2.1. Các cơ sở thờ tự Thiên Hậu Thánh Mẫu
Có thể nói, những di tích thu hút mạnh mẽ khách hành hương đến Bình Dương là các cơ sở thờ tự Thiên Hậu Thánh Mẫu. Tín ngưỡng thờ Thiên Hậu Thánh Mẫu là một dạng tín ngưỡng thờ Mẫu khá phổ biến tại vùng đồng bằng Nam Bộ vốn là nơi có nhiều sông nước. Thiên Hậu Thánh Mẫu còn có tên là Lâm Mặc Nương, theo truyền thuyết bà sinh ngày 26-3 (âm lịch) năm 960 dưới triều Tống ở Trung Hoa và mất ngày 19-2 (âm lịch) năm 987. Bà là một cô gái có tài tiên đoán các sự việc và khả năng sử dụng các phép lạ để cứu những người bị hoạn nạn trên biển. Bà được nhiều đời vua Trung Hoa phong tặng tước hiệu, được dân chúng vùng duyên hải Nam Trung Hoa lập đền thờ (Phan An, 2005: tr.211). Ở Bình Dương hiện nay có 8 cơ sở tín ngưỡng thờ Thiên Hậu Thánh Mẫu, được gọi là Thiên Hậu Cung (天后宫 - Thien Hau Pagoda), gồm:
STT Tên gọi Địa chỉ Năm
thành lập 1 Thiên Hậu Cung
(Chùa Bà Chánh Nghĩa)
Khu 8, phường Chánh Nghĩa, thành phố Thủ Dầu Một (TP.TDM), Bình Dương
1867
2 Thiên Hậu Cung (Chùa Bà Phú Cường)
Số 4, đường Nguyễn Du, phường Phú
Cường, TP.TDM, Bình Dương 1923
3 Thiên Hậu Cung (Chùa Bà Bưng Cầu)
Đường Bùi Thị Thu, chợ Bưng Cầu, phường Hiệp An, TP.TDM, Bình Dương
1867
4 Thiên Hậu Cung (Chùa Bà Lái Thiêu)
Khu phố Chợ, thị trấn Lái Thiêu, thị xã
Thuận An, Bình Dương 1870
150 5 Thiên Hậu Cung
(Chùa Bà Lái Thiêu)
Đường Ngô Quyền, thị trấn Lái Thiêu,
thị xã Thuận An, Bình Dương 1843 6 Thiên Hậu Cung Khu phố 3, thị trấn Dầu Tiếng, huyện
Dầu Tiếng, Bình Dương 1937
7 Thiên Hậu Cung Thị trấn An Thạnh, Thuận An, Bình
Dương 1879
8
Thiên Hậu Cung (Chùa Bà thành phố mới Bình Dương)
Đường Lê Hoàn, phường Hòa Phú,
TP.TDM, Bình Dương 2013
Danh sách Thiên Hậu Cung tại Bình Dương (tác giả tổng hợp)
Thiên Hậu Cung tọa lạc tại phường Phú Cường, TP.TDM1 (thường gọi là chùa Bà), cơ sở này do bốn Bang người Hoa (Quảng Đông, Triều Châu, Phước Kiến và Hẹ) thành lập vào năm 1923 do Thiên Hậu Cung ở phường Chánh Nghĩa (1867) dời về vì bị cháy trong chiến tranh. Đây là địa điểm quen thuộc tổ chức lễ hội Bà Thiên Hậu du xuân vào ngày Rằm Tháng Giêng, được xem là một lễ hội văn hóa lớn nhất tỉnh Bình Dương hàng năm. Cho đến nay, cơ sở thờ tự này vẫn là điểm đến chủ yếu cho hàng vạn du khách hành hương đến Bình Dương. Khách du lịch đến đây đa phần là người dân thuộc Bình Dương, Thành phố Hồ Chí Minh (TPHCM) và các tỉnh khu vực phía Nam. Lễ hội chùa Bà tại TP.TDM được tổ chức long trọng với nhiều nghi thức, rất đông người Hoa lẫn người Việt đổ về lễ bái, tham dự đám rước kiệu Bà, cầu Bà phù hộ được bình an, cầu tài cầu lộc (Trung tâm xúc tiến du lịch Bình Dương, 2016: tr.36). Lễ hội chùa Bà mang màu sắc tín ngưỡng dân gian của người Hoa ở Bình Dương nhưng trên thực tế đã trở thành ngày hội xuân, vì lễ hội chùa Bà không chỉ thu hút cư dân Bình Dương mà còn cả cư dân các tỉnh thành phía Nam, không chỉ người Hoa mà cả người Việt cũng hòa nhập vào không khí lễ hội đầy màu sắc tín ngưỡng này.
