CHƯƠNG 2. NÉT ĐẶC SẮC CỦA CÁI TÔI TRỮ TÌNH THƠ HUY CẬN
2.1. CÁI TÔI SẦU MUỘN VÀ ĐẬM CHẤT CỔ ĐIỂN
2.2.1. Cái tôi công dân dấn thân, nhập cuộc
Thơ Huy Cận những năm sau Cách mạng mang một màu sắc của cái tôi trữ tình hòa chung vào công cuộc xây dựng đất nước, cái tôi ấy nhập cuộc vào cuộc sống mới. Giai đoạn thơ này, nhà thơ từng được “cùng ăn, cùng ở, cùng làm” với các anh chiến sĩ, bộ đội, nhân dân ta như chính nhà thơ từng tâm sự:
“Năm 1958 tôi đi thực tế ở vùng mỏ Hòn Gai, Cẩm Phả gần 6 tháng. Mấy tháng trời tôi lao động thật sự, cũng cuốc than, xúc than, đẩy xe goong như một người công nhân thật thụ. Sống cùng với anh em, cùng lên tầng than, ban trưa cũng ăn cơm cùng anh em ngay tại mỏ, chiều thì xe tải đưa về khu tập
thể công nhân. Và dĩ nhiên tôi cũng lấm lem than bụi đầy mình, nhưng tâm hồn lại sảng khoái và dạt dào cảm xúc ở mỏ than này” [10, tr.350].
Cách mạng tháng Tám đã đem đến cho dân tộc ta một con đường mới.
Người dân Việt Nam ta từ ngàn xưa đến nay, mỗi khi có chiến tranh đến là tất cả đều một lòng xông pha ra trận, quyết tâm đánh đuổi sạch bóng quân thù.
Và đến hai cuộc chiến tranh chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ cũng vậy.
Tất cả trai gái, già trẻ đều cùng một tinh thần quyết tâm hăng hái ra trận đánh giặc bảo vệ Tổ quốc cũng như công cuộc xây dựng và kiến thiết đất nước.
Hòa chung trong niềm vui lớn ấy, các nhà thơ, nhà văn cũng có những
“chuyến đi thực tế”, sống và chiến đấu như bao người con yêu dấu của Tổ quốc. Hình tượng cái tôi trữ tình trong thơ thời kỳ này được Huy Cận thể hiện trong một đặc điểm lớn nhất, đó là cái tôi dấn thân, nhập cuộc cao độ. Hiện lên trong thơ ông là hình ảnh thân thương và gần gũi của các anh bộ đội, anh công binh, chiến sỹ lái xe, cô giao liên xung phong,... Có dấn thân, hòa nhập, nhà thơ mới thấu hiểu, cảm thông, đồng cảm sâu sắc với họ và làm nên những bài thơ xúc động: “Nắng mưa xưa tụ nên đồng Đông Sơn lộng lẫy văn minh/
Bom đạn Mỹ rơi vãi bờ sông Mã, sông Chu chỉ làm nên sắt gỉ/ Ta giữ lấy nắng ta, giữ lấy mưa ta cho sông Mã, sông Chu hai bờ nhuần nhị/ Ta nắm lấy sấm sét của ta dội đôi bờ sông Mã, sông Chu/ Đốt rụi quân thù”.
Yêu nước bao nhiêu, nhà thơ càng căm thù giặc bấy nhiêu, cái tôi trữ tình vì thế cũng hừng hực một nhiệt huyết đấu tranh, hòa cùng nhân dân chung tay đánh đuổi giặc xâm lăng. Muốn thắng được quân thù, trước tiên nhân dân ta cần có sự đoàn kết lẫn nhau, và gắn bó cùng với thiên nhiên, không thể tách rời nhau để tạo nên sức mạnh to lớn: “Người với cây, cây với nước cùng nhau/ Đánh giặc hoài. Đánh cạn, đánh tàu/ Giữa con nước và đánh đầu con nước”(Đất nở hoa).
