Đặc điểm truyện ngắn raymond carver

Truyện ngắn của ông, quả thực, đem đến nhiều thách thức, vì những ai đã quen với văn chương truyền thống, khi đọc R.Carver, sẽ thấy một sự khác biệt và cần những điều kiện để có thể thíc

NGÔ HẢI YẾN

ĐẶC ĐIỂM TRUYỆN NGẮN RAYMOND CARVER

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGỮ VĂN

NGHỆ AN - 2017

NGÔ HẢI YẾN

ĐẶC ĐIỂM TRUYỆN NGẮN RAYMOND CARVER

Chuyên ngành: Lý luận văn học

Mã số: 60.22.01.20

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGỮ VĂN

Người hướng dẫn khoa học:

TS NGUYỄN THỊ THANH HIẾU

NGHỆ AN - 2017

Chúng tôi xin cam đoan và khẳng định đây là công trình nghiên cứu của riêng chúng tôi Các tài liệu và kết quả nghiên cứu trong luận văn là trung

thực, chưa từng được công bố trong bất kì một công trình nào khác

Nghệ An, tháng 8 năm 2017

Tác giả

Ngô Hải Yến

Tôi xin gửi lời cảm ơn sâu sắc tới Tiến sĩ Nguyễn Thị Thanh Hiếu, người đã tận tình hướng dẫn, động viên, giúp đỡ tôi trong suốt quá trình thực hiện luận văn

Tôi cũng xin chân thành bày tỏ lòng biết ơn tới quý thầy cô giáo Khoa Sư phạm Ngữ văn, Trường Đại học Vinh vì đã tạo mọi điều kiện thuận lợi để tôi được bồi dưỡng tri thức và hoàn thành khóa học của mình

Cảm ơn gia đình, bạn bè đã chia sẻ, động viên và giúp đỡ tôi trong suốt thời gian qua

Nghệ An, tháng 8 năm 2017

Tác giả

Ngô Hải Yến

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu 2

3 Đối tượng nghiên cứu và phạm vi tư liệu khảo sát 8

4 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 9

5 Phương pháp nghiên cứu 9

6 Đóng góp của luận văn 10

7 Cấu trúc của luận văn 10

Chương 1 TRUYỆN NGẮN RAYMOND CARVER TRONG NỀN VĂN XUÔI MỸ HIỆN ĐẠI 11

1.1 Khái lược về truyện ngắn Mỹ hiện đại 11

1.1.1 Lược sử văn học Mỹ 11

1.1.2 Vài phác thảo về truyện ngắn Mỹ hiện đại 14

1.2 Truyện ngắn R.Carver - một cái nhìn khái quát 19

1.2.1 Hành trình sáng tạo của R.Carver 19

1.2.2 Dấu ấn của truyện ngắn R.Carver trong nền văn xuôi Mỹ 22

1.3 Truyện ngắn R.Carver trong tương quan với truyện ngắn của một số nhà văn khác 25

Chương 2 BỨC TRANH CUỘC SỐNG MỸ TRONG TRUYỆN NGẮN RAYMOND CARVER 31

2.1 Cuộc sống Mỹ nhìn từ tình huống truyện 31

2.1.1 Khái niệm tình huống truyện 31

2.1.2 Các dạng tình huống trong truyện ngắn R.Carver 33

2.1.3 Vai trò tình huống truyện trong truyện ngắn R.Carver 39

2.2 Cuộc sống Mỹ nhìn từ không gian nghệ thuật 40

R.Carver 42

2.3 Cuộc sống Mỹ nhìn từ nhân vật văn học 52

2.3.1 Khái niệm nhân vật văn học 52

2.3.2 Đặc điểm của nhân vật trong truyện ngắn R.Carver 54

Chương 3 NGHỆ THUẬT TRUYỆN NGẮN CỦA RAYMOND CARVER 66

3.1 Kết cấu cốt truyện trong truyện ngắn R.Carver 66

3.1.1 Đa dạng hóa các kiểu cốt truyện: cốt truyện song song, cốt truyện đứt đoạn phi lôgic, cốt truyện phân mảnh 67

3.1.2 Chủ trương tối giản kết cấu cốt truyện 74

3.2 Nghệ thuật xây dựng nhân vật trong truyện ngắn R.Carver 82

3.2.1 Khước từ miêu tả bề mặt 82

3.2.2 Khai thác triệt để hình thức đối thoại 84

3.2.3 Chú trọng cảm xúc bộc phát của nhân vật 89

3.2.4 Phi trung tâm hóa nhân vật 91

3.3 Nghệ thuật tổ chức không gian trong truyện ngắn R.Carver 95

3.3.1 Lạ hóa không gian quen thuộc qua việc bài trí thế giới đồ vật 95

3.3.2 Xây dựng hệ thống biểu tượng - không gian 96

KẾT LUẬN 101

TÀI LIỆU THAM KHẢO 104

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Mỹ không phải là quốc gia có nền văn học lâu đời, xét về mặt lịch

sử Tuy nhiên, trong số những nhà văn đương đại có tên tuổi trên thế giới, phần đa đến từ Mỹ Văn học Mỹ, dẫu non trẻ, nhưng đã có sự phát triển vượt bậc, về cả số lượng lẫn chất lượng, trên tất cả các thể loại Tính riêng văn xuôi, ta dễ dàng kể ra hàng loạt cái tên quen thuộc mà người đọc đã dễ dàng khắc nhớ như Jack London, O’Henry, Toni Morrison, Enest Hemingway, Ken Kesey, McCarthy, Raymond Carver (từ đây chúng tôi viết tắt là R.Carver), Barthelme, Paul Auster, Don DeLillo… Các nhà văn Mỹ đã làm giàu cho văn chương thế giới bằng các sáng tác nghệ thuật độc đáo của mình Vì thế, các tác phẩm văn học Mỹ ngày càng được giới nghiên cứu, phê bình và đông đảo độc giả tìm đến để thưởng thức, kiến giải