Ngoài chùa Bà ở TP.TDM, Thiên Hậu Cung ở khu phố Chợ, thị trấn Lái Thiêu, thị xã Thuận An (chùa Bà Lái Thiêu) cũng tổ chức lễ hội rước kiệu Bà du xuân vào ngày rằm tháng Giêng nhưng với quy mô nhỏ hơn, lễ hội diễn ra cũng ở mức vừa phải do dân cư và lượng khách hành hương tập trung không nhiều như Chùa Bà Phú Cường. Lễ hội chùa Bà ở Bình Dương là cách đưa sự linh thiêng vào cuộc sống, tạo sự kết nối giữa thánh thần với đời thường, là dịp để mọi người vui chơi, giải trí trong không khí tín ngưỡng dân gian, đậm chất truyền thống văn hóa. Do vị trí thuận lợi gần khu vực
1 TP.TDM: thành phố Thủ Dầu Một, trung tâm kinh tế, văn hóa, giáo dục, chính trị của tỉnh Bình Dương.
151
TPHCM nên Thiên Hậu Cung ở đây có thế mạnh và tiềm năng để đón du khách vào các mùa cao điểm. Đặc biệt là nguồn khách du lịch dồi dào đến từ TPHCM và Đồng Nai.
Chùa Bà Lái Thiêu được thành lập năm 1870 là nơi ghi dấu những bước lập cư sinh hoạt và phát triển của cộng đồng người Hoa tại vùng đất Lái Thiêu, trải qua hàng trăm năm còn bảo lưu những giá trị văn hóa cộng đồng dân tộc Hoa trên đất Bình Dương.
Thiên Hậu Cung ở khu phố 3, thị trấn Dầu Tiếng lập năm 1937. Cơ sở này ban đầu tọa lạc bên bờ sông Sài Gòn được xây dựng khá thô sơ, về sau cộng đồng người Hoa Quảng Đông (Guangdong) và Triều Châu (Chaozhou) dời về vị trí như ngày nay.
Diện tích sử dụng khoảng 600m2. Đối tượng chính là thờ Thiên Hậu, Quan Công, Phật Bà Quan Âm, Tài Bạch Tinh Quân. Hiện nay, lễ hội rước cộ Bà ở Dầu Tiếng được tổ chức khá phong phú, thu hút cả cộng đồng người Hoa và người Việt khắp các nơi cùng về đây tham dự, xin lộc, cầu an... Đặc biệt, Thiên Hậu Cung ở đây nằm giữa vị trí một bên là đình thần Dầu Tiếng, một bên là chùa Phật Liên Trì. Do vậy, lễ hội rước cộ Bà Thiên Hậu du xuân càng góp phần làm phong phú giá trị văn hóa, Thiên Hậu Cung ở đây được xem là tiềm năng thu hút số lượng lớn khách du lịch trong tương lai. Hiện trạng di tích đang được cộng đồng người Hoa bảo quản tốt, góp phần vào việc bảo tồn di sản văn hóa dân gian của người Bình Dương nói chung và cư dân Dầu Tiếng nói riêng (Huỳnh Ngọc Đáng, 2012: tr.621).
Cuối cùng là Thiên Hậu Cung tại thành phố mới Bình Dương tọa lạc tại đường Lê Hoàn, phường Hòa Phú với diện tích hơn 4.000m2. Chùa được khởi công xây dựng vào ngày 17/9/2011 và được khánh thành vào ngày 19/1/2013. Đây là ngôi chùa trẻ nhất hiện nay nhưng được xây dựng bề thế và quy mô lớn nhất so với các Thiên Hậu Cung ở Bình Dương, sẵn sàng đáp ứng nhu cầu lễ bái, tham quan của hàng vạn du khách gần xa mỗi năm. Ngôi chùa này đang được dự đoán là tiềm năng và triển vọng phát triển của du lịch tâm linh Bình Dương ở hiện tại và tương lai.
