68
Phát triển tài nguyên văn hóa là việc phát huy, tăng cường và cải thiện việc sử dụng các nguồn tài nguyên văn hóa, việc sản xuất văn hóa thông qua quá trình thực hiện một loạt các biện pháp và các hoạt động kỹ thuật và kinh tế. Bản chất của phát triển nguồn tài nguyên văn hóa là đưa giá trị văn hóa từ các nguồn tài nguyên văn hóa vào giá trị thị trường.
Hiện nay, theo định hướng của Đảng và Chính phủ về việc thực hiện đề án phát triển các ngành công nghiệp văn hóa Việt Nam, các tỉnh, thành phố trong cả nước đang quan tâm đến việc xây dựng chiến lược phát triển các ngành công nghiệp văn hóa địa phương. Đương nhiên là mỗi địa phương đều phải căn cứ vào hệ thống tài nguyên văn hóa của mình để xây dựng đề án phát triển mang đặc điểm, hiện trạng tài nguyên văn hóa mang tính bản địa và tạo ra lợi thế cạnh tranh từ những đặc điểm riêng về tài nguyên văn hóa vốn có của địa phương. Mỗi vùng miền đều phải dựa vào nguồn tài nguyên văn hóa dân tộc đặc sắc, phong phú để phát triển các nguồn tài nguyên văn hóa, phải có sự nỗ lực để thúc đẩy sự phát triển của các ngành công nghiệp văn hóa mang đặc điểm văn hóa vùng miền. Nhưng muốn thực hiện được điều đó, chúng ta cần cẩn thận kiểm tra đánh giá hệ thống tài nguyên văn hóa đang có trước khi thực hiện việc phát triển tài nguyên văn hóa, việc làm này là một nguyên tắc bắt buộc và có sự ảnh hưởng rất lớn đến hiệu quả của việc phát triển tài nguyên văn hóa.
3.2. Một số vấn đề trong phát triển tài nguyên văn hóa 3.2.1. Nhận thức sai lệch về lợi thế tài nguyên văn hóa
Mỗi vùng miền trên đất nước ta đều là những nơi tàng trữ kho báu về văn hóa của các dân tộc Việt Nam, là “mỏ quặng” tài nguyên văn hóa giàu có, quí hiếm, là lợi thế sự phát triển của các ngành công nghiệp văn hóa Việt Nam. Nhưng ưu thế tài nguyên văn hóa không phải tự nhiên mà chuyển hóa thành lợi thế công nghiệp và khả năng cạnh tranh thị trường. Quá trình chuyển hóa này đòi hỏi phải có sự hỗ trợ của hoạt động sáng tạo, hỗ trợ của công nghệ sản xuất hiện đại. Nếu chúng ta không nắm bắt được tính không độc quyền của các nguồn tài nguyên văn hóa, chỉ nhấn mạnh những ưu thế của các nguồn tài nguyên, mà không có những phương pháp tích cực hiệu quả để hội nhập và phát triển thì những lợi thế này rất dễ dàng bị những người khác lợi dụng, và thông qua sự phổ biến của truyền thông mà phổ biến mạnh trên thế giới, như vậy sẽ dẫn đến sự tổn thất nghiêm trọng các nguồn lực, và cuối cùng những lợi thế sẽ rơi vào hoàn cảnh bất lợi bất lợi.
3.2.2. Tính “mù” trong phát triển tài nguyên văn hóa
69
Khi đối mặt với vấn đề phát triển tài nguyên văn hóa, chúng ta phải có nhận thức rõ ràng rằng: không phải tất cả các nguồn tài nguyên văn hóa đều sẵn sàng cho mục đích phát triển sản phẩm văn hóa và dịch vụ văn hóa. Ví dụ trong bộ phận văn hóa tôn giáo, tồn tại một số khái niệm về văn hóa khu vực và văn hóa danh nhân lịch sử, chứa đựng rất nhiều loại giá trị như: giá trị biểu tượng, giá trị tuyên truyền, giá trị giáo dục…sẽ khó chuyển hóa cụ thể vào trong sản phẩm văn hóa với giá trị kinh tế. Tuy nhiên, với sự tác động tích cực từ sự phát triển bùng nổ của ngành công nghiệp văn hóa, một số nơi do sự cuốn hút vào xu thế mà thiếu sự tỉnh táo mà vội vàng đưa tất cả các loại tài nguyên vốn có để phát triển thành sản phẩm và dịch vụ văn hóa, mà không hề thông qua khâu đánh giá phân tích khả năng phát triển có hay không, không hề quan tâm dự án có triển vọng hay không. Hậu quả là sự thiệt hại, không chỉ gây ra sự lãng phí về nhân lực, cơ sở vật chất, tài chính mà còn làm cho phần lớn tài nguyên văn hóa bị thất thoát, tổn hại nghiêm trọng, làm suy giảm lòng nhiệt tình, tích cực của mọi người trong tinh thần phát triển công nghiệp văn hóa.