1.2 R.Carver (1938 - 1988) là cây bút truyện ngắn bậc thầy của Mỹ nửa sau thế kỉ XX Ông được xem là chủ soái của khuynh hướng cực hạn (minimalism) Phong cách truyện ngắn của ông có sức lan tỏa và ảnh hưởng mạnh mẽ đến nhiều cây bút ở nhiều nền văn hóa khác nhau Mặt khác, những sáng tạo của R.Carver còn góp phần duy trì và thúc đẩy nguồn cảm hứng đọc truyện của công chúng độc giả trên toàn thế giới Ở một số nước châu Á, trong đó có Việt Nam, R.Carver là một trong những nhà văn nước ngoài tiêu biểu được công chúng yêu thích Truyện ngắn của ông, quả thực, đem đến nhiều thách thức, vì những ai đã quen với văn chương truyền thống, khi đọc R.Carver, sẽ thấy một sự khác biệt và cần những điều kiện để có thể thích nghi với lối viết này Nhưng trong thách thức ấy lại ẩn chứa rất nhiều điều thú

vị Tìm đến truyện ngắn của R.Carver, chúng tôi muốn đi sâu lý giải cả những thách thức và thú vị ấy

1.3 Để hiểu rõ phong cách nghệ thuật của R.Carver, nhất thiết phải tìm hiểu đặc điểm truyện ngắn của ông Đây là một vấn đề có ý nghĩa phương pháp luận Trên thực tế, nội hàm của nó khá rộng, khó có thể bao quát được tất cả Tuy nhiên, việc tìm chọn những điểm nổi bật, từ phương diện nội dung

và phương diện nghệ thuật sẽ giúp người đọc nhìn thấy được những đóng góp của tác giả cho nền văn xuôi hiện đại thế giới Đó không chỉ là đóng góp về mặt tư tưởng, mà còn là những đóng góp về mặt bút pháp Với những đặc điểm ấy, truyện ngắn R.Carver có một vị thế riêng, độc đáo, so với những cây bút truyện ngắn trước đó và đương thời

Những lý do trên đã đưa chúng tôi đến với đề tài Đặc điểm truyện ngắn

Raymond Carver

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu

Lịch sử nghiên cứu truyện ngắn R.Carver đã có một quá trình đáng kể Bởi sáng tác của ông đã có độ lùi về thời gian, hơn nữa, chính giá trị của chúng, tự nó, có khả năng thu hút nhiều nhà phê bình, nghiên cứu Tuy nhiên, tình hình nghiên cứu hiện tượng này không đồng đều, từ góc nhìn không gian

Ví như ở Việt Nam, so với nhiều nước, lịch sử nghiên cứu truyện ngắn R.Carver vẫn còn mới và mỏng

2.1 Các công trình nước ngoài

Những sáng tác đầu tiên của R.Carver được công chúng chú ý và trở nên phổ biến hơn sau bài bình luận trong mục điểm văn của Irving Howe,

biên tập tờ Thời báo New York Trong bài viết Stories about our loneliness

(Những câu chuyện về nỗi cô đơn) trên thời báo New York số ra ngày 11/9/1983, Irving đã chỉ ra đặc trưng truyện ngắn của ông, về “độ cảm xúc ít

ỏi, những rung động giống nhau, không gian của ông là những thành phố đậm

create similar effects His settings are American towns, semi-industrial and

often depressed) [49] Nhân vật chủ yếu là những con người cô đơn, luôn nỗ lực giao tiếp nhưng thất bại, “có vốn từ vựng rất khiêm tốn do vậy họ không thể giải phóng cảm xúc mà chỉ có thể bộc lộ mình qua hành vi” [49] Đây là một gợi dẫn quan trọng cho các nhà nghiên cứu

Trong bài Carver's Vision (Nhãn quan của Carver) tác giả Carson Philip

đã khẳng định: “Cuối cùng, mặc dù người ta làm mọi cách - kể cả bằng bài tiểu luận này - để quy toàn bộ sáng tác của Carver vào một ít nét đặc trưng nổi bật, tác phẩm của ông vẫn không trùng khít với bất kỳ sự phân loại nào kiểu đó, cũng như chính cuộc đời ông Tuổi trẻ lạc quan, lập gia đình sớm, nghiện rượu, suýt chết, hồi phục, bình tâm - tất cả đều không đơn giản, và tất cả đều có trong tác phẩm của ông, chân thật và sáng rõ Ta có thể chỉ ra bao nhiêu phần trăm truyện của ông có liên quan tới những người lao động nghèo, những người nghiện rượu, hay những kẻ ngoại tình Hoặc ta có thể nói nhìn chung tất cả những điều ông từng viết đều liên quan tới những kẻ không còn hy vọng hoặc

có rất ít hy vọng, nhưng ấy là khi ta chưa đọc truyện nổi tiếng nhất của ông -

Thánh đường - mà trong đó hy vọng chiếm vị trí chủ đạo Có lẽ chỉ cách phân

loại rộng nhất mới chính xác mà thôi: ấy là sự thay đổi” [15]

Trong bài R.Carver - Biographical Essay (R.Carver - Một tiểu sử văn

chương), tác giả William L Stull đã cho rằng R.Carver “đã đặt nền tảng cho

sự hồi sinh của chủ nghĩa hiện thực trong những năm 1980”, và “về mặt văn chương, truyện của Carver hiện hữu như một hình mẫu cho sự phục sinh của truyện ngắn” [87]

Bên cạnh đó, các nhà nghiên cứu nổi tiếng như Fred Marramarco, Kirk Nesset, Harold Bloom, Eileen Abrahams… cũng đã chỉ ra những đặc điểm quan trọng trong truyện ngắn của Raymond Carve Các ý kiến gặp gỡ nhau ở việc khẳng định phong cách truyện ngắn của R.Carver là độc đáo và vô cùng

ấn tượng

Ngoài ra, còn có hàng loạt các bài báo trên các tạp chí có uy tín cũng khai thác truyện ngắn của R.Carver, ở phương diện này hoặc phương diện

khác Bài Symbolic Significance in the Stories of R.Carver (Ý nghĩa biểu tượng trong truyện ngắn R.Carver) của Daniel W Lehman, R.Carver của

Carol Sklenicka, các bài phân tích truyện ngắn cụ thể của R.Carver thì không thể kể hết

Những công trình này đã gợi mở, giúp chúng tôi có thêm những hiểu biết vừa cơ bản, vừa sâu sắc về đối tượng nghiên cứu, trở thành nguồn tư liệu quý báu để chúng tôi thực hiện đề tài

