Nguyễn Xuân Khánh đặc biệt chú trọng tôn giáo như một thành tố của văn hóa trong bộ ba tiểu thuyết của mình. Nhiều tôn giáo được đề cập đến trong các sáng tác của ông: đạo Nho, đạo Phật, đạo Lão, đạo Thiên chúa, đạo Mẫu… và với mỗi một tôn giáo ông đều gợi mở một cách hiểu mới, một hướng tiếp cận mới.
So với những tôn giáo khác, thờ Mẫu là một tín ngưỡng thuần Việt nhất. Tín ngưỡng thờ Mẫu đã có từ rất lâu đời và phần nào bị mai một trong xã hội hiện đại. Lựa chọn đạo Mẫu làm cảm hứng sáng tạo cho tác phẩm của mình, Nguyễn Xuân Khánh đã có nhiều kiến giải riêng về văn hóa Việt, con người Việt.
Mẫu Thượng ngàn lấy bối cảnh lịch sử những năm cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX với những biến động về lịch sử đã tác động mạnh mẽ lên đời sống văn hóa của người dân Việt, cụ thể là người dân Bắc Bộ. Trong bối cảnh đó, “đạo Phật suy tàn, đạo Khổng bị gạt bỏ, đạo Thiên chúa đang lan rộng, người dân quê trở về với đạo Mẫu – một tôn giáo có từ ngàn đời” (Lời giới thiệu của Nhà xuất bản Phụ nữ). Trong tác phẩm, Nguyễn Xuân Khánh đã dựng lên sự quyền uy của đạo Mẫu bằng những miêu tả chi tiết về ngôi đền thờ Mẫu và bằng chính đức tin, sự thành kính của nhiều người. “Ngôi đền Mẫu hiện ra uy nghi, ngói phủ rêu phong, nằm chính giữa đỉnh núi, giữa những cây giẻ” (Nguyễn Xuân Khánh, 2006:
tr.418), “Trên bàn thờ hậu cung cao chót vót là tượng Thánh Mẫu sơn son thiếp vàng phủ khăn đỏ…” (Nguyễn Xuân Khánh, 2006: tr.419), “Rực rỡ và uy nghi nhất là hai chiếc dầm vượt trên cao… chúng bóng lộn chứng tỏ thường xuyên được lau chùi. Sở dĩ như thế, vì nằm trên hai cây gỗ dài ấy, có hai con rắn trắng bằng vải, to như cổ tay mào đỏ, uốn khúc như hai con rồng bám vào gỗ” (Nguyễn Xuân Khánh, 2006: tr.420) và “có sông có núi có cỏ cây hoa lá, lại thêm cái hồn của con người thành kính tỏa vào đó, các ngôi đền trở thành nơi dung chứa những khát vọng và nỗi niềm của mọi người dân quê nghèo khổ, những nơi ấy tất trở thành chốn linh địa” (Nguyễn Xuân Khánh, 2006: tr.421). Không những thế, trong tác phẩm của mình, Nguyễn Xuân Khánh còn tăng sự cao quý cho đạo Mẫu bằng cách để nhiều nhân vật với xuất thân, văn hóa khác nhau nói về Mẫu bằng tất cả lòng thành kính và sự ngưỡng vọng. Nhân vật bà Tổ Cô cho rằng: “Đạo nào cũng thế cả thôi. Đạo Giê su cũng như đạo Mẫu. Tất cả đều chỉ là khuyến thiện”, với cụ đồ Tiết - một nhà Nho thì “Mẫu cho ta tất cả” và trong con mắt của Pierre - một nhà chinh phục cho rằng “đó là đạo thờ khí thiêng của thiên nhiên, thờ người mẹ đã sinh ra thế gian này. Thờ như vậy tức là thờ những điều cao quý nhất”.