3.2.3. Phát triển theo chiều rộng kém hiệu quả
Phát triển theo chiều rộng là một khái niệm liên quan đến mô hình tăng trưởng kinh tế theo chiều rộng. Mô hình này có đặc trưng cơ bản là tăng khối lượng sản xuất chỉ bằng tăng các yếu tố đầu vào là các nguồn lực và tài nguyên dạng thô và được khai thác một cách nhanh chóng. Phát triển tài nguyên văn hóa thô là một hiện tượng khá phổ biến ở Việt Nam hiện nay. Việt Nam với 7 vùng văn hóa và 2 tiểu vùng văn hóa với các nguồn tài nguyên văn hóa dân tộc đầy màu sắc, phong phú và đa dạng. Nhưng hầu hết, trình độ phát triển kinh tế và xã hội các vùng như: Tây bắc, Đông bắc bộ, Tây nguyên, Tây nam bộ là tương đối thấp, điều kiện phát triển của các ngành công nghiệp văn hóa vẫn chỉ là hình thức khai thác phụ thuộc vào tài nguyên văn hóa ở dạng “thô”, thiếu tính sáng tạo. Trong hoàn cảnh không có các công cụ kỹ thuật, phương tiện sản xuất hiện đại và thiếu các điều kiện sáng tạo văn hóa nên sản xuất giá trị gia tăng cho sản phẩm văn hóa, dịch vụ văn hóa chủ yếu là thấp. Hiện tượng lãng phí tài nguyên văn hóa, thị trường tiềm năng cao về tài nguyên văn hóa mất đi những cơ hội để phát triển. Nếu tình trạng này được thay đổi, cải thiện đáng kể thì sự phát triển của các ngành công nghiệp văn hóa ở các khu vực này sẽ từng bước thay đổi, tạo ra sức mạnh tổng thể cho các ngành công nghiệp văn hóa Việt Nam. Từ đó, một số nguồn tài nguyên văn hóa sẽ có giá trị thị trường cao hơn, cơ hội bình đẳng và tích cực hơn, tạo điều kiện chín mùi cho sự phát triển công nghiệp văn hóa đảm bảo cả chiều sâu và chiều rộng.
70
3.2.4. Không có sự phối hợp giữa vấn đề phát triển tài nguyên và bảo vệ tài nguyên văn hóa
Trong sự phát triển của các ngành công nghiệp văn hóa hiện nay, hiện tượng rất phổ biến là phát triển tài nguyên văn hóa theo hình thức tính chất ngắn hạn, nên hệ quả là mức độ thiệt hại, tổn thất về tài nguyên văn hóa rất lớn do tư duy “ăn xổi” này. Rất nhiều di tích, di vật đã bị thay đổi tính chất, diện mạo, hủy hoại giá trị trong các vỏ bọc mới, bị mất tính nguyên bản. Hiện tượng nhiều điệu múa dân gian, lễ hội, phong tục bị đơn giản hóa, tầm thường hóa, mất đi những nét hấp dẫn, duyên dáng ban đầu của chúng.
Ở một số nơi, một số các di tích, di vật và các công trình kiến trúc trong danh sách bảo tồn và phát triển đã bị xuống cấp, hư hỏng nặng không được sửa chữa trùng tu, thậm chí, một số công trình còn bị tổn thất, hủy hoại nặng nề. Khai thác, phát triển tài nguyên văn hóa không song hành với việc bảo vệ tài nguyên sẽ dẫn đến sự cạn kiệt các nguồn tài nguyên. Đây phải là một vấn đề nhất thiết cần phải loại bỏ trong mô hình phát triển tài nguyên văn hóa theo hướng phát triển bền vững.