2.2 Các công trình trong nước

Trên phương diện dịch thuật, R.Carver đã được các dịch giả quan tâm

và giới thiệu ở Việt Nam gần mười năm nay Cụ thể là ba tập truyện ngắn

Mình nói chuyện gì khi mình nói chuyện tình - Dương Tường và Nguyễn

Hạnh Quyên dịch, Nhà xuất bản Văn hóa Sài Gòn & Nhã Nam, 2009, tái bản

năm 2016, Em làm ơn im đi, được không?- Lâm Vũ Thao dịch, Nhà xuất bản Văn học & Nhã Nam, 2012 và Thánh đường - Phạm Minh Điệp dịch, Nhà

xuất bản Văn học và Nhã Nam, 2014 Đó là ở việc xuất bản sách Còn trên các trang báo, trang web, các blog, nhiều truyện ngắn của tác giả, các bài phỏng vấn tiếp tục được dịch Như vậy, so với một số nhà văn nước ngoài sáng tác trong nửa cuối thế kỷ XX, R.Carver đến với Việt Nam tương đối muộn, nhưng công tác dịch thuật được tiến hành nhanh chóng, gần như không

R.Carver và cũng là người viết nhiều nhất về nhà văn này Trong bài viết

Truyện ngắn hậu hiện đại, in trong cuốn Văn học hậu hiện đại thế giới, Những vấn đề lý thuyết (2003), Lê Huy Bắc đã phân chia truyện ngắn hậu

hiện đại thành ba khuynh hướng: truyện ngắn huyền ảo, truyện ngắn mảnh vỡ, truyện ngắn cực hạn và xem R.Carver là đại diện tiêu biểu cho truyện ngắn cực hạn: “Chủ soái của khuynh hướng này là R.Carver” Cùng với đó, trong

khi phân tích truyện Những điều tốt lành nho nhỏ của nhà văn này, Lê Huy

Bắc nhận xét: “Khác với các nhà văn cổ điển như Hugo, Balzac… những người luôn xây dựng hình tượng nghệ thuật theo lối tương phản, các nhà cực hạn đặt các tình huống, hình tượng theo dõi song song, cùng hướng nhau… Cũng như nhiều nhà hậu hiện đại khác, R.Carver không phát biểu trực tiếp chủ đề truyện mà thông qua hệ thống hình tượng, ông giúp người đọc nhận ra điều tốt lành ấy là gì Câu chuyện tái hiện nhiều kiểu bất hạnh của con người Những bất hạnh này gặp nhau một cách tình cờ Có thể nói, cái tình cờ vốn dĩ

là đặc trưng của đời sống thường nhật, bây giờ lại luôn xuất hiện trong tác phẩm của những nhà cực hạn” [6, 434]

Trong bài Chủ nghĩa cực hạn và R.Carver in ở Truyện ngắn lí luận tác

gia và tác phẩm cũng của Lê Huy Bắc, tác giả đã nhận định: “Truyện ngắn

của R.Carver là kiểu truyện không tập trung khai thác xung đột Điều này có ảnh hưởng rất lớn đến việc xây dựng cốt truyện Sáng tác của ông không hề

có cốt truyện theo kiểu kịch tính năm phần của Edgar Poe, Maupassant hay O Henry, mà là kiểu cốt truyện đồng hiện nhiều mảnh đời, nhiều cảnh ngộ tương ứng… ” [8, 63] và “truyện của Carver không hề giấu bất cứ điều gì: chuyện như thế nào thì kể lại thế ấy Tính sự kiện được đặt lên hàng đầu Tâm trạng nhân vật hiếm khi được miêu tả, nhưng nó vẫn thường trực bên dưới lời đối thoại của nhân vật” [8, 65]

Trong bài Trò chơi ngôn ngữ trong tư duy hậu hiện đại, Lê Huy Bắc lại

nhấn mạnh “kiểu chơi ngôn từ” của R.Carver: “Cây bút truyện ngắn hậu hiện đại R.Carver cũng nổi tiếng với kiểu chơi ngôn từ của mình Ông có biệt tài là

kể một câu chuyện hư cấu nghe chẳng có gì to tát, rất đời thường và rất ít tính nghệ thuật Mọi câu chữ trong truyện Carver ngỡ như chảy thẳng từ cuộc sống lên trang sách mà không hề có bất kì sự gia công nào từ phía tác giả Trò chơi ngôn từ Carver theo đuổi đấy chính là tính “phi” nghệ thuật, hiểu theo quan niệm thông thường, tính tối giản hoặc nói cách khác là tính thiền trong văn xuôi Ngôn ngữ được cố trả về với tính năng gốc và cuộc đời cũng được nhìn nhận từ chính những tính năng gốc này Những con người bất hạnh hoặc đang bị bất hạnh đeo đuổi là nhân lực chủ đạo trong thế giới nghệ thuật của Carver Một người mù, một người vừa có con mất, một người nghiện rượu mong tìm lối thoát nhưng tất cả dường như quá muộn cho những nỗ lực chạy trốn thảm họa của chính mình” [12]

Nhà văn trẻ Nguyễn Vĩnh Nguyên cũng rất say mê truyện ngắn

R.Carver Trong bài R.Carver trong bầu khí quyển nguy cơ, tác giả viết:

