110
Hiện nay, theo chương trình đào tạo ngành Văn học của Trường Đại học Văn Hiến, văn học Việt Nam là thành phần cơ bản của khối kiến thức cơ sở ngành, trong đó các học phần văn học trung đại chiếm tỷ lệ 27,8%. Nội dung giảng dạy, hướng dẫn người học nắm bắt kiến thức cũng như kỹ năng ứng dụng kiến thức cho hoạt động nghề nghiệp là mục tiêu thứ nhất. Ngay sau đó, mục tiêu định hướng người học tìm hiểu, nghiên cứu về giá trị ý nghĩa của nội dung văn chương để đối chiếu với thực tế cuộc sống con người hiện đại cũng là phần việc rất quan trọng. Nó có tính liên kết để đối chiếu, so sánh giá trị ý nghĩa ứng xử người Việt xưa và nay.
Trong văn học trung đại Việt Nam, vấn đề “văn - sử - triết bất phân” là một trong những điểm đặc trưng. Bởi vậy, nội dung văn học bao gồm tất cả yếu tố lịch sử xã hội và tư tưởng con người. Vốn tư duy văn hóa bản địa thuộc nền văn minh lúa nước khu vực Đông Nam Á cùng với những ảnh hưởng tư tưởng của xã hội đa tôn giáo hòa đồng (Nho, Phật, Đạo), quan điểm văn học của các tác gia trung đại định hướng khá rõ nét về thể hiện tinh thần dân tộc, ý thức cộng đồng qua các tác phẩm của mình.
Thơ văn Nguyễn Trãi cho thấy quá trình cuộc đời cống hiến trung thành với nước (vua, triều đình phong kiến), trọn tình với dân (nhân dân); Tác giả Nguyễn Bỉnh Khiêm rút khỏi triều chính về ở ẩn nhưng vẫn luôn đau đáu với đời nên thơ ông thể hiện lý tưởng (lý tưởng ảo tưởng) về một xã hội chuẩn mực đạo đức nho gia; Nguyễn Du lựa chọn lối sống
“trung dung”, phát triển sự nghiệp bản thân theo đúng con đường chung của trí thức nho học nhưng tâm tưởng luôn hướng đến những phận đời đen bạc bị vùi dập bởi chế độ phong kiến đã lạc hậu. Thơ Nguyễn Du là tiếng lòng không chỉ đau xót cho riêng ai mà là chung cho cả nhân thế đang trong hoàn cảnh bi kịch; Hồ Xuân Hương - một cá tính độc nhất vô nhị với lời lẽ giọng điệu thơ như cả tấm chăn kim châm để đắp lên những chỗ ung nhọt của xã hội thời bấy giờ. Thơ bà cho thấy ý thức của một con người không chấp nhận được những thói hư tật xấu, những sự giả dối, lừa lọc trong các mối quan hệ ứng xử con người.
Cao Bá Quát - một nhân cách “nổi loạn” chống triều đình phong kiến nhà Nguyễn. Thơ ca của ông là tiếng nói thiết tha, biểu hiện một tâm hồn khỏe khoắn, đầy nghị lực để chiến đấu vì lý tưởng yêu nước mới. Thơ Nguyễn Công Trứ mang giá trị nội dung khẳng định giá trị con người cá nhân trong cộng đồng. Sang giai đoạn sau, khi nước ta lâm vào tình cảnh thực dân phong kiến, các tác gia Nguyễn Đình Chiểu, Nguyễn Khuyến, Trần Tế Xương bên cạnh những sáng tác theo sở trường, họ đã phát huy tinh thần vì cộng đồng dân tộc với những thành tựu văn học yêu nước chống Pháp theo những phong cách thơ khác nhau. Nội dung
111
thơ Nguyễn Đình Chiểu nhằm cổ vũ kháng chiến và ai điếu nghĩa sĩ hy sinh. Nội dung thơ Nguyễn Khuyến và Trần Tế Xương thể hiện tiếng cười của sự tủi hổ, đau xót bởi bất lực trước yêu cầu lịch sử.
Như vậy, khai thác giá trị nội dung văn học thời trung đại (qua một số tác gia tiêu biểu) gần như là quá trình tìm hiểu, nghiên cứu về các giá trị văn hóa ứng xử hướng tới cộng đồng, vì cộng đồng của người Việt Nam. Cùng với sự phát triển các lĩnh vực khác, việc nghiên cứu văn hóa là trách nhiệm chung của mọi người để hành trình phát triển đất nước được toàn diện hơn.