145
Với Mẫu Thượng ngàn, Nguyễn Xuân Khánh đã tái hiện một cách khá sinh động sắc thái văn hóa tâm linh của người Việt. Ông đã dành nhiều tâm huyết để miêu tả chi tiết về
cảnh hầu Mẫu với sự thăng hoa của cô đồng Mùi cùng với tiếng đàn và lời hát chầu văn đầy mê hoặc của cha con Nhụ. “Bà Mùi chợt nhìn thấy trong tâm tưởng mình một điểm hồng. Chẳng biết cái điểm sáng nhỏ bé ấy từ đâu hiện ra… Điểm sáng trong tâm từ một chấm nhỏ, dần dần triển nở, rồi chiếm lĩnh toàn bộ tâm hồn bà, con người bà. Người ta bảo đó là cơ vi máy động. Bà Mùi lập tức bám lấy. Cửa huyền vi đã mở. Bà tung khăn phủ diện.
Lúc này bà ở trạng thái hoàn toàn ngất ngây, hoàn toàn siêu thoát. Thánh đã nhập đồng”
(Nguyễn Xuân Khánh, 2006: tr.706). Sự nhập đồng của cô Mùi trong những giá đồng: giá Mẫu, giá quan lớn tuần Chanh, giá Bà Chúa Thác Bờ với tiếng đàn huyền hoặc của ông Trịnh Huyền và giọng ca trong trẻo của Nhụ đã cuốn con người vào cõi mơ, thoát khỏi những bụi bặm trần thế.
Để tăng tính thiêng cho đạo Mẫu, Nguyễn Xuân Khánh đã đưa vào tác phẩm những chi tiết vừa hư vừa thực. Chi tiết Julien bị “ngựa ngài” đuổi sau khi có những hành động xúc phạm tới Mẫu càng tăng thêm sắc màu huyền bí cho tín ngưỡng này. Đây chính là một trong những nguyên nhân thu hút, hấp dẫn đám đông của đạo Mẫu.
Với Mẫu Thượng ngàn, Nguyễn Xuân Khánh đã gửi một niềm tin mãnh liệt, khát vọng hướng thượng vào đạo Mẫu – đạo của những người nghèo khổ (theo cách nói của nhà văn).
Kết luận
Trong tiểu thuyết Nguyễn Xuân Khánh, yếu tố văn hóa như mạch ngầm lan tỏa suốt chiều dài và chiều sâu tác phẩm. Trong các tác phẩm của mình Nguyễn Xuân Khánh đặc biệt đề cao đến vấn đề bản sắc văn hóa dân tộc. Có thể nói đây là vấn đề then chốt trong tư duy nghệ thuật của nhà văn. Mẫu Thượng ngàn là bức tranh đa sắc về văn hóa phong tục Việt được tác giả vẽ nên bằng sự am hiểu sâu rộng về nền văn hóa dân tộc. Văn hóa trong tác phẩm của ông không chỉ thể hiện ở các tín ngưỡng, phong tục, tập quán, qua hệ thống tôn giáo mà còn thể hiện trong chính tính cách, lối sống của người dân Việt.
Sự khai thác yếu tố văn hóa qua nhiều chiều, nhiều khía cạnh đã đem lại cho những sáng tác của Nguyễn Xuân Khánh một sức hấp dẫn riêng. Sẽ không phải nói quá khi gọi ông là nhà tiểu thuyết lịch sử và văn hóa, phong tục. Trong nền văn học đương đại, không ít tác phẩm viết về lịch sử, cũng không ít tiểu thuyết hướng tới đề tài văn hóa, tuy nhiên để tác phẩm là sự đan bện giữa lịch sử và văn hóa một cách hài hòa như Nguyễn Xuân Khánh
146
đã làm không phải là nhiều. Tiểu thuyết của ông do vậy có một vị trí xứng đáng trên văn đàn và trong lòng độc giả, và ông là một trong những đại diện tiêu biểu của nền tiểu thuyết Việt Nam đương đại.
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Trần Thị An (2009). Tìm hiểu về sự hình thành truyền thuyết tứ vị thánh nương.
Tạp chí Nghiên cứu Văn học, (2).
2. Nguyễn Đăng Điệp (chủ biên) (2012). Lịch sử và văn hóa - Cái nhìn nghệ thuật Nguyễn Xuân Khánh. NXB Phụ Nữ, Hà Nội.
3. Ánh Hồng (2004). Tín ngưỡng, phong tục những kiêng kị dân gian Việt Nam.