“Trong truyện ngắn của R.Carver, dấu vết của người viết hoàn toàn triệt tiêu Trên trang giấy là những khung cảnh “quy mô rất nhỏ” của đời thường được diễn ra trên một nền ngôn từ tiết chế gọn gàng đến lạnh lẽo, đôi khi cộc lốc và sòng phẳng (rất Mỹ!) Vậy thì điều gì hấp dẫn người ta thưởng thức truyện của ông? Thấy gì từ: một ánh mắt bí mật (và có thể cả tự vấn nữa) của bà già trong câu chuyện tán nhảm nhưng có vẻ như chạm tới gốc gác của đứa con trai và

thằng cu cháu nội (Người bố)?; những đôi vợ chồng đứng trước dự định về các

thay đổi nơi ở nhưng lại không chắc những cuộc ra đi đã giúp họ thoát ly được

sự đơn điệu và nhàm chán khó cứu vãn của thực tại (Có gì ở Alaska?, Hàng

xóm); những mối quan hệ nhạt nhẽo đến và đi ở một người đàn ông vừa đổ vỡ

hôn nhân hay đang trải qua cuộc hôn nhân trước nguy cơ lãnh cảm một hôn

nhận được cú phone rủ rê từ người đàn bà xa lạ (Lớp đêm, Có phải anh là bác

sĩ?); hay sẽ ra sao nữa với đời sống tâm sinh lý phức tạp và xao lãng, mất kiểm

soát của một cậu trai dậy thì ở vùng quê (Không ai nói gì); sự tha hoá của đứa

con trai đang là chính trị gia và nỗi ám ảnh lo sợ mơ hồ khó nguôi khuây của

người mẹ già (Tại sao, con trai?)… Thấy gì từ những mối quan hệ đã đứt gãy,

đang trở nên nhàm chán, những kết nối bị xoá nhoà chóng vánh hay những nguy cơ có thể ập đến bất cứ lúc nào từ phía tương lai? Có thể sẽ chẳng thấy gì

cả, tất cả mọi suy diễn hay đoán định thường nằm ở ngoại vi văn bản Đó cũng

là lý do mà hầu hết các nhan đề tác phẩm rút ra từ một câu ngẫu nhiên nào đó -

có vẻ ông nhà văn từng vài lần cai rượu này chẳng buồn tính toán hay thâu tóm

gì cái gọi là thông điệp hay tinh thần tác phẩm Mọi thứ thông điệp rất có thể là biểu hiện “phi dân chủ” với người đọc” [65]

Trong bài viết giới thiệu về R.Carver đăng trên tạp chí Văn học nước

ngoài số 4/2011, Dương Tường đã chỉ ra mối liên hệ giữa R.Carver và

Anton Chekhov Ông cho rằng “hầu như chẳng có gì xảy ra trong những truyện kể của Carver” nhưng đằng sau những ngôn từ giản dị, dứt khoát ấy

là cả một chiều sâu bất tận những suy niệm về cuộc sống, con người Kiểu cốt truyện ấy gợi đến kiểu “truyện không có cốt truyện” của nhà văn lớn nước Nga - Chekhov

Các bài giới thiệu sách cũng đem lại những nhận định quý giá, dù ngắn ngủi Các bài này đã suy tôn tài năng truyện ngắn của R.Carver và đã chỉ ra những nét cơ bản trong phong cách truyện của ông Do tính chất của chúng là giới thiệu, nên chúng tôi chỉ tóm lược nội dung, không trích dẫn

Ngoài ra, không thể không kể đến các đề tài khoa học, đặc biệt là các luận án và luận văn lấy truyện ngắn của R.Carver làm đối tượng nghiên cứu

Có thể kể tên như: Đề tài khoa học cấp Bộ Chủ nghĩa cực hạn trong truyện

ngắn của R.Carver của tiến sỹ Dương Thị Ánh Tuyết, Trường Đại học Quảng

Bình (năm 2013), với những phân tích của tác giả trên các phương diện cụ thể

- nhân vật cực hạn, cốt truyện cực hạn, thời gian cực hạn…; Luận án tiến sỹ

Phi trung tâm trong truyện ngắn R.Carver của tác giả Nguyễn Thị Hạnh (năm

2017); Luận văn thạc sỹ Đặc sắc nghệ thuật truyện ngắn R.Carver của tác giả Phan Thị Vân Thanh (năm 2006); Bức tranh cuộc sống trong truyện ngắn

R.Carver của tác giả Đỗ Thị Minh Thủy (năm 2013) và một số luận văn thạc

sỹ khác cũng như rất nhiều đề tài khóa luận của sinh viên… Điều này cho thấy mối quan tâm đặc biệt của giới nghiên cứu và độc giả Việt Nam đối với truyện ngắn của nhà văn Mỹ tài năng này

Dẫu vậy, một cái nhìn hệ thống về truyện ngắn R.Carver ở Việt Nam vẫn còn thiếu vắng So với tầm vóc cũng như sức ảnh hưởng, lan tỏa của nhà văn này trên thế giới thì những công trình mà chúng ta có, nhìn chung, vẫn

còn khiêm tốn và bé nhỏ Luận văn Đặc điểm truyện ngắn Raymond Carver

của chúng tôi muốn góp thêm một cách nhìn, cách đánh giá về sáng tác của

R.Carver, chú trọng hướng tiếp cận diện, cùng với đó là những tiếp cận điểm

qua các phân tích tác phẩm cụ thể Nỗ lực này được tạo nên từ sự kế thừa lịch

sử nghiên cứu của các tác giả đi trước và mong muốn của cá nhân lấp đầy dần những khoảng trống đã có

3 Đối tƣợng nghiên cứu và phạm vi tƣ liệu khảo sát

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận văn là đặc điểm truyện ngắn R.Carver

3.2 Phạm vi tư liệu khảo sát

Luận văn tập trung khảo sát ba tập truyện ngắn được đánh giá là nổi bật

nhất của R.Carver, và đã được dịch ở Việt Nam Cụ thể là: Mình nói chuyện

gì khi mình nói chuyện tình; Em làm ơn im đi được không? và Thánh đường

Chúng tôi có sự tiếp cận văn bản gốc bằng tiếng Anh

Một số truyện ngắn của các tác giả khác được chúng tôi sử dụng để đối chiếu tham khảo nhằm làm sáng tỏ thêm tính độc đáo của truyện ngắn R.Carver

4 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

4.1 Mục đích nghiên cứu

- Nhận diện các đặc điểm nổi bật trong truyện ngắn của R.Carver;

- Khám phá tư tưởng nghệ thuật của R.Carver, khẳng định những đóng góp của R.Carver đối với nền văn xuôi hiện đại

4.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

4.2.1 Khái quát bức tranh văn học Mỹ, truyện ngắn Mỹ hiện đại; chỉ ra hành trình sáng tạo của R.Carver và những đặc điểm nổi bật trong truyện ngắn của ông

4.2.2 Chỉ ra các đặc điểm của truyện ngắn R.Carver từ phương diện nội dung, qua các yếu tố: tình huống truyện, không gian nghệ thuật, thế giới nhân vật

