Trong lĩnh vực tâm lý lâm sàng, tâm lý trị liệu luôn cần xem xét sự tương tác giữa ba thành phần: sinh học, tâm lý và xã hội. Trong đó yếu tố xã hội liên quan đến hoàn cảnh sống, hoàn cảnh kinh tế của cá nhân và gia đình, các mối quan hệ liên cá nhân và các biến đổi chung trong xã hội trong đó có sự biến đổi văn hóa.
Con người, với sự phức tạp vốn có trong đời sống, trong các mối quan hệ, trong hệ tư tưởng, trong quan niệm sống, trong thế giới quan và trong cách nhìn cuộc đời đã tạo ra những giá trị to lớn và vô cùng phong phú cho đời sống con người. Chính con người, trong quá trình sống của mình đã tạo ra vô số giá trị hiện hữu qua các công trình, các tư tưởng, các nền văn minh mà cho đến nay tất cả những điều đó làm thay đổi cuộc sống con người qua từng thời kỳ. Trong quá trình sống, tồn tại, tạo ra vô vàn những giá trị vật thể và phi vật thể, con người tạo nên văn hóa. Sau đó, những điều con người tạo ra tác động ngược trở lại đời sống của họ theo cả hai chiều giúp đời sống trở nên tốt đẹp, thăng hoa hơn và cũng khiến thế giới loài người đối diện với không ít thách thức. Không còn cách nào khác, con người đang đón nhận cả hai chiều hướng ấy.
Đa dạng văn hóa luôn luôn là một thực tế đời sống. Trên nền thực tế ấy, những khó khăn về tinh thần luôn xuất hiện ở nhiều mức độ khác nhau. Yếu tố văn hóa âm thầm len lỏi vào đời sống, tư tưởng, cách nghĩ, cách cảm, và cách đón nhận cuộc sống của con người trong đó có cả cách đón nhận những đau khổ, những trúc trắc, những nỗi buồn. Ở những nền văn hóa khác nhau, cách con người tiếp cận với dịch vụ hỗ trợ tinh thần cũng rất khác nhau. Một người sống gần gũi gia đình và gia tộc, có truyền thống cùng giải quyết công việc chung của tộc họ khác với một người tha hương hay những người vì nhiều điều kiện và lựa chọn khác nhau, đang sống xa gia đình. Một người lớn lên trong bầu khí hay chia sẻ, hay kể chuyện của mỗi người cho những người xung quanh nghe khác với một người sống
162
trong bầu khí đề cao sự riêng tư và tính cá nhân,… Ngoài ra còn nền văn hóa cộng đồng, quốc gia mà họ sinh sống, tác động trực tiếp lên cách sống và xử lý vấn đề trong cuộc đời.
Qua đó người làm công việc hỗ trợ tinh thần có thể hiểu “nền văn hóa” của mỗi cá nhân để tiến gần hơn đến nỗi khó, nỗi khổ của họ.
Tôn trọng và hiểu biết về sự đa dạng văn hóa là quan trọng. Mỗi người sống trong cộng đồng có những nền văn hóa riêng mà đôi khi có những yếu tố mà chính họ và những người ở những nền văn hóa khác không phải lúc nào cũng nhận ra. Điều này ảnh hưởng trực tiếp đến công việc làm tâm lý trị liệu. Cũng là con người, nhà trị liệu thường có nhãn quan, quan điểm sống, cách nhìn nhận từ “nền văn hóa” của mình, dù được đào tạo để luôn sẵn sàng chấp nhận và hiểu biết về những “nền văn hóa” của thân chủ, nhưng không dễ dàng trong việc tránh nguy cơ có sự xung khắc về văn hóa giữa nhà trị liệu và thân chủ.
