CHƯƠNG 3. NHỮNG PHƯƠNG THỨC HÌNH THÀNH NÊN CÁI TÔI TRỮ TÌNH THƠ HUY CẬN
3.2. NGÔN TỪ TRONG THƠ HUY CẬN
3.2.2. Ngôn từ mới mẻ, hiện đại
Ngôn từ trong thơ Huy Cận không chỉ mang dấu ấn cổ điển mà còn rất hiện đại mới mẻ. Nhà thơ đã tiếp thu một cách chọn lọc, sáng tạo ngôn ngữ phương Tây để làm nên nét riêng cho ngôn ngữ thơ thời đại – Thơ Mới. Nếu như ở thơ của các nhà thơ trung đại ngôn ngữ thơ bị hạn chế vì sự hà khắc của niêm luật thì ở thơ Huy Cận, ngôn ngữ thơ phong phú, đa dạng với nhiều sắc thái biểu cảm khác nhau. Sự phát triển của ngôn ngữ trong Thơ Mới nói chung cũng như thơ Huy Cận nói riêng đã được chính nhà thơ nhận định:
“Tiếng Việt đến thời Thơ mới đã đổi thịt thay da một lần nữa, cũng bởi vì các nhà Thơ mới đã yêu tiếng mẹ đẻ một cách tha thiết, ra sức bảo vệ tiếng nói của cha ông bằng những sáng tạo máu thịt của hồn mình”[25, tr.12].Như vậy, Thơ Mới có vai trò rất lớn trong công cuộc giữ gìn và phát huy tiếng Việt, ngôn ngữ dân tộc. Phát huy vẻ đẹp đó, trang thơ Huy Cận cũng đã góp phần không nhỏ làm giàu từ ngữ, vần điệu, nhịp điệu, cách diễn đạt với những cách hiệp vần phong phú. Những biện pháp như điệp khúc được nhà thơ vận dụng đa dạng, phổ biến như một biện pháp tu từ. Và qua đó người đọc nhận thấy sự ảnh hưởng của thơ phương Tây một cách rõ nét: “Áo trắng đơn sơ mộng trắng trong/ Hồn xưa em đến, mắt như lòng/ Nở bừng ánh sáng anh đi đến/ Gót ngọc dồn hương, bước tỏa hồng” (Áo trắng). Đặc biệt, ngôn ngữ thơ Huy Cận giàu cảm xúc. Cảm xúc lúc nào cũng “tràn đầy” trong cái tôi trữ tình chỉ gặp một làn gió nhẹ, một cử chỉ khẽ cũng làm rung lên trong tâm hồn:
“Rơi rơi…dìu dịu rơi rơi/ Trăm muôn giọt nhẹ nối lời vu vơ”(Buồn đêm mưa).Cảm xúc đó có khi ngân lên như một giấc mơ về tình yêu: “Em ạ, vườn
xoan anh ngủ say/ Giấc mơ tím trắng giữa ban ngày/ Hương xoan thơm mát chiều hè thịnh/ Hương tím hay là mộng cỏ cây”(Em ạ, vườn xoan). Cảm xúc trong thơ ngập tràn khiến ta nhớ đến Xuân Diệu, một nhà thơ của niềm khát khao giao cảm với đời bao giờ cũng không thôi khao khát yêu và được yêu cuộc sống mãnh liệt, Nhà thơ của những cảm xúc tơ rất Tây: “Mây trắng trời trong đêm thủy tinh/ Lung linh bóng sáng bỗng rùng mình”.
Huy Cận cũng như các nhà Thơ Mới vốn rất giỏi vận dụng các biện pháp tu từ như liên tưởng, hô ngữ, ẩn dụ, nhân hóa, tỉ dụ, hoán dụ…để làm tăng sức hấp dẫn cho thơ. Những câu thơ so sánh, liên tưởng độc đáo, táo bạo này chỉ gặp ở ngôn ngữ thơ Huy Cận – một nhà Thơ Mới mà khó tìm ở những dòng thơ trước đó: “Tình em như một đám cháy rừng/ Bùng đột ngột vào đời anh nóng bỏng/ Sườn núi, sườn đồi lửa cháy nhanh/ Anh nghe nóng sâu trong tiềm thức/ …/ Lửa là em, lửa cũng là anh”(Tình em như đám cháy rừng). Tình yêu mãnh liệt lúc này đây được nhà thơ thể hiện với những cảm giác mạnh, tình yêu ấy rạo rực như “đám lửa” làm “cháy cả khu rừng” khó mà có thể cưỡng lại ‘đám” lửa ấy lan nhanh, lan rộng được. Và đám lửa ấy lại còn xuất phát từ hai phía “em” và “anh” nên càng nóng bỏng hơn. Hay khi so sánh vẻ đẹp của người con gái, tác giả không ngại ngần khi sử dụng những ngôn từ chỉ cảm giác từthị giác, vị giác đến thính giác. Tất cả mọi giác quan như được nhà thơ huy động để đón nhận vẻ đẹp đó: “Ngực trắng giòn như một trái rừng/
Mắt thì bằng rượu, tóc bằng hương/ Miệng cười bừng nở hàm răng trắng/
Sáng cả trời xanh mấy dặm đường”(Hồn xuân).Trong tâm hồn thi nhân ta thường bắt gặp giữa những hình ảnh mộng ảo trong sự đối nghịch với thực tại khi nhà thơ so sánh: “Có chàng ngơ ngác như gà trống/ E đến trăm năm còn trẻ thơ”(Gánh xiếc). Hay sự đối lập giữa cuộc đời nghiệt ngã và vẻ đẹp của người con gái đượcví như những giọt mưa tươi mát giữa trời, với cảm giác của “da thịt” cũng được bộc lộ một cách phóng khoáng, thoải mái: “Tóc em
tỏa xuống mặt anh/ Như mưa xuống tự trời xanh mát rờn/ Tay em ngón ngón phím non/ Đàn lên da thịt bồn chồn tháng năm”(Tóc em tỏa xuống mặt anh).