3.3. Một số vấn đề tồn tại trong phát triển tài nguyên văn hóa ở Việt Nam hiện nay
Theo đặc điểm của các nguồn tài nguyên văn hóa cũng như một số vấn đề tồn tại trong việc phát triển các nguồn tài nguyên văn hóa ở Việt Nam hiện nay, việc đề xuất các ý tưởng phát triển tài nguyên văn hóa phải quan tâm một số vấn đề như: Hiểu biết thực sự, rõ ràng có tính khoa học về tài nguyên văn hóa; Ý thức trong việc sử dụng tài nguyên văn hóa bản địa và tài nguyên văn hóa ngoài bản địa; Phát triển tài nguyên văn hóa phải phù hợp với bước phát triển của thời đại; Chỉ đạo hướng dẫn về công tác phát triển tài nguyên văn hóa theo đặc điểm của từng vùng, địa phương; Xây dựng và hoàn thiện hệ thống văn bản qui phạm pháp luật và chính sách có liên quan; Thiết lập cơ chế phối hợp hiệu quả; phải tuân thủ nguyên tắc phối hợp giữa nhiệm vụ phát triển tài nguyên và bảo vệ tài nguyên văn hóa.
3.3.1. Hiểu biết thực sự, rõ ràng có tính khoa học về tài nguyên văn hóa
Sắp xếp và phân loại khoa học các nguồn tài nguyên văn hóa, nắm bắt chính xác những đặc điểm của các loại tài nguyên văn hóa là một điều kiện tiên quyết cho sự phát triển hợp lý các nguồn tài nguyên văn hóa. Theo thứ tự, khi được phân loại, đặc biệt là phải sử dụng góc nhìn thị trường, góc nhìn của kinh tế để khảo sát, đánh giá tài nguyên văn hóa, không được đánh giá sơ sài, và càng không được đánh giá, suy đoán thiếu cơ sở căn cứ. Những giá trị về phát triển công nghiệp văn hóa cần phải được phân tích cẩn thận từ các giá trị của hệ thống tài nguyên văn hóa, không gian phát triển bền vững,
71
phạm vi và dung lượng của thị trường sản phẩm, và theo đó mà xác định được mức độ đầu tư và quy mô phát triển. Bản thân một số tài nguyên, tự thân không có giá trị đối với sự phát triển công nghiệp văn hóa, giá trị của nó chỉ còn thể hiện trong vai trò duy trì hình ảnh văn hóa của một vùng. Đối với tài nguyên văn hóa như vậy, vấn đề cần quan tâm nhiều hơn là vấn đề bảo vệ, chứ không phải miễn cưỡng để phát triển nó. Làm như thế là, cuối cùng chính chúng ta chỉ có thể sản xuất ra một số sản phẩm văn hóa, dịch vụ văn hóa không có thị trường, như vậy sẽ lãng phí tài nguyên con người, vật lực và các nguồn lực tài chính.