2.2. Các cơ sở thờ tự Quan Công
Ngoài tín ngưỡng Thiên Hậu, Quan Công hay Quan Thánh Đế Quân (tên thật là Vũ, tự là Vân Trường) - một nhân vật lịch sử thời Tam Quốc cũng được người Hoa ở Bình Dương thờ phụng khá phổ biến ở Bình Dương. Có bốn cơ sở thờ tự Quan công ở Bình Dương gồm:
152
STT Tên gọi Địa chỉ Năm thành
lập 1 Thanh An Cung
(Thanh An tự)
Đường Hùng Vương, phường Phú Cường,
TP.TDM, Bình Dương 1868
2 Quan Thánh Đế miếu (chùa Ông)
Khu phố Bình Hòa II, thị trấn Tân Phước Khánh, Tân Uyên, Bình Dương
Cuối thế kỷ XIX 3 Quan Thánh Đế
miếu (chùa Ông)
Đường Châu Văn Tiết, thị trấn Lái Thiêu, thị
xã Thuận An, Bình Dương 1886
4 Hiệp Thiên Cung Khu phố 1, thị trấn Uyên Hưng, Tân Uyên,
Bình Dương 1970
Danh sách các cơ sở thờ tự Quan Công tại Bình Dương (tác giả tổng hợp)
Thanh An Cung - Thanh An tự tọa lạc tại phường Phú Cường - TPTDM. Thanh An Cung còn có tên gọi khác là chùa Ông Ngựa được xây dựng vào năm 1868, ban đầu chỉ là một ngôi miếu nhỏ tên Thanh An tự. Chùa đã trải qua nhiều lần trùng tu. Chùa thờ Quan Thánh Đế Quân, nhưng người dân địa phương quen gọi là chùa Ông Ngựa bởi vì trước sân chùa có miếu thờ tượng một con ngựa (còn gọi là tượng Xích Thố). Tượng ngựa cùng thanh long đao dựng đứng kế bên do một nghệ nhân ở Huế chế tác từ cuối năm 1930 (Trung tâm xúc tiến du lịch Bình Dương, 2016: tr.38). Chùa có kiến trúc chữ “Nhất”, chỉ gồm một dãy nhà, được xây dựng theo phong cách kiến trúc chùa chiền Huế. Cổng chính được xây dựng theo kiểu cổ lầu, họa tiết, hoa văn được vẽ, chạm nổi tinh xảo. Riêng các con rồng trên nóc mái được ốp từ các mảnh gốm sứ rất công phu, có giá trị nghệ thuật cao. Hàng năm, tại chùa đều có tổ chức lễ vía Quan Thánh Đế Quân. Vào các ngày 13/1, 13/5, 23/6 (âm lịch) đều tổ chức cúng chay tại chùa. Cùng với Thiên Hậu Cung tại phường Phú Cường, chùa Ông Ngựa cũng thu hút hàng vạn du khách đến hành hương, lễ bái trong mùa lễ hội rằm tháng Giêng tại TP.TDM.
Hiệp Thiên Cung - thị trấn Uyên Hưng -Tân Uyên nằm trên một khoảng đất rộng bên bờ sông Đồng Nai, một địa điểm lý tưởng với cảnh quan thiên nhiên hữu tình. Đường đi đến khu miếu rất thuận lợi cho đường bộ và đường sông. Hiệp Thiên Cung là một trong những cơ sở tín ngưỡng dân gian của cộng đồng người Hoa đã hòa nhập tất cả dân cư Tân Uyên và nhiều nơi khác, đáp ứng nhu cầu tâm linh, du lịch và làm từ thiện bằng cách kết hợp với một cơ sở y học cổ truyền. Hàng tuần sẽ có hai ngày tổ chức chẩn đoán bệnh và phát thuốc cho nhân dân. Hiện ngôi miếu đang được đưa vào khai thác du lịch theo tuyến
153
đường sông Đồng Nai và được đưa vào danh sách bảo vệ di tích cấp tỉnh (Huỳnh Ngọc Đáng, 2012: tr.659).