Biểu hiện giá trị về ngôn ngữ và chữ viết của người Việt theo tiến trình đến nay ngày càng được điểu chỉnh, thay đổi để hoàn thiện hơn. Tuy vậy, văn học Hán Nôm là minh chứng của một thời kỳ văn học thuộc giá trị văn hóa đặc trưng của người Việt. Trình tự phát triển lịch sử xã hội cũng như lịch sử ngôn ngữ và văn tự đều phải được quan tâm chú trọng.
So với thời trung đại, điều kiện môi trường xã hội hiện nay đã có nhiều thay đổi, biến chuyển tất yếu về mọi mặt, trong đó có cả sự thay đổi của không ít giá trị văn hóa.
Nhịp sống nhanh, sống gấp và các cuộc chạy đua để bắt kịp tốc độ của công cuộc toàn cầu hóa dù như thế nào cũng phải được dựa trên cơ sở nền tảng giá trị văn hóa truyền thống, nhất là giá trị văn hóa tinh thần. Qua thực tiễn giảng dạy văn học trung đại - nơi lưu giữ rõ nét, sinh động cho tinh thần người Việt trong quá khứ, giảng viên học phần luôn xác định rõ mục tiêu để thiết kế bài giảng đúng định hướng năng lực đặt ra. Chuyển tải những giá trị văn hóa tinh thần tốt đẹp được biểu hiện qua văn học truyền thống và đối chiếu, so sánh với thực tế hiện tại chính là góp phần trong quá trình toàn dân xây dựng văn hóa dân tộc.
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Trần Trọng Dương (2012). Tạp chí nghiên cứu văn hóa. “Từ nguyên của văn hiến qua bối cảnh tri thức Nho giáo Việt Nam – Trung Hoa”, số tháng 3/2012, tr.5-14.
2. Vũ Khiêu (2002). Bàn về văn hiến Việt Nam. Tp.HCM, Nxb Tp.HCM.
3. Trần Ngọc Thêm (2015). Hệ giá trị Việt Nam từ truyền thống đến hiện đại và con đường tới tương lai. NXB Văn hóa - Văn nghệ
4. Trần Ngọc Thêm (1999). Cơ sở văn hóa Việt Nam (tái bản lần 2). Hà Nội, Nxb Giáo dục, Tr.10-15.
112
5. Lã Nhâm Thìn chủ biên (2015). Văn học trung đại Việt Nam (tập 1). Hà Nội, Nxb Giáo dục.
6. Lã Nhâm Thìn, Vũ Thanh đồng (chủ biên) (2016). Văn học trung đại Việt Nam (tập 2). Hà Nội, Nxb Giáo dục.
7. Trần Quốc Vượng (chủ biên) (2013). Cơ sở văn hóa Việt Nam. Hà Nội, Nxb Giáo dục.
8. Nhiều tác giả (2004). Từ điển văn học bộ mới. Tp.Hồ Chí Minh, Nxb Thế giới.
113
THỔ CẨM CỦA NGƯỜI ĐỒNG BÀO Ở ĐẮK NÔNG VÀ HƯỚNG PHÁT TRIỂN THEO CÔNG NGHIỆP VĂN HÓA
TS. Phan Anh Tú - Trường Đại học KHXHNV TP.HCM
Tóm tắt: Thổ cẩm là sản phẩm văn hóa đặc trưng của đồng bào các tộc người ở tỉnh Đắk Nông. Nghề dệt thổ cẩm là loại hình nghề truyền thống nhằm tạo trang phục và đồ dùng cho người đồng bào trong quá trình sinh tồn. Tuy là một loại hình văn hóa mang tính giá trị và tính lịch sử nhưng thổ cẩm thường tồn tại trong phạm vi không gian buôn làng. Ngày nay khi hội nhập vào nền kinh tế thị trường, thổ cẩm đang đứng trước những khó khăn lớn về hướng phát triển đầu ra. Bài viết này dựa trên cơ sở nghiên cứu thực địa, chúng tôi phân tích những khó khăn của nghề dệt thổ cẩm hiện nay ở Đắk Nông, đồng thời đề xuất các giải pháp theo hướng phát triển của công nghiệp văn hóa hiện nay.