3.3.2. Ý thức trong việc sử dụng tài nguyên văn hóa bản địa và tài nguyên văn hóa ngoài bản địa
Ngày nay, trên thế giới, sự tiếp xúc, giao lưu của các nền văn hóa ngày càng diễn ra mạnh mẽ hơn, chúng ta không thể chỉ chăm chú nhìn vào nguồn tài nguyên văn hóa của riêng mình, chúng ta cũng không thể làm theo cách có tài nguyên gì là phát triển tài nguyên đó. Làm như thế, chúng ta rất dễ rơi vào tình trạng phát triển theo chiều rộng, dựa vào nguồn tài nguyên “thô” và tình trạng thiếu nguồn lực văn hóa địa phương và rất dễ rơi vào bằng lòng với hoàn cảnh, điều kiện về tài nguyên văn hóa của mình.Vì vậy, khi phát triển các nguồn tài nguyên văn hóa, chúng ta nhất thiết phải xác lập nguồn lực tài nguyên địa phương, ý thức về việc sử dụng các nguồn tài nguyên bên ngoài. Từ hai nguồn tài nguyên đó, mỗi địa phương sẽ tự túc và tự chủ để phát triển tài nguyên văn hóa. Kể từ khi Hoa Kỳ, Nhật Bản, Hàn Quốc và các ngành công nghiệp văn hóa ở các nước phát triển khác khẳng định vị thế của mình trong vị thế của những quốc gia có nền công nghiệp văn hóa phát triển mạnh, các quốc gia này đã tận dụng các nguồn tài nguyên văn hóa của chúng ta để phát triển sản phẩm của mình. Đó là sự thật, vậy thì sao chúng ta lại không thể vay mượn tài nguyên văn hóa của họ để phát triển sản phẩm của chúng ta? Chỉ cần không liên quan đến bản quyền trí tuệ, chúng ta nên mạnh dạn sử dụng những nguồn tài nguyên này hấp thụ tất cả các nguồn tài nguyên văn hóa trong và ngoài nước để có những dự án mang tầm sáng tạo quốc tế để hội nhập và phát triển trong thời kỳ mới.
3.3.3. Phát triển nguồn tài nguyên văn hóa phải phù hợp với bước phát triển của thời đại
Tính động thái của các nguồn tài nguyên văn hóa, quyết định đến vấn đề khi chúng ta tiến hành phát triển tài nguyên thì không thể có sự tự mãn mà dừng lại, mà phải nắm vững những qui luật về sự thay đổi phát triển của nó, có cái nhìn biện chứng về sự phát triển tài nguyên văn hóa. Trong thực tế, sự thay đổi của chính nó không phải tất cả
72
đều là xấu, cho nên, chúng ta cần phải phân tích xem những sự thay đổi ấy có phù hợp với định hướng phát triển xã hội và sự tiến bộ của lịch sử, có phù hợp với nhu cầu của thời đại hay không. Khi sự thay đổi phù hợp với sự phát triển của xã hội và tiến bộ của lịch sử, thì sự thay đổi đó chính là một loại tiến bộ của văn hóa. Do vậy, khi sử dụng các nguồn tài nguyên văn hóa để phát triển, phải có ý thức về sự sáng tạo và tầm nhìn đổi mới không cứng nhắc, thành kiến hẹp hòi. Để làm tốt được điều đó, chúng ta phải đặt sự phát triển tài nguyên văn hóa kết hợp với vấn đề sáng tạo tài nguyên văn hóa thành một thể gắn bó hữu cơ.
3.3.4. Chỉ đạo hướng dẫn về công tác phát triển tài nguyên văn hóa theo đặc điểm của từng vùng, địa phương
Do sự khác biệt về về rất nhiều phương diện như: vị trí, môi trường địa lý, dân tộc hiện trạng phát triển về kinh tế và truyền thống văn hóa… và các khu vực khác nhau, và thậm chí với cả các ngôi làng trong một khu vực cũng khác nhau, nên từ đó mà đặc điểm và các loại hình tài nguyên văn hóa cũng sẽ rất khác nhau. Chính vì vậy mà rất khó để áp dụng mô hình phát triển cố định, đơn giản và thống nhất. Do vậy, muốn tiến hành đánh giá, phân loại tài nguyên văn hóa, phải có sự khác biệt trong cách nhìn nhận, sử dụng mô hình thăm dò, triển khai khác nhau. Sản phẩm hóa, giá trị hóa tài nguyên là một bước của quá trình thúc đẩy sự phát triển. Muốn tiến hành tìm hiểu thăm dò, bắt buộc chúng ta phải căn cứ vào tình hình thực tế. Và cuối cùng phải tìm được cách sử dụng phát triển đặc điểm, loại hình tài nguyên phù hợp nhất với con đường phát triển của riêng mình.