2.3. Các cơ sở thờ tự Ông Bổn
Một dạng chùa, miếu của cộng đồng người Hoa ở Bình Dương nữa là các cơ sở thờ tự ông Bổn. Ông Bổn chỉ là biểu tượng, không phải là nhân vật cụ thể. Đa số người Hoa đều quan niệm rằng ông Bổn là “Phước Đức Chánh Thần” hay còn gọi là Thổ Địa, thần đất đai nơi cư trú. Tại các cơ sở thờ tự này có tổ chức lễ hội rước kiệu Thất Phủ Đại Nhân tuần du với ý nghĩa diệt trừ tà ma mang sự bình an cho bá tánh, người dân địa phương thường gọi truyền miệng lễ hội này là “Ông Bổn bắt ma”. Tuy lễ hội diễn ra trong thời gian ngắn nhưng đã tạo bầu không khí náo nhiệt cho cư dân địa phương trong những ngày đầu năm, làm nền tảng tinh thần cho những tín đồ của thần thánh an tâm trong công việc làm ăn với ý nghĩa sẽ được phù hộ bình an, may mắn, cầu được nhiều điều tốt lành. Ngoài ra, tại các cơ sở này còn có lễ hội 12 tháng 8 (âm lịch) được cho là ngày sinh nhật ông Bổn. Nội dung lễ hội là tổ chức biểu diễn sân khấu để chúc mừng ngày sinh của ông. Các lễ hội này hiện nay cũng đã thu hút rất nhiều người Hoa không chỉ ở địa phương mà còn các tỉnh thành khác trong khu vực đến tham quan. Đây cũng là bước đệm cho việc tăng cường, phát triển du lịch tâm linh, làm sinh động và phong phú thêm các loại hình sản phẩm du lịch tại Bình Dương. Các miếu, điện thờ ông Bổn ở Bình Dương có 5 cơ sở gồm:
STT Tên gọi Dòng họ Địa chỉ Năm thành
lập 1 Phước An Miếu Họ Lý
(Phúc Kiến)
Phường Chánh Nghĩa,
TP.TDM, Bình Dương 1882 2 Phước Võ Điện Họ Vương
(Phúc Kiến)
Phường Chánh Nghĩa,
TP.TDM, Bình Dương 1885 3 Phước Thọ Đường Họ Vương
(Phúc Kiến)
Phường Hưng Định, thị xã
Thuận An, Bình Dương 1934 4 Phước Nghĩa
Đường
Họ Vương (Phúc Kiến)
Tân Phước Khánh, Tân
Uyên, Bình Dương 1936
5 Phước Nghĩa Đường
Họ Vương (Phúc Kiến)
Thị trấn Lái Thiêu, thị xã
Thuận An, Bình Dương 1971 Danh sách các cơ sở thờ tự Ông Bổn tại Bình Dương (tác giả tổng hợp)
154
Phước An Miếu (廟安福) tại phường Chánh Nghĩa, TP.TDM do người Hoa họ Lý thành lập năm 1882. Miếu thờ Thất Phủ Đại Nhân để tạ ơn các vị thần đã phò trợ cho họ an cư lạc nghiệp. Bên trái ngay cạnh miếu là từ đường (nhà thờ) họ Lý. Phước An Miếu được quản lý bởi một Ban Trị sự gồm 12 người con cháu trong dòng tộc. Đứng đầu Ban Trị sự là Trưởng ban. Ban Trị sự quản lý, điều hành mọi công việc của miếu. Lễ hội của Phước An Miếu diễn ra trong các ngày từ 11-14/8 (âm lịch). Ba năm đều tổ chức lễ lớn một lần kéo dài xuyên đêm, thường là hát tuồng, cải lương, có nhiều đoàn hát khắp nơi cùng về
tham gia sự kiện. Trong quá trình diễn ra lễ hội, còn có tiết mục lên cốt (thường là người có tuổi được cho là thần nhập vào) sẽ ngồi lên kiệu có nhiều người khuân vác, biểu diễn ngồi trên bàn chông dùng gươm đao, vật nhọn găm vào người. Ngoài ra, tại Phước An Miếu còn có lễ hội Ông Bổn đi bắt ma vào 16 tháng Giêng (âm lịch), rước kiệu ông Bổn với các đoàn lân, hẩu2, rồng đi trước múa tưng bừng nhộn nhịp. Những lễ hội đầy màu sắc của người Hoa tại Phước An Miếu đã làm phong phú thêm bức tranh văn hóa Bình Dương cũng như càng làm dồi dào thêm nền văn hóa dân gian của tỉnh.