Đặc biệt, cái tôi trữ tình trong thơ Huy Cận giai đoạn này không ngừng hòa nhập vào công cuộc xây dựng kinh tế, thi đua sản xuất, góp phần tạo nên hậu phương vững chắc. Có như vậy, mới có thể tiếp thêm sức mạnh cho các anh chiến sỹ nơi tiền tuyến đấu tranh giải phóng đất nước thoát khỏi giặc ngoại xâm. Đó là một cái tôi đầy nhiệt huyết, tràn ngập niềm tin vào thắng lợi ở tương lai. Huy Cận đã sáng tác rất nhiều bài thơ hay, tiêu biểu thể hiện tình yêu quê hương, đất nước sâu đậm cho giai đoạn này như Đoàn thuyền đánh cá, Tổ quốc, Sớm mai gà gáy,…Cái tôi trữ tình hòa nhập vui cùng mùa màng bội thu của nhân dân: “Gà gáy trong mưa tiếng vẫn trong/ Giọng kim giọng thổ rộn vang đồng/ Được mùa giống mới, gà no bữa/ Tiếng gáy tròn như lúa nặng bông”(Gà gáy trên cánh đồng Ba Vì được mùa). Sở dĩ cái tôi trữ tình trong thơ Huy Cận nhập cuộc và thấu hiểu một cách sâu sắc với những nỗi khổ, vất vả và vui cùng niềm vui của người dân ta đến vậy, bởi nhà thơ là một con người xuất thân từ quê nghèo, lại có một trái tim nhân hậu, một lối sống chân chất, mộc mạc, giàu tình cảm như lờibộc bạch của tác giả: “chúng tôi là dòng dõi con nhà cày, chúng tôi mọc ở đất lên, quen ngửi mùi đất, nhịp nhàng với thời tiết quê nhà”. Phải nói rằng, nhà thơ khi đi vào khai thác cuộc sống lao động mới, cần phải có sự nhập cuộc thật sâu, thật nhiều mới có thể viết nên được những câu thơ như chính những chàng trai, cô gái trên cánh đồng đang làm việc:“Ta xúc dồn lên chị với anh/ Công trường giáo dựng ngất trời xanh/ Trộn bền vôi cát tay ai đợi/ Nhịp xẻng trong chiều vọng nắng hanh”(Bài thơ cuộc đời). Hay hình ảnh những anh, những chị công nhân đào kênh để mang nước về tưới tiêu cho ruộng đồng xanh mát cũng được thể hiện một cách sinh động trong thơ ông: “Đào kênh trải đá mời sông chảy/ Hỡi nước Hồng ơi!ghé phía đây/ Phía đây ruộng khát đã lâu rồi/ Đất khát phù sa, lúa khát tươi…/ Sông Hồng máu của lòng đất nước/ Ta muốn mời em chầm chậm bước/ Cửa mùa đây mở cổng Xuân Quan/ Cho lúa đầy căng sữa trắng ngần”
(Đất nở hoa). Ước muốn hòa nhập cùng thiên nhiên, cuộc sống càng trở nên mãnh liệt hơn khi cuộc sống thi đua sản xuất ngày càng phát triển mạnh trong thơ Huy Cận. Trong ngày vui của cuộc sống mới, tác giả như muốn hòa nhập cùng với đất trời, cảnh vật: “Thuyền đóng xong rồi, lưới nhuộm xong/ Sáng khơi tối lộng cánh buồm giong/ Mai thuyền hạ nước ta đi sớm/ Kịp gió mùa sang cá đổi luồng/ Nắng chiều thu rạo rực cánh chim/ Muốn mọc cánh làm con chim chiền chiện/ Tự lúa xanh bay vút trời cao”(Bài ca thủy lợi). Trong bài thơ nổi tiếng, quen thuộc “Đoàn thuyền đánh cá” đã thể hiện một cái tôi vui tươi trước cuộc sống mới. Cái tôi ấy hòa nhập vào đoàn người ra tận biển khơi xa mênh mông để có được những mẻ cá lớn xây đắp cho cuộc sống. Tác giả đã tả lại cảnh đánh cá trong đêm bằng cảm hứng trữ tình mãnh liệt với sự hòa nhập cái tôi tác giả vào thiên nhiên, biển trời, công việc và con người:
“Thuyền ta lái gió với buồm trăng/ Lướt giữa mây cao với biển bằng/ Ra đậu dặm xa dò bụng biển/ Dàn đan thế trận lưới vây giăng”.
Lắng nghe nhịp đập rộn ràng của cuộc sống mới, Huy Cận cảm nhận một cách sâu sắc từng âm thanh của cuộc sống đời thường. Cái tôi nhập cuộc ấy đã bắt nhịp với hơi thở của cuộc sống mới, niềm vui và hi vọng cũng tràn ngập qua từng câu chữ trong thơ ông:“Gà gáy nhà ta, gáy láng giềng/ Ta nghe thuộc mỗi tiếng gà quen”. Cuộc sống mới với hình ảnh ánh nắng lên tươi màu mới, với từng hàng cau cao vút trời mây reo đùa trong gió thật khiến ta thêm yêu cuộc đời hơn:“Hàng cau mở ngọn đón ngày vào/ Xóm nhỏ nép bên triền núi cao/ Gà lại gáy dồn thêm đợt nữa/ Nắng lên xòe quạt đỏ như mào”(Sớm mai gà gáy). Ở những vần thơ này, chúng ta lại bắt gặp một cái tôi trữ tình nhập cuộc nhưng rất điềm tỉnh khi cảm nhận được quy luật của tự nhiên vốn dĩ đã thành chân lý không gì có thể thay đổi được: “Em ơi, ong một ngày không làm xong đõ mật/ Trái một ngày chưa làm xong nhân hạt/ Sông một ngày chưa xong bãi phù sa/ Thai một ngày chưa đầy thịt đầy da/ Men một
ngày chưa thành chai rượu cất/ Đời một ngày chưa làm xong sự thật…/…Men đủ độ sẽ thành chai rượu cất/ Đủ năm tháng đời làm xong sự thật/ Đủ năm tháng ta sẽ đánh giặc xong/ Trái chín cây đâu phải chín nóng lòng”(Chân lý).