Nhiều trường phái tâm lý đã giúp nhà trị liệu hiểu về những khó khăn này bằng cách “đối thoại bên trong” (inside conversation) song song với đối thoai bên ngoài với thân chủ (outside conversation). Từ đó nhà trị liệu tâm lý có khả năng hiểu những xung khắc nếu có và rất thường gặp, đồng thời luôn theo đuổi mục tiêu giúp đỡ thân chủ với những khó khăn về mặt tinh thần của họ ở vị trí một nhà chuyên môn. Ngoài ra, người làm công việc tâm lý trị liệu chuyên nghiệp luôn tham gia một nhóm giám sát (supervision group) với sự dẫn dắt của người có trình độ và kinh nghiệm cao hơn cùng với các bạn đồng môn để có thể hỗ trợ họ về nhiều phương diện khác nhau trong công việc cũng như phương diện kỹ thuật, phương diện con người của nhà trị liệu,… Đây là quá trình phức tạp và chuyên sâu gắn liền với công việc hành nghề tâm lý trị liệu được nhiều trường phái và nhiều quốc gia trên thế giới áp dụng. Điều quan trọng là, sử dụng được thế mạnh của sự đa dạng, khác biệt văn hóa chứ không trở nên đối đầu, xung khắc. Những quan điểm, tư tưởng khác nhau trở nên bổ sung cho nhau chứ không loại trừ nhau.
Yếu tố văn hóa liên quan đến giá trị và niềm tin, mong đợi và thái độ, tập quán xã hội của con người. Do đó văn hóa cũng ảnh hưởng đến cách con người lựa chọn dịch vụ tâm lý trị liệu khi gặp khó khăn tinh thần, cách họ nhìn nhận về nỗi đau, đón nhận những mất mát. Sự phản ứng của những người xung quanh trong việc giúp đỡ một người đang đau khổ cũng góp phần vào cách mỗi người lựa chọn, tiếp cận dịch vụ tâm lý trị liệu. Văn hóa đang ảnh hưởng đến cách chúng ta nhìn thế giới và cách chúng ta tương tác, trao đổi với người khác. Văn hóa ảnh hưởng đến mong đợi của chúng ta về cách con người tương tác, đối xử với nhau. Văn hóa cũng ảnh hưởng đến cách hiểu của con người về sự lành mạnh và
163
sự chữa lành. Có quá nhiều mong đợi của con người liên quan đến yếu tố văn hóa, liên quan đến sự lành mạnh và chữa lành khiến người ta hiểu về sức khỏe, bệnh tật và làm gì để giải quyết những vấn đề này.
Sau khi tiếp cận dịch vụ tâm lý trị liệu, yếu tố văn hóa tiếp tục tham gia chặt chẽ vào quá trình làm việc giữa nhà trị liệu và thân chủ. Quan điểm văn hóa xã hội của thân chủ thể hiện con người, hành vi, những “triệu chứng” tùy theo bối cảnh và nền tảng văn hóa của họ. Cùng lúc đó, nhà trị liệu cũng dựa trên nền văn hóa của bản thân kết hợp với chuyên môn đón nhận câu chuyện của thân chủ. Đây là thời điểm có sự “giao lưu” giữa các “nền văn hóa” để có thể đem đến những hiểu biết mới, những góc nhìn mới, những suy tư mới về câu chuyện của thân chủ ở chính bản thân họ và nhà trị liệu. Đây là tiến trình phức tạp, khó khăn, cần sự đầu tư, nỗ lực, can đảm của nhà trị liệu và thân chủ (cá nhân/nhóm/gia đình).
Trong trường hợp nhà trị liệu làm việc với nhóm, cặp đôi hoặc gia đình, quá trình
“giao lưu văn hóa” này càng trở nên phức tạp hơn vì có nhiều “nền văn hóa” đan xen nhau.
Đôi khi bản thân cặp đôi, nhóm hoặc gia đình có sự “xung khắc văn hóa” trong chính nội tại và muốn tìm một “trọng tài”, một người định hướng, phân xử, giải quyết đúng sai. Đây là cạm bẫy vô cùng lớn với nhà trị liệu, đặc biệt là khi “nền văn hóa” của nhà trị liệu “xung khắc” với một trong hai phía. Quay lại với bản chất của trị liệu tâm lý cùng với sự hỗ trợ chuyên môn sẽ giúp nhà trị liệu có thể tránh được cạm bẫy này.
