nhân vật hư cấu Và lịch sử chỉ là cái đinh treo”[48] Nhà văn có thể “tái tạo”, “nhào nặn lại lịch sử”, tưởng tượng,

hư cấu để bổ sung những chi tiết, những sự kiện mà lịch sử không nói đến hoặc

Trong Giàn thiêu, khi xây dựng nhân vật Nguyên phi Ỷ Lan Võ Thị Hảo

đã dựa vào những sử liệu giai đoạn 1088 – 1138, dưới hai triều đại Lý Nhân

Tông và Lý Thần Tông được ghi trong Đại Việt sử kí toàn thư Tuy nhiên, Võ

Thị Hảo không tôn trọng tuyệt đối lịch sử, không chú trọng yếu tố “lịch sử” mà chú trọng đến yếu tố “con người” Nguyên phi Ỷ Lan Nhà văn đã huy động tối

đa trí tưởng tượng và sự hư cấu khi xây dựng nhân vật lịch sử này Trong trang văn của Võ Thị Hảo, Ỷ Lan là người suốt đời đam mê quyền lực và bà sẵn sàng làm tất cả để thoả mãn niềm đam mê quyền lực ấy Bà đã mua chuộc Dương hoàng hậu để đứa con ruột được lên ngôi, đã đẩy hoàng hậu và 76 cung nữ vào chỗ chết Ỷ Lan cho xây lắm chùa chiền, trọng đại tăng lữ cũng là để thể hiện sự sám hối cho tội lỗi giết Dương Thái hậu và 76 cung nữ năm nào Trí tưởng tượng và hư cấu của Võ Thị Hảo đã “hưởng thụ lịch sử” theo quan niệm cá nhân của nhà văn và đã đem đến cho bạn đọc những ấn tượng mới mẻ về nhân vật Nguyên phi Ỷ Lan

Trong Sông Côn mùa lũ, Nguyễn Mộng Giác khi xây dựng nhân vật lịch

sử Nguyễn Huệ một mặt vẫn tôn trọng những yếu tố lịch sử, Nguyễn Huệ hiện lên trong tác phẩm tiểu thuyết lịch sử của Nguyễn Mộng Giác là một vị tướng tài ba, lừng lẫy với bao chiến công, một nhân tài quân sự, một người anh hùng quyết đoán Bên cạnh đó, Nguyễn Mộng Giác hư cấu, sáng tạo những mối quan

hệ riêng tư của Nguyễn Huệ, nhằm khắc hoạ một Nguyễn Huệ đời thường rất mực hiếu nghĩa với thầy giáo cũ, một Nguyễn Huệ luôn nâng niu, ấp ủ tình yêu thuần khiết thanh cao một đời với An Với những hư cấu, sáng tạo, nhân vật lịch

sử Nguyễn Huệ đã được Nguyễn Mộng Giác “thực sự trao cho sự sống đúng nghĩa chứ không phải đã sống như trong lịch sử” nên Nguyễn Huệ trong tiểu thuyết lịch sử của Nguyễn Mộng Giác sống động hơn, chân thực hơn Nguyễn Huệ trong các bộ chính sử

Trong Hồ Quý Ly và Mẫu thượng ngàn, Nguyễn Xuân Khánh đã thể hiện

sự mới mẻ, “phi truyền thống” trong khi khắc hoạ các nhân vật Chính điều này làm cho thế giới nhân vật trong tiểu thuyết lịch sử của nhà văn thoát ra khỏi sự khô cứng, trở nên có sức hấp dẫn và lôi cuốn với bạn đọc

1.3.3.1.Những nhân vật có thật trong lịch sử

Nhân vật lịch sử là những con người có thật trong lịch sử đã được các nhà

sử học ghi chép lại trong sử sách với lai lịch tiểu sử, hành động, công trạng rõ ràng Còn nhân vật tiểu thuyết lịch sử là những nhân vật mà nhà văn có quyền

hư cấu theo ý đồ nghệ thuật của mình Khi xây dựng các nhân vật có thật trong lịch sử, Nguyễn Xuân Khánh không bỏ qua kiến thức của một nhà sử học, nhà văn tôn trọng những thành phần lịch sử xác định mà các nhà sử học đã ghi lại trong các bộ chính sử Đồng thời, nhà văn đã thêm vào những yếu tố hư cấu, sáng tạo khiến cho các nhân vật đó không chỉ hiện lên trong các “vai lịch sử”