Đánh giặc không phải là ngày một, ngày hai là xong, mà phải trải qua năm tháng đầy gian khổ. Huy Cận hiểu rất rõ điều đó qua kinh nghiệm của các bậc cha anh đi trước và trang thơ ông như cũng chứa đựng vẻ đẹp triết lí nhân sinh sâu sắc nhất. Cái tôi luôn luôn sẵn sàng nhập cuộc khi Tổ quốc cần, nhưng cái tôi ấy luôn ý thức được sự gian khó của cuộc đấu tranh. Và dù có khó khăn bao nhiêu, toàn quân, toàn dân ta vẫn không nãn lòng mà rất đỗi quyết tâm. Huy Cận cùng với bao thế hệ thanh niên hòa nhập cùng nhịp đập dân tộc lên đường đấu tranh giành độc lập, tự do cho Tổ quốc thân yêu. Cái tôi ấy tràn ngập niềm yêu đời, phơi phới với niềm tin rạng ngời vào thắng lợi:
“Con đường kháng chiến cheo leo/ Anh vác, anh đèo, em gánh, em mang”.
Toàn thể thanh niên nam, nữ đều quyết tâm cao, quyết hi sinh cho sự sống còn của Tổ quốc: “Tiếng súng rền mặt trận/ Ngọn lúa ngập bờ xanh/ Điệp những lòng trai gái/ Trong nỗi niềm chiến chinh”. Dù rằng cuộc kháng chiến còn kéo dài, gian nan vất vả càng trở nên vô cùng với các anh chiến sỹ, nhưng với cái tôi luôn sẵn sàng dấn thân vì Tổ quốc quên thân vì nhân dân phục vụ, cái tôi trữ tình lúc này cũng trở nên dày dặn, kinh nghiệm và rắn rỏi hơn:“Kháng chiến càng gay, sức càng bền/ Sỏi khô đổ mãi mồ hôi xuống/
Ngô lúa xanh tươi, vững chính quyền”. Đổi lại cho sự hi sinh mất mát, đau khổ là một sự sống xanh tươi, hạnh phúc, người dân yên vui, chính quyền thêm vững chắc. Muốn đánh thắng giặc trước tiên phải biết hi sinh và dấn thân vào chiến trận. Trang thơ Huy Cận còn diễn tả lại cảnh anh chiến sỹ ta đấu tranh chống giặc mà lòng căm hận tột cùng,“từ trong cái chết họ đứng lên tiêu giệt cái chết”: “Mày không bửa, tao bửa/ Vào đầu mày, đầu mày/ Mắt anh trừng nảy lửa/ Đốt hồn vía thằng Tây…”. Cuộc kháng chiến vô cùng khó
khăn, khốc liệt, cuộc đời người lính một khi ra chiến trận cũng phải dấn thân vào để chiến đấu như Tố Hữu từng viết: “Đời cách mạng từ khi tôi đã hiểu/
Dấn thân vô là phải chịu tù đày/ Là gươm kề tận cổ súng kề tai/ Là thân sống chỉ coi còn một nửa”. Còn đối với Huy Cận, hình ảnh những người chiến sỹ cũng như vậy, họ luôn gắn bó, luôn nhập cuộc vào cái chung của dân tộc để chiến đấu. Đó là hình ảnh của những nữ anh hùng Cẩm Phả: “Ước hẹn có nhau trong sống chết/ Bền gan hoạt động chống quân thù”.
Không chỉ có những câu thơ làm xúc động lòng người bởi tài năng thơ hơn người của nhà thơ Huy Cận mà ở đó, trên từng trang thơ là hình ảnh rất thực về cuộc sống của nhân dân ta những năm tháng trong chiến tranh gian khổ. Để có được sự nhìn nhận chân thực về cuộc sống của nhân dân ta, cái tôi trữ tình nhà thơ đã hòa nhập, dấn thân cùng với đồng bào, dân tộc và trải không ít gian lao, vất vả mới có được những tháng ngày tươi đẹp như hôm nay. Cái tôi dấn thân, nhập cuộc ấy đã đem đến cho hình ảnh quê nhà những vần thơ đầy cảm xúc, hay cũng chính hình ảnh miền quê êm ả, với sự hăng say, chăm chỉ lao động của người nông dân đã đưa đến cho cái tôi trữ tình một sự say sưa, muốn hòa cùng tất thảy nhịp đập của cuộc sống.