NXB Thanh Hóa.
4. Nguyễn Xuân Khánh (2009). Mẫu Thượng ngàn. NXB Phụ nữ, Hà Nội.
5. Đặng Văn Lung (2004). Văn hóa Thánh Mẫu. NXB Văn hóa Thông tin, Hà Nội.
6. Nguyễn Thị Nguyệt (2010). Kiểu truyện về Thánh Mẫu và truyền thống trọng Mẫu trong văn hóa dân gian Việt Nam. Tạp chí Nghiên cứu Văn học, (6).
147
ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN DU LỊCH TÂM LINH CỦA CỘNG ĐỒNG NGƯỜI HOA TẠI TỈNH BÌNH DƯƠNG
ThS. Phạm Trần Quang Hưng; Nguyễn Hương Sang- Trường Đại học Bình Dương
Tóm tắt: Những năm gần đây, du lịch tâm linh đang được triển khai nhiều nơi ở Việt Nam. Cuộc sống người dân trong xã hội hiện đại ngày càng được cải thiện cho nên nhu cầu tìm đến du lịch ngày càng được nhiều người quan tâm. Bình Dương hiện đang có thế mạnh để phát triển loại hình du lịch tâm linh với nhiều cơ sở thờ tự của cộng đồng người Hoa kết hợp những lễ hội diễn ra hàng năm đã thu hút đáng kể lượng khách hành hương đến tham quan. Tuy nhiên, hầu hết các di tích này chỉ thu hút du khách vào mùa cao điểm, chưa mang đến những giá trị bền vững cho du lịch Bình Dương. Trước tình hình đó, cần có những định hướng hợp lý để phát huy giá trị và thế mạnh du lịch tâm linh của cộng đồng người Hoa nhằm góp phần gia tăng lợi ích kinh tế, đồng thời hướng tới mục tiêu khai thác loại hình du lịch tâm linh bền vững, đem lại nguồn lợi thu nhập cho người dân địa phương.
Từ khóa: Định hướng, người Hoa, loại hình, du lịch tâm linh, du khách.
1. Đặt vấn đề
Ngày nay, khi điều kiện vật chất khá đầy đủ thì nhu cầu của con người cũng trở nên đa dạng hơn. Trong xã hội hiện đại với cuộc sống tất bật và nhiều lo toan, con người lại tìm đến tôn giáo, mong cầu sự thanh thản, sự an bình ở hiện tại và tương lai, vậy nên nhu cầu thưởng ngoạn và nương tựa tâm linh trở nên cần thiết đối với mọi người. Điều đó cho thấy nhu cầu về tinh thần, ham hiểu biết và khám phá của con người ngày càng tập trung vào các vấn đề hoạt động mang tính chất tôn giáo, đặc biệt là hoạt động mang tính triết lý, trải nghiệm. Du lịch tâm linh (spiritual tourism) là một hình thức biểu hiện của du lịch văn hóa, ta gọi là hành hương, chiêm bái, thưởng ngoạn phong cảnh những nơi linh thiêng, mang màu sắc tín ngưỡng và tôn giáo, qua đó giúp con người nhận ra những giá trị tinh thần và đạo đức. Các giá trị văn hóa tín ngưỡng và tôn giáo là nền tảng quan trọng để hình thành và phát triển hoạt động du lịch tâm linh. Mục đích của khách du lịch tâm linh có thể chia thành nhiều thang bậc khác nhau nhưng xuất phát điểm của họ có sự giống nhau, đó là sự tôn kính và niềm tin với một lực lượng siêu nhiên gắn liền với một không gian văn hóa tín ngưỡng nhất định (Dương Đức Minh, 2016: tr.39).
148
Trải nghiệm của họ tại các không gian linh thiêng sẽ có khả năng mang lại ý nghĩa quan trọng nhằm nâng cao nhận thức, sự hiểu biết hoặc gia tăng niềm tin cho chính mình.