mà còn hiện lên trong tư cách một con người đời thường với số phận riêng, cuộc đời riêng một cách sống động, toàn diện hơn trong cái nhìn thấu suốt nhiều chiều, nhiều bình diện Những hư cấu, sáng tạo về nhân vật có thật trong lịch sử của nhà tiểu thuyết là sự bổ sung cho chính sử với những yếu tố mà các nhà sử học không nói đến Những nhân vật lịch sử được biến đổi bằng khả năng hư cấu của tư duy nghệ thuật, được đặt vào giữa không thời gian đời sống thực khiến cho nhân vật lịch sử trở thành nhân vật tiểu thuyết Hư cấu được coi là một đặc trưng của thể loại, là một thao tác nghệ thuật không thể thiếu trong tư duy sáng tạo của tiểu thuyết Hư cấu cho phép nhà văn tái hiện những thời đại lịch sử phát triển trong câu chuyện hư cấu, không hiện thực như sử học, và những nhân vật hoàn toàn không bị lệ thuộc bởi nguyên mẫu ngoài đời như những tác phẩm thuộc thể ký Trong vô vàn những gương mặt đời thường và giữa muôn ngàn

thuật, đối với tiểu thuyết đã trở thành yếu tố bộc lộ rõ rệt phẩm chất sáng tạo dồi

dào của nhà văn

Chẳng hạn trong khi xây dựng nhân vật lịch sử Hồ Quý Ly, Nguyễn Xuân Khánh giữ nguyên những sự thật lịch sử về Hồ Quý Ly đã được ghi trong chính

sử với một lý lịch rõ ràng về nguồn gốc xuất thân, về hành động về những sự kiện lịch sử đã được mọi người biết đến Đó là hàng loạt các sự kiện như Hồ Quý Ly giết Nguyễn Đa Phương, bức tử Thuận Tôn, dời đô về Thanh Hoá, giết

370 người sau hội thề Đốn Sơn… Bên cạnh đó, Nguyễn Xuân Khánh còn đưa vào những yếu tố mà chính sử không hề nói đến về nhân vật lịch sử Hồ Quý Ly Chẳng hạn việc “hằng đêm ông vẫn đến trước bàn thờ công chúa Huy Ninh, ngồi dưới chân pho tượng đá trắng, để nói chuyện với bà bằng những thì thầm trong tâm tưởng”[8,571 - 572] Các nhà sử học cũng không hề nói đến những dằn vặt, những giằng xé nội tâm khi Hồ Quý Ly buộc phải giết Nguyễn Đa Phương – con đẻ thầy dạy học của mình, biến con gái mình thành bà goá khi ông bức tử ông vua Thuận Tôn…Chính những điều chính sử không nói đến về

Hồ Quý Ly lại được Nguyễn Xuân Khánh nói rất nhiều, qua đó khám phá về con người Hồ Quý Ly trong sự toàn vẹn, trong chiều sâu nội tâm Các nhân vật

có thật trong lịch sử khác trong cuốn tiểu thuyết này như Hồ Nguyên Trừng, Hồ Hán Thương, Thánh Ngẫu, công chúa Huy Ninh, Nghệ hoàng, Thuận Tôn, Trần Khát Chân, Trần Nguyên Hàng, Nguyễn Cẩn, Phạm Sư Ôn, Chế Bồng Nga… cũng được nhà văn xây dựng theo hướng này

Song những hư cấu, sáng tạo về nhân vật của Nguyễn Xuân Khánh trong

Hồ Quý Ly và Mẫu thượng ngàn không xa rời, thoát ly không khí lịch sử thời

đại mà nhân vật đang sống Nhà văn chú trọng đến việc hư cấu, sáng tạo về các nhân vật lịch sử, nhằm đảm bảo cho độc giả rằng mọi sự đều có thể diễn ra như vậy Bởi vì “đời sống riêng, tâm lý của các nhân vật tuy không được nhắc đến

ý nghĩa vô cùng quan trọng dựa trên vốn sống và những tài liệu lịch sử, nhà nghệ sĩ phải tưởng tượng để bổ sung cho vô số những “điểm trắng”[32]

1.3.3.2 Những nhân vật hƣ cấu

Nhân vật hư cấu trong tiểu thuyết Nguyễn Xuân Khánh là những nhân vật không có thật trong lịch sử được nhà văn sáng tạo ra hoàn toàn bằng tài năng và trí tưởng tượng phong phú, bằng kinh nghiệm và vốn hiểu biết của mình Kiểu

nhân vật này có mặt ở cả tiểu thuyết Hồ Quý Ly và Mẫu thượng ngàn

Trong tiểu thuyết Hồ Quý Ly, nhà văn đã xây dựng tới hơn ba mươi nhân

vật hư cấu Trong đó có những nhân vật được dụng công khắc hoạ có cá tính, có đời sống nội tâm như Phạm Sinh, Sử Văn Hoa, Thanh Mai, cô Sáo; có những nhân vật chỉ xuất hiện thoáng qua như ông già Lặc, cô Hạnh con gái Sử Văn Hoa… Đây là những nhân vật không hề có trong lịch sử “nhưng lại hoàn toàn