Khác với thơ xưa, ngôn ngữ Thơ mới khi nói đến tình yêu là tất cả sự hòa trộn của cảm xúc, của giác quan. Khi so sánh trạng thái buồn buồn, êm ái trong tâm hồn được tác giả ví như một chiếc thuyền trôi đi trong vô định, trôi mãi không có bến bờ neo đậu: “Lòng êm như chiếc thuyền không bến/ Nghe rét thu về hạ bớt mui…”(Mưa).
Bên cạnh đó, sử dụng biện pháp nhân hóa trong thơ Huy Cận cũng đã tạo nên một thế giới ngôn từ phong phú với muôn kiểu khác nhau. Nói về buổi chiều cũng đã có rất nhiều kiểu khác nhau: Chiều nhảy múa, chiêu mồ côi, chiều tê cúi đầu,…: “Chiều mồ côi, đời rét mướt ngoài đường”; “Ôi chiều buồn!sao nắng quá mong manh”. Ta còn có thể bắt gặp trong Lửa thiêng nhiều vẻ đẹp Tây phương mới lạ của ngôn ngữ thơ, đến với bài Trò chuyện, người đọc ngỡ ngàng với những từ ngữ rất Tây: “Phố không cây thôi sầu biết bao chừng”, “Buồn vạn lớp trên mái nhà dợn sóng”, “Chiều hiu hiu khêu gợi nhớ nhung hờ”.Có thể nói, Huy Cận “Tây không kém gì Xuân Diệu”
ở nỗi sầu bất tận: “Tay bồng thân, và tay nữa ôm mồ”(Trình bày); ở những cái lạnh ghê hồn: “Xương cọ vào xương bớt nỗi hàn” (Ngủ chung). Ngôn ngữ diễn tả tình yêu cũng mới lạ nồng nhiệt như phương Tây: “Một hôm trận gió tình yêu lại / Đứng ngẩn trông vời áo tiểu thơ”(Học sinh).
Hay những kiểu nhân hóa như: gió than thở, gió hiền lành, gió cảm thông, gió xa xôi, gió mơn, gió thanh tân…làm tăng thêm tâm trạng bên trong của cái tôi trữ tình trong thơ: “Gió than thở biết mấy lời van vỉ?”; “Đêm vừa nhẹ, gió vừa mơn”;… Trong thơ Huy Cận có những câu thơ liên tưởng, ẩn dụ đọc thì có vẻ khó hiểu nhưng khi đã đắm, đã say càng đọc người ta càng thấy thích thú với lối nói đầy tư duy của nhà thơ: “Hồn em đầy đủ muôn ánh nghê thường/ Anh hãy bận hồn em màu sáng chói”(Tình tự). Hay hình ảnh ẩn dụ
dùng “nước” để nói về tình yêu trong thơ Huy Cận cũng rất sáng tạo và độc đáo: “Khi anh xin cưới, mẹ em rằng/ “Thu nó hiền thôi, ít nói năng”/ Tự đó hai sông hòa một biển/ Nước liền với nước gắn bằng trăng”(Hỡi em yên lặng).Sáng tạo ngôn từ Thơ mới,quan trọng hơn, như đánh giá của Huy Cận là làm “tiếng Việt trẻ lại”. Đúng như Đỗ Đức Hiểu nhận xét: “Thơ mới, theo tôi hiểu, trước hết là “sự nổi loạn của ngôn từ”, sự phản ứng lại những luật thơ cổ gò bó, là sự phản kháng các hạn chế âm thanh, nhịp điệu, sự đối kháng với những từ ngữ, cấu trúc, ngắt nhịp có tính tĩnh từ bao đời. Thơ mới là một sáng tạo ngôn từ về thơ ở nhiều mặt; nó mở rộng câu thơ, bài thơ; nó đi vào chiều sâu của thơ bằng cấu trúc mới, cú pháp mới, từ ngữ mới, nhịp điệu mới” [30, tr.127]. Trong thơ Huy Cận ngôn ngữ Thơ mới đã hội tụ được rất nhiều đặc điểm của sự sáng tạo. Nhu cầu giãi bày, bộc lộ tâm trạng của con người ngày càng cao hơn. Khi xã hội thay đổi, kéo theo nhiều quan niệm thay đổi, cuộc sống mới với nhiều điều mới, đòi hỏi con người phải có những ngôn ngữ cho phù hợp để thể hiện cái tôi cá nhân của mình.