Có thể nói, du lịch tâm linh ngày càng đóng vai trò quan trọng trong việc thu hút du khách và đóng góp một cách tích cực vào sự phát triển kinh tế du lịch ở nước ta. Hơn nữa, văn hóa dân tộc gắn liền với nền văn minh lúa nước đã trải qua hàng ngàn năm lịch sử, vì thế tâm linh của người Việt trong tôn giáo, tín ngưỡng mang những nét đặc trưng ghi dấu ấn riêng của dân tộc với rất nhiều hệ thống các di tích gắn với các lễ hội tôn giáo, văn hóa đa dạng và phong phú kéo dài suốt cả năm trên khắp ba miền của Tổ quốc.
Hiện nay, theo thống kê của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, cả nước có gần 8000 lễ hội truyền thống và có khoảng 40.000 di tích, thắng cảnh, tập trung chủ yếu ở đình, chùa, miếu,… Các cơ sở thờ tự này không những chứa đựng các giá trị văn hóa tâm linh thuần túy mà còn là điểm đến lưu giữ các giá trị nghệ thuật kiến trúc đặc sắc. Nó chính là nền tảng cho sự phát triển của du lịch tâm linh hiện nay.
Bình Dương hiện có nhiều điều kiện để phát triển du lịch tâm linh. Tài nguyên du lịch của Bình Dương khá đa dạng, phong phú có giá trị lịch sử. Những yếu tố đó là tiền đề để Bình Dương phát triển loại hình du lịch văn hóa tâm linh hấp dẫn và tạo điều kiện nâng cao sức cạnh tranh cho du lịch của tỉnh. Quy hoạch phát triển du lịch tỉnh Bình Dương đến năm 2020, tầm nhìn đến năm 2030 đã được phê duyệt sẽ phù hợp với chiến lược phát triển kinh tế - xã hội của tỉnh nhằm khai thác hiệu quả, bền vững tiềm năng du lịch; đặc biệt chú trọng đến những lợi thế về vị trí địa lý, hệ thống kết cấu hạ tầng kỹ thuật và các lợi thế so sánh khác. Trên cơ sở đó, ngành du lịch sẽ được xây dựng trở thành ngành có vị trí quan trọng trong cơ cấu kinh tế, góp phần vào quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế của Bình Dương; đồng thời là một công cụ nâng cao chất lượng đời sống nhân dân, đáp ứng nhu cầu nghỉ ngơi, hưởng thụ tinh thần của nhân dân địa phương.
Theo số liệu của Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Bình Dương năm 2017, toàn tỉnh có 54 di tích và danh thắng đã được xếp hạng, trong đó có 12 di tích cấp quốc gia và 42 di tích cấp tỉnh (Nguyễn Văn Thủy, 2008). Đa số là các loại đình, chùa, miếu, tịnh xá, tịnh thất, nhà cổ,… Cho thấy Bình Dương có hệ thống di tích lịch sử văn hóa đa dạng và phong phú, tạo thuận lợi để phát triển nhiều loại hình du lịch, đặc biệt là du lịch tâm linh.
Những năm gần đây, Bình Dương trở thành một trong những địa phương thu hút nhiều khách du lịch ở khắp nơi đến tham quan. Kéo theo đó là số lượng các đơn vị, tập thể, cá nhân vào đầu tư xây dựng các khu, điểm du lịch ngày càng tăng. Thực tế những
149
năm qua, du lịch tâm linh đã góp phần trong việc thu hút khách đến tham quan, nâng doanh thu của ngành du lịch trên địa bàn tỉnh Bình Dương. Điều đó cho thấy du lịch tâm linh Bình Dương đã và đang có nhiều thế mạnh và tiềm năng đáng kể, cần có những giải pháp mang tính chiến lược để thu hút khách du lịch đến tham quan trong giai đoạn hiện nay. Trong nhiều di tích và danh thắng nổi tiếng của Bình Dương thì các cơ sở chùa, miếu của người Hoa là điển hình cho du lịch tâm linh ở Bình Dương khi mỗi năm đều thu hút hàng trăm ngàn lượt du khách đến hành hương, lễ bái.