3.3.5. Xây dựng và hoàn thiện hệ thống văn bản qui phạm pháp luật và chính sách có liên quan
Để xây dựng và hoàn thiện được hệ thống văn bản qui phạm pháp luật và chính sách có liên quan, chúng ta cần phải học hỏi từ những kinh nghiệm thành công trong và ngoài nước, sử dụng cách pháp chế hóa để hạn chế và chuẩn hóa các hoạt động phát triển nguồn tài nguyên văn hóa. Nói một cách cụ thể, chính là phải căn cứ vào sự biến hóa, thay đổi của việc phát triển tài nguyên văn hóa mà xây dựng chính sách và các quy định tương ứng, dần dần đưa vấn đề phát triển tài nguyên văn hóa đi vào quĩ đạo của pháp luật. Trong quá trình thực thi chính sách, chúng ta phải xem xét về tính khả thi và tầm bao quát của văn bản qui phạp pháp luật. Hiện nay, Việt Nam chưa có chính sách, hệ thống văn bản qui định cụ thể về vấn đề bảo vệ tài nguyên văn hóa với vấn đề phát triển tài nguyên văn hóa, đặt trong mối quan hệ với các ngành công nghiệp văn hóa liên quan. Đa phần khi có dự án liên quan đến vấn đề phát triển tài nguyên văn hóa đều chủ
73
yếu dựa vào hệ thống chính sách và văn bản liên quan đến chính sách kinh tế vĩ mô nên thiếu hẳn tính thực thi, và tính phụ hợp với tình hình thực tiễn của từng loại tài nguyên và địa phương. Khi tiến hành phát triển của đất nước, sự phối hợp giữa kinh tế, xã hội, văn hóa và sinh thái không được nhận thức một cách đầy đủ, đặc biệt ở một số khu vực sinh kế còn khó khăn, tâm lý chỉ quan tâm đến lợi ích trước mắt, không chú ý đến tính quy phạm trong quá trình phát triển, phá vỡ môi trường sinh thái văn hóa, dẫn đến sự bất lợi cho sự phát triển bền vững. Những vấn đề này đều phải được giải quyết bằng các biện pháp pháp lý.
3.3.6. Thiết lập cơ chế điều tiết phối hợp hiệu quả
Phát triển tài nguyên văn hóa, phát triển công nghiệp văn hóa là một dạng tập hợp nhiều yếu tố để tích hợp toàn diện nên chúng ta phải thiết lập, kiện toàn cơ chế phối hợp hiệu quả. Điều này bao gồm ít nhất một số vấn đề cơ bản sau:
Sự phối hợp của đơn vị phát triển với cơ quan quản lý của chính phủ
Sự phối hợp của công tác giáo dục tuyên truyền công chúng và công tác huấn luyện kỹ nghệ dân gian, truyền thống văn hóa dân tộc.
Phối hợp giữa đầu tư bảo tồn với phát triển thu nhập.
Phối hợp giữa mục tiêu ngắn hạn và mục tiêu lâu dài
Phối hợp giữa lợi ích đầu tư từ bên ngoài và lợi ích cộng đồng địa phương
Sự phối hợp của các đơn vị hành chính công giữa các vùng với nhau
Chỉ có thông qua sự phối hợp như vậy, mới tránh khỏi việc phát triển các nguồn tài nguyên văn hóa tương tự và sự cạnh tranh tương tự đồng chất không cần thiết.
3.3.7. Phải tuân thủ nguyên tắc phối hợp giữa nhiệm vụ phát triển và bảo vệ tài nguyên văn hóa.
Mặc dù tài nguyên văn hóa có thể được tái tạo, phát triển lại với một mức độ rất cao nhưng tài nguyên văn hóa cũng tồn tại những vấn đề về bảo vệ nguyên văn hóa trong xã hội hiện đại.
Đầu tiên, chúng ta phải xây dựng khái niệm khoa học về phát triển tài nguyên văn hóa, có nghĩa là sự phát triển khoa học về phát triển tài nguyên văn hóa. Đó là sự tôn trọng các quy luật phát triển văn hóa, phát triển tài nguyên văn hóa mà không phá vỡ văn hóa. Thông qua cách phát triển này, tài nguyên văn hóa có thể đạt được trong các hình thức của sản phẩm văn hóa, quảng bá phổ biến nhanh chóng, tạo sức hấp dẫn công chúng, từ đó tạo ra một bầu không khí xã hội thuận lợi hơn cho việc bảo vệ các nguồn tài nguyên văn hóa.