ăn nhập với guồng chuyển động của tâm lý và tính cách các nhân vật chính”[28] Nếu không có những nhân vật hoàn toàn là sự hư cấu như Phạm Sinh, Sử Văn Hoa, sự soi chiếu về nhân vật chính Hồ Quý Ly sẽ trở nên đơn điệu, nghèo nàn đi rất nhiều, không có Thanh Mai, đời sống nội tâm của Hồ Nguyên Trừng với những hạnh phúc, đau khổ, dằn vặt…cũng sẽ kém phần phong phú, sinh động hơn rất nhiều Nguyễn Xuân Khánh đã tạo ra được một mối quan hệ chặt chẽ giữa các nhân vật cấu và các nhân vật có thật trong lịch

sử Cuộc đời mỗi nhân vật đều nhằm lý giải mối quan hệ giữa cá nhân và lịch sử

để tìm ra dấu ấn lịch sử trong con người, mỗi số phận đều chứa một phần lịch

sử nên mỗi nhân vật của Nguyễn Xuân Khánh đều phản ánh các dòng chảy khác nhau của lịch sử Nhà văn thông qua các nhân vật để dựng lại không khí lịch sử một giai đoạn, một thời kì lịch sử để người đọc hiểu hơn về một thời kì lịch sử

đã qua, đồng thời lý giải lịch sử bằng con mắt hiện tại

Trong tiểu thuyết Mẫu thượng ngàn, thế giới nhân vật hoàn toàn là những nhân vật hư cấu, không hề có mặt trong các bộ chính sử nhưng Mẫu thượng

ngàn vẫn là một cuốn tiểu thuyết lịch sử đích thực Bởi thế giới nhân vật trong Mẫu thượng ngàn chính là những cuộc đời “chân thật” của bối cảnh lịch sử cuối

thế kỉ XIX đầu thế kỉ XX Nguyễn Xuân Khánh quan niệm: “Tiểu thuyết lịch sử càng phải hư cấu Hư cấu đến mức độ nào ư? Phải hư cấu đến độ chân thực Chỉ

có như vậy, nhà văn mới có thể giải mã được lịch sử, từ đó tạo ra thế giới của

riêng mình”[28] Với Mẫu thượng ngàn, những nhân vật hoàn toàn hư cấu này

được xây dựng để giải mã về lịch sử trong cuộc đấu tranh giữ gìn, bảo tồn văn hoá dân tộc Cái đích đến của tiểu thuyết lịch sử theo tư duy hiện đại không phải

là thể hiện lịch sử mà thể hiện thân phận con người trước những biến động lớn lao của lịch sử

Là một tiểu thuyết gia hiện đại, Nguyễn Xuân Khánh đồng tình với quan điểm của Millan Kundera cho rằng: “tiểu thuyết gia không phải là thằng hầu của những sử gia Anh không thể kể hay bàn về lịch sử, nhưng khám phá ra những khía cạnh chưa biết tới của hiện hữu con người, những biến động lớn lao của lịch sử đối với anh ta giống như cái đèn rọi bất thình lình làm sáng tỏ nhưng khía cạnh ẩn giấu và vạch trần chúng ra”[20] Tiểu thuyết lịch sử là “sự sáng tạo thứ hai, nó là tác phẩm của con người Bởi vì chỉ có con người mới có thể còn chơi được với quá khứ, làm cho nó sống lại trước mắt chúng ta và phục sinh nó bằng nghệ thuật”[33,165] Goncourt cho rằng “lịch sử là cuốn tiểu thuyết đã viết xong, tiểu thuyết lịch sử có thể diễn ra như thế Thượng đế chẳng làm gì được với lịch sử nữa nhưng con người thì còn có thể viết lịch sử và làm thay hình, đổi dạng nó”

Có thể khẳng định rằng, nhân vật trong tiểu thuyết Nguyễn Xuân Khánh từ những nhân vật bước ra từ lịch sử cho đến những nhân vật hoàn toàn hư cấu đều

với những phức tạp và đa diện của nó đều là những nhân vật tiểu thuyết đích thực Đây là một thành công lớn trong nghệ thuật xây dựng nhân vật tiểu thuyết lịch sử Nguyễn Xuân Khánh