4.2.3 Làm rõ những đóng góp của R.Carver trên phương diện hình thức nghệ thuật: kết cấu cốt truyện, nghệ thuật xây dựng nhân vật, nghệ thuật

tổ chức không gian nghệ thuật

5 Phương pháp nghiên cứu

Luận văn vận dụng kết hợp nhiều phương pháp nghiên cứu để giải quyết các nhiệm vụ đặt ra của công trình Các phương pháp chủ yếu:

- Phương pháp lịch sử: Được chúng tôi sử dụng nhằm đặt đối tượng nghiên cứu vào một hoàn cảnh lịch sử - cụ thể để dễ dàng tiếp cận

- Phương pháp hệ thống - cấu trúc: Được chúng tôi sử dụng trong suốt quá trình thực hiện luận văn, nhằm nhìn nhận các phương diện cụ thể của truyện ngắn R.Carver là thành tố thuộc một hệ thống, một cấu trúc nhất định

- Phương pháp so sánh - đối chiếu: Được chúng tôi sử dụng khi đánh giá truyện ngắn của R.Carver trong mối tương quan với truyện ngắn của các nhà văn khác

6 Đóng góp của luận văn

Luận văn là công trình nghiên cứu có tính tổng thể về truyện ngắn R.Carver, trên cả về nội dung lẫn nghệ thuật truyện ngắn, góp thêm căn cứ để khẳng định đóng góp của R.Carver cho nền văn xuôi hiện đại thế giới

7 Cấu trúc của luận văn

Ngoài Mở đầu, Kết luận và Tài liệu tham khảo, nội dung chính của

luận văn được triển khai qua 3 chương:

Chương 1: Truyện ngắn của R.Carver trong nền văn xuôi Mỹ hiện đại Chương 2: Bức tranh cuộc sống Mỹ trong truyện ngắn R.Carver

Chương 3: Nghệ thuật truyện ngắn của R.Carver

Chương 1 TRUYỆN NGẮN R.CARVER TRONG NỀN VĂN XUÔI MỸ HIỆN ĐẠI

1.1 Khái lược về truyện ngắn Mỹ hiện đại

1.1.1 Lược sử văn học Mỹ

Từ cuối thế kỷ XVI, khi châu Âu phát hiện ra châu Mỹ, quốc gia này

đã trải qua vô vàn những biến động Thực dân Anh từng bước khai khẩn thuộc địa tại Mỹ Sau đó là cách mạng dành độc lập, đến thời kỳ lập quốc,

và thời kỳ xây dựng nước Mỹ phát triển hùng mạnh Sinh sau đẻ muộn, nền văn học Mỹ dĩ nhiên không có bề dày truyền thống như nền văn học của các nước châu Âu Đó là lý do khiến cho các học giả Mỹ thực sự thấy khó chịu khi nền văn học của mình bị xem là bản sao của văn học Anh, hoặc bị gọi là nền văn học không có bản sắc Dựa trên nguyên tắc “không nợ”, họ không

đề cao quan điểm văn học ảnh hưởng, mà cổ súy cho khuynh hướng văn học song song Những biểu hiện này cho thấy nỗ lực tạo lập một nền văn học riêng có của Mỹ

Quả thực, bước sang thế kỷ XIX, đặc biệt là từ giữa thế kỷ XIX, văn học Mỹ đã có bước phát triển vượt bậc Nhiều nhà văn Mỹ đã được châu Âu tôn trọng và ngưỡng mộ Văn học Mỹ đã khẳng định được giá trị của mình, và

họ chứng minh được rằng, không phải cứ có bề dày lịch sử là có thành tựu

Nhìn lại lịch sử văn học Mỹ, ta có thể thấy được nỗ lực của các nhà văn, các nhà văn hóa trong suốt chiều dài xây dựng và phát triển

Văn học Mỹ thời lập quốc khởi đầu bằng các truyền thuyết, thần thoại, truyện cổ và những bài ca truyền miệng thuộc các nền văn hóa của dân Da đỏ Trong hơn 500 ngôn ngữ và nền văn hóa bộ lạc khác nhau của dân Da đỏ tồn tại ở Bắc Mỹ trước khi những người châu Âu đầu tiên tìm đến đã không có

được một nền văn học thành văn nào Kết quả là nền văn học truyền miệng châu Mỹ bản địa hết sức đa dạng

Truyền thống văn học truyền miệng của người Da đỏ và mối quan hệ của

nó với văn học Mỹ nhìn chung là một trong những đề tài phong phú nhất nhưng ít được nghiên cứu nhất trong những nghiên cứu về nước Mỹ Sự đóng góp của người Da đỏ cho nước Mỹ còn lớn hơn những gì mà người ta biết Hàng trăm từ thông dụng của ngôn ngữ Anh Mỹ là bắt nguồn từ thổ dân Da đỏ Nguồn từ vựng đa dạng, phong phú và mang đậm dấu ấn riêng của bản địa đã trở thành chất liệu nghệ thuật của các sáng tác văn học Thậm chí, đến nay thế giới còn biết đến một bộ phận văn học thổ dân Mỹ đầy màu sắc đa dạng, đại diện cho hơn nửa số lượng ngôn ngữ và sắc dân của quốc gia đa chủng tộc này

Sang đến thời thuộc địa, nước Mỹ lúc này đầy màu sắc rực rỡ, như là một miền đất hứa hẹn sự giàu có với nhiều cơ hội Một hình thức sớm nhất của văn học Mỹ thời kì này là sách nhỏ và các tác phẩm ngợi ca về lợi ích của các thuộc địa đến bạn đọc thực dân và châu Âu Văn học thời kì khai hoang được gửi gắm trong những cuốn nhật kí, thư từ, nhật kí hàng hải của những con tàu và những nhà thám hiểm

Nước Mỹ thời kì này ghi dấu sự trưởng thành của nền văn học của người Thanh giáo có nguồn gốc chủ yếu từ Anh hoặc Hà Lan Có thể nói, không một nhóm người đi tìm thuộc địa nào trong lịch sử thế giới lại đạt đến trình độ tri thức cao như những người Thanh giáo Những người Thanh giáo

tự lập và thường tự học là những ngoại lệ đáng chú ý Họ khao khát tri thức

để có thể hiểu và thực thi được ý muốn của Thượng đế, theo quan niệm thời bấy giờ