Xã hội loài người ngày càng trở nên đa sắc tộc và đa chủng tộc, những nhà chuyên môn về chăm sóc sức khỏe tinh thần nói chung và các nhà tâm lý trị liệu nói riêng cần phát triển các năng lực về văn hóa. Các nhà chuyên môn cần có những hiểu biết và bổ sung những vấn đề liên quan đến chủng tộc, văn hóa và đạo đức. Cũng cần phát triển những chiến lược để đáp ứng một cách có hiệu quả những nhu cầu ngày càng phong phú của cộng đồng. Ngoài ra, những người thuộc nhóm dễ bị định kiến, phân biệt đối xử, dán nhãn khó khăn trong việc tìm kiếm và tiếp cận dịch vụ trị liệu tâm lý. Nhiều chương trình, dự án, các tổ chức phát triển con người và phát triển bền vững hỗ trợ nhà trị liệu trong việc tiếp cận với những thân chủ trong các nhóm đối tượng có nguy cơ cao về những tổn thương tinh thần, tránh việc khi tiếp cận với các dịch vụ hỗ trợ tinh thần họ bị dán nhãn thêm lần nữa.
Trị liệu đa văn hóa nhắm đến quá trình và vai trò giúp đỡ, để từ đó sử dụng những phương thức và mục tiêu phù hơp với trải nghiệm đời sống và giá trị văn hóa của thân chủ.
Những điều này cố gắng hướng đến bản sắc của thân chủ bao gồm cá nhân, nhóm và những
164
chiều kích phổ biến, ủng hộ việc sử dụng chiến lược văn hóa đặc hiệu và phổ quát và những vai trò trong tiến trình chữa lành và cân bằng tầm quan trọng của chủ nghĩa cá nhân và chủ nghĩa tập thể trong việc đánh giá, chẩn đoán và hỗ trợ cá nhân thân chủ cũng như những hệ thống của thân chủ.
Nhãn quan có tính trị liệu về đa văn hóa thống hợp những ảnh hưởng của tiêu chuẩn xã hội và văn hóa khi bắt đầu hỗ trợ. Nhà trị liệu sử dụng nhãn quan này khi làm việc với thân chủ để đạt đến và thống hợp những thông tin về mô hình văn hóa của họ trong một tiếp cận hỗ trợ riêng biệt dựa trên tình huống cụ thể của họ. Tiếp cận đa văn hóa đều cần thiết khi ứng dụng những phương thức làm việc khác nhau với cá nhân, nhóm, gia đình hay cặp đôi.
3. Kết luận
Những khác biệt về văn hóa có thể là một rào cản hay là một nguồn lực trong quá trình trị liệu tâm lý phụ thuộc và nhiều yếu tố trong đó nhân tố người trị liệu đóng vai trò quan trọng. Ngày càng có sự gia tăng số lượng người đa dạng về sắc tộc, rất cần thiết đối với các nhà tâm lý cũng như các nhà trị liệu để phát triển những hiểu biết và kỹ năng liên quan đến các yếu tố văn hóa. Đồng thời hiểu “nền văn hóa” của bản thân và nền văn hóa mình được tiếp thu và đang tồn tại trong nó. Dù làm việc dựa trên học thuyết nào, phương tiện nào, con đường nào, đối tượng nào, thì tiếp cận từ bối cảnh văn hóa độc đáo của mỗi thân chủ là bước khởi đầu cần thiết.
Con người luôn chịu ảnh hưởng bởi các yếu tố địa dư, lịch sử, chính trị và văn hóa.
Nếu quên những điều này trong khi làm tâm lý trị liệu đồng nghĩa với việc chúng ta đã bỏ
qua rất nhiều điều để hiểu những con người cụ thể. Quá trình hiểu biết và thực hành tâm lý trị liệu giúp các nền văn hóa có vẻ “xung khắc” nhau của con người có cơ hội đón nhận những nét độc đáo và bổ sung cho nhau.
Thế giới đang ngày càng trở nên phẳng hơn, sự tiến bộ của khoa học kỹ thuật và công nghệ thông tin giúp con người có thể hiểu biết, có thể giao du, có thể tiếp cận, có thể sống trong các nền văn hóa khác nhau một cách dễ dàng hơn rất nhiều so với tiền nhân. Đồng thời, sự du nhập văn hóa cũng gây không ít cản trở cho quá trình phát triển đời sống tinh thần của con người. Con người “hoang mang”, choáng ngợp và lúng túng khi đứng trước nhiều đổi thay về văn hóa, các giá trị xung khắc, các lựa chọn ngày một nhiều. Sức khỏe tinh thần ảnh hưởng trực tiếp bởi các yếu tố văn hóa. Đến lượt mình, văn hóa cũng chịu ảnh hưởng bởi sức khỏe tinh thần của con người.