Thời kì độc lập về văn học phải tính đến sự kiện cuộc cách mạng Mỹ chống lại người Anh (1775-1787) dành chiến thắng vang dội Chiến thắng quân sự đã thắp sáng niềm hi vọng về tương lai dân tộc và làm nảy sinh một

nền văn học mới Các tác giả ra sức tìm kiếm một nền văn học bản địa, biến

nó trở thành một nỗi ám ảnh thường trực Với ước muốn ngày một gia tăng việc sáng tạo những tác phẩm văn học Mỹ độc nhất, một số khuôn mặt văn chương mới đã xuất hiện Nổi bật nhất là Washington Irving, James Fenimore Cooper và Edgar Allan Poe…

Văn học Mỹ hiện đại được tính từ những thập niên đầu thế kỷ XX Làn sóng văn hóa sâu rộng của chủ nghĩa hiện đại đã nổi lên mạnh mẽ ở châu Âu

và nhanh chóng lan rộng tới nước Mỹ Nhiều văn nghệ sĩ đã cố gắng tái hiện lại những thể thức nghệ thuật truyền thống và thử tìm ra những thể thức nghệ thuật mới của “thời đại máy móc” Và mặc dù ở thời kì đầu, văn học Mỹ vẫn còn mang tính thử nghiệm cả về thể thức nghệ thuật và tư tưởng song các nhà văn Mỹ ngày càng thiên về xu hướng hiện thực hóa Có thể kể đến những cái tên nổi bật như Ernest Hemingway, William Harrison Faulkner, R.Carver…

Thay đổi lớn nhất trong nền văn học Mỹ hiện đại và đương đại chính là

sự nổi lên của một thế hệ mới gồm các nhà văn đầy tham vọng, những người ngay lập tức nắm bắt được xu thế của thời đại và hoà mình được với nhịp sống của một nền văn hoá của thời đại thông tin, một nền văn hoá rất phức tạp

và đan xen nhiều thứ ngôn ngữ khác nhau

Có thể nói văn học Mỹ đã tạo được bản sắc riêng với đội ngũ nhà văn đông đảo vào hàng bậc nhất thế giới và chiếm được nhiều đỉnh cao trong sáng tạo nghệ thuật Sự phát triển này dựa vào sức trẻ dân tộc và những thành tựu tiên tiến của quốc gia này Những nhà văn Mỹ tỏ ra khá nhạy cảm trước những biến đổi tinh tế của thời đại Là quốc gia đa chủng tộc nên diện mạo nền văn học này rất phong phú Có thể bắt gặp ở đây nét truyền thống phương Đông, phương Tây hay vùng đất châu Phi xa xôi Tất cả vừa cùng hòa quyện, vừa khẳng định tính độc đáo riêng có của truyền thống từng tộc người trên đất Mỹ

1.1.2 Vài phác thảo về truyện ngắn Mỹ hiện đại

Truyện ngắn được xem là một thể loại văn học “xung kích” của đời sống văn học, một thể loại có tính chất “thuốc thử” đối với hầu hết nhà văn trên con đường sáng tạo nghệ thuật đầy cam go Đây là một thể loại có đặc trưng loại biệt nhưng trong tiến trình phát triển chung của văn học, tính loại biệt của đặc trưng truyện ngắn không làm cho truyện ngắn xa rời, đứng biệt lập riêng một cõi, mà chính sự tác động qua lại rất mạnh mẽ giữa các loại hình, thể loại đã làm cho thể loại truyện ngắn ngày càng trở nên hoàn hảo và ngày càng gắn bó chặt chẽ với các thể loại khác Tính chất có vẻ “nghịch lý” này của thể loại truyện ngắn chính là bí ẩn kỳ diệu của thể loại mà ta cần đi sâu tìm hiểu

Thể loại truyện ngắn tuy không khởi phát trên đất Mỹ, nhưng nhờ Mỹ

mà thể loại này ngày một phát triển không ngừng Mỹ hầu như chẳng có được một cây bút hoành tráng, đồ sộ về dung lượng để viết tiểu thuyết, kiểu Balzac hay Tolstoi… nhưng họ lại có những cây bút phi thường kiểu khác, viết ngắn, viết ít nhưng chi phối nhiều đến lối viết văn chương của nhân loại Truyện ngắn trong văn học Mỹ được định hình vào thế kỷ XIX, với bậc tiền bối là Edgar Allan Poe (1809-1849), sau đó là sự nối tiếp của những Mark Twain (1835-1910), Ernest Hemingway (1899-1961), Donald Barthelme (1931-1989), R.Carver (1938-1988)… Thế giới biết đến văn học Mỹ như một mảnh đất giàu tiềm năng, là cái nôi nuôi dưỡng những tài năng đầy nhiệt huyết

Một số ý kiến coi Twice-Told Tales xuất bản năm 1837 của Nathaniel

Hawthorne là điểm bắt đầu của truyện ngắn hiện đại Mỹ Khi Edgar Allan Poe đọc Hawthorne, ông đã có bài phân tích đầu tiên về sự khác nhau giữa

truyện ngắn và tiểu thuyết với định nghĩa, truyện ngắn đơn giản là lối trần

thuật khiến “độc giả có thể đọc liền một mạch” Sự định danh đầu tiên của truyện ngắn này hoàn toàn không sơ sài như ban đầu nhiều người nghĩ

Điều Poe muốn nhấn mạnh là hiệu quả đặc biệt của truyện ngắn, cái mà ông nhận thấy một cách mạnh mẽ từ hình thức "tất cả trong một" của thể loại này Truyện ngắn thường mang lại những âm vang dài và rộng hơn khuôn khổ chật hẹp về mặt hình thức của nó Điều này có thể được chứng minh bằng chính

những truyện ngắn của Poe như The Fall of the House of Usher

Thế kỷ XX, truyện ngắn Mỹ chiếm vị trí số một trên văn đàn nhân loại Hàng chục cây bút truyện ngắn xứng đáng được xếp vào vị trí bất hủ của thể loại Dưới áp lực của khoa học công nghệ và đặc biệt là của xã hội tiêu dùng, tiêu chí “ngắn” lên ngôi và truyện ngắn trở thành tâm điểm chú ý của những tín

đồ sách Sự bùng nổ báo giấy trong những thập niên cuối thế kỷ XIX đến khoảng giữa thế kỷ XX, và sau đó gắn với báo mạng, đã nhanh chóng thúc đẩy việc thưởng thức ấn phẩm nghệ thuật ngắn được “đọc một mạch” (theo lối nói của Poe), nhu cầu công chúng là đòn bẩy để các nhà sáng tác chú trọng hơn nữa đến chất lượng truyện Nghệ sỹ nỗ lực không ngừng để đổi mới thể loại Nhiều cách tân lối viết độc đáo nối tiếp nhau ra đời đã khiến diện mạo truyện ngắn Mỹ trở nên đa dạng bậc nhất Đương nhiên là cách đọc cũng phải thay đổi theo Có thể nói nhờ sự năng động trong lối viết mà truyện ngắn Mỹ đã đề xuất những cách đọc mới, làm phong phú vượt bậc đời sống thẩm mỹ của con người

Với nền văn học đa dạng và năng động bậc nhất thế giới bây giờ, cộng với nhu cầu cách tân, diễn đàn văn học Mỹ đang hiện diện vô vàn khuynh hướng, vô vàn cách nhìn nhận, cắt nghĩa khác nhau về hiện thực Hiện tại, với chính sách khuyến khích lưu giữ văn hóa bản địa của từng dân tộc, Mỹ là quốc gia hội tụ nhiều nền văn hóa, hội tụ nhiều kiểu ngôn ngữ, nhiều “tiếng nói” bậc nhất của nhân loại Đương nhiên, trên cái phông văn hóa, ngôn từ đa dạng ấy, một nền văn chương tiên tiến thực sự đã hiện diện Truyện ngắn Mỹ thế kỷ XX được đặc trưng bởi tâm lý hoài niệm quá khứ, nó được xây dựng bằng các kỹ thuật dòng ý thức, truyện ngắn phác thảo Đến E.Hemingway,

truyện ngắn Mỹ hiện đại đã đạt tới tầm cao của nghệ thuật đối thoại, kỹ thuật dòng ý thức và nghệ thuật phác thảo Hemingway và các nhà văn thế hệ kế tiếp, trong đó đặc biệt phải kể đến cái tên R.Carver đã làm cho truyện ngắn

Mỹ hiện đại nổi bật bởi cái nhìn trần thuật hướng nội, khách quan hóa giọng điệu, sử dụng nhiều hình ảnh tượng trưng và thời gian đồng hiện

Nền văn học Mỹ nói chung, truyện ngắn Mỹ nói riêng, đang có sự thay đổi với tốc độ “chóng mặt” của sáng tác văn chương dựa trên đặc tính: đó là tính đa trị, tính dân chủ, tính trò chơi, tự do trong tự sự, trong việc thể hiện cái tôi cũng như cái nhìn đa diện và nhân ái của con người trước cuộc đời Sẽ không có bất kỳ giới hạn nào trong việc thể hiện cuộc sống trong văn chương đương đại Mỹ Nghệ sỹ có thể thả sức đi hết con đường sáng tạo, miễn là anh

ta có tài năng và tác phẩm của anh ta có người đọc

Các tác giả truyện ngắn Mỹ ngày càng có xu hướng “cực hạn” hơn trong việc bộc lộ cái tôi chủ thể sáng tạo Họ hào hứng với những đề tài mới như khung cảnh nhà hàng ăn nhanh, khung cảnh tàu điện ngầm, siêu thị,… những không gian không hoành tráng, mang tính chất đời thường, nơi con người được khắc họa qua nỗi cô đơn, qua canh bạc cuộc đời mà họ tham dự, qua sự hoài nghi và cả tin tưởng vào những giá trị vừa được xác lập đã phải vội phủ nhận Thế giới đương đại trong văn chương Mỹ thể hiện sự bất an vô hạn của con người Dấu ấn của nạn khủng bố, của cuộc chiến tranh Iraq, đại dịch AIDS, nhà nước Hồi giáo cực đoan IS, thảm họa Ebola, của sự bất ổn kinh tế hiện tại,… là nền tảng cho bầu không khí văn chương Nhưng văn chương Mỹ vẫn luôn có những ước mơ đẹp, ngay cả khi nhà văn chỉ bình thản

kể lại những thảm họa bi thiết nhất của số phận con người

Tại quốc gia có đến cả ngàn người viết truyện ngắn thì việc được chú ý cũng đã đáng ghi nhận, đằng này lại được tôn vinh là bậc thầy thì thật là cao quý E.Poe (1809 - 1849) được xem là nhà văn thuộc thế hệ đầu tiên của văn

học hiện đại Mỹ Nhiều truyện ngắn của Poe còn được coi là tiền thân của những thể loại văn học rất phổ biến thời nay: truyện khoa học, truyện rùng rợn

và kỳ dị Truyện ngắn của ông là một sự pha trộn tài tình Trong một truyện trinh thám người ta có thế thấy những yếu tố kinh dị đan xen những tình tiết hài hước Trong một truyện kinh dị người ta lại thấy những ý tưởng ngộ nghĩnh của nhân vật hoặc giọng văn đôi chỗ rất hóm hỉnh Ngoài ra bạn đọc còn thấy những tình tiết hé lộ những ý tưởng rất thực tiễn về khoa học, cụ thể hơn là y học Lại có truyện có vẻ như thuần túy hài hước nhưng lại bộc lộ khá rõ tình trạng thần kinh không bình thường của nhân vật chính Chính vì thế, phân loại truyện ngắn của Poe là một công việc rất khó khăn bởi vì chúng luôn vượt quá khuôn khổ nội dung của một câu chuyện thông thường, chúng luôn hướng tới

sự độc đáo và gây nên những ấn tượng rất mạnh mẽ cho bạn đọc

Sherwood Anderson và Scott Fitzgerald là hai cây bút truyện ngắn nổi bật Đến họ, giới nghiên cứu mới thực sự xem truyện ngắn hiện đại Mỹ bắt đầu Lối viết của hai nhà văn đều tinh tế Họ khai thác những ấn tượng tinh thần, truyền vào đó cảm xúc vừa đủ để hình thành độ cộng hưởng nhất định từ người đọc Điểm chung giữa họ là thôi không còn tin vào những gì tốt đẹp trong thế giới người Đây là nét khác biệt rất lớn giữa họ với O.Henry và J.London Lối viết hiện đại không tập trung vào xung đột bên ngoài mà chủ yếu xoáy sâu vào nhận thức của chính nhân vật với cảnh ngộ họ đối diện Dễ nhận thấy ở phong cách hiện đại là người viết luôn để nhân vật chạm trán với những thử thách, tai họa để cuối cùng là nhằm để khẳng định tính nhân văn ở nhân vật và niềm tin vào con người

Tiếp đến là hai cây bút truyện ngắn hiện đại E.Hemingway 1961) nằm ở nửa chặng đầu của thế kỷ XX và R.Carver (1938-1988) ở nửa cuối Cả hai đều ghi dấu ấn ở thể loại truyện ngắn vốn rất được ưa chuộng ở

(1899-Mỹ vì tính cập nhật, tính trí tuệ và thực dụng của nó

Ở E.Hemingway, truyện ngắn của ông là kiểu “truyện ngắn đối thoại” theo cả nghĩa đen lẫn nghĩa bóng Là người sáng tác trong sự vận động không ngừng của lịch sử và thể loại, E.Hemingway đồng thời tạo ra điểm nhấn lẫn những cách tân vượt qua các điểm nhấn đó Ông viết không nhiều nhưng truyện của ông đa phần cho thấy diện mạo mới mẻ và độc đáo Nhiều truyện của E.Hemingway mang trong nó đặc tính cụ thể của lối viết hậu hiện đại Tuy nhiên, nhìn chung, sáng tác của ông vẫn chỉ nằm trong “chỉ giới” hiện đại, bởi tâm thức hiện đại của ông khá rõ nét

Ngoài Hemingway, R.Carver còn rất ngưỡng mộ J.London

(1876-1916), tác giả của tập truyện nổi tiếng Nhóm lửa

Có thể nói, ở thời nào, người Mỹ cũng tạo ra được những dấu ấn văn hóa, đặc biệt là ở thể loại truyện ngắn Vốn đề cao tính sáng tạo, nên truyện ngắn Mỹ không bao giờ “đứng yên” mà luôn vận động, tìm cách thể hiện mới

Vì lẽ đó mà truyện ngắn hiện đại Mỹ ra đời Nhiều cây bút Mỹ và truyện của

họ đã “bành trướng” ra nước ngoài, tạo nên một lối viết mới và cả một đội ngũ độc giả mới Trên tiến trình sáng tạo nghệ thuật đó, dường như không có giới hạn cuối cùng cho nghệ thuật Thành tựu lớn nhất của kể chuyện hiện đại

là đề cao vai trò của người đọc Người kể dân chủ hơn trong tự sự bởi họ biết rằng mọi cực đoan đều dẫn đến việc tự biến mình thành trò cười cho thiên hạ Mọi ranh giới đúng sai đều có những hạn chế nhất định Vấn đề không phải ở chỗ tiếng nói cuối cùng thuộc về ai mà là ai sẽ đồng hành cùng tiếng nói đó

“Nghĩa” của ngôn từ không còn thuộc về nó mà lại thuộc về người sử dụng trong những hoàn cảnh cụ thể

Như vậy, truyện ngắn Mỹ đã có một chỗ đứng đàng hoàng trong hệ thống truyện ngắn hiện đại thế giới, nếu không muốn nói là thực sự nổi bật Những đóng góp của các tác giả, từ buổi đầu hình thành nền văn học độc lập cho đến nay đã cho thấy những nỗ lực không mệt mỏi của các nhà văn trong

việc khẳng định mình, từ đó, khẳng định giá trị của nền văn học Mỹ Trong bầu khí quyển thực sự thuận lợi ấy, R.Carver cũng đã tìm đến truyện ngắn Ông đã có công nối dài thêm sức ảnh hưởng của văn xuôi Mỹ trên văn đàn thế giới, ông tiếp thêm nguồn cảm hứng để đọc truyện, khi mà xu hướng của độc giả thời ông sống đã có những dấu hiệu không còn mặn mà với văn chương

1.2 Truyện ngắn R.Carver - một cái nhìn khái quát

1.2.1 Hành trình sáng tạo của R.Carver

R.Carver sinh tại Clatskanie, Oregon, năm 1938, và lớn lên tại Yakima, Washington State Thân phụ của ông là một công nhân hãng cưa và thân mẫu làm nghề hầu bàn và thư ký văn phòng Vì lập gia đình sớm, rất nhiều năm ông phải xem việc viết văn là thứ yếu, và dành thì giờ để kiếm sống Văn nghiệp của R.Carver bắt đầu hình thành sau khi ông có trong tay bằng cử nhân sau một khóa học ngoài giờ tại Đại học Chico State năm 1958 Mùa thu

năm 1959 ông theo học khóa viết văn Creative Writing 101 với một nhà văn

chưa lần nào xuất bản sách vừa chân ướt chân ráo tới Chico State: John Gardner R.Carver nhận ra Gardner có ảnh hưởng mạnh mẽ đến ngòi bút của ông mặc dù thời gian ông theo học Gardner rất ngắn, chỉ trong vòng một năm

từ 1959 đến 1960 Gardner rất nghiêm khắc khi phê bình bài viết của sinh viên Ông vạch rõ điều gì là không cần thiết trong một tác phẩm văn chương chân thực Ông cùng tác giả xem xét từng dòng và góp ý với tác giả tại sao chỗ này nhất thiết phải loại bỏ không bàn cãi, chỗ kia thì có thể thảo luận thêm R.Carver thuật lại chi tiết những buổi học của ông với Gardner trong

bài tiểu luận John Gardner: Nhà văn - người thầy được in trong tập Lửa:

“Trước mỗi buổi học, Gardner thường sửa bản thảo cho tôi, loại bỏ những câu, cụm từ hoặc từ [mà ông] không chấp nhận, thậm chí đến cả từng dấu ngắt câu; đồng thời giải thích với tôi tại sao nhất thiết phải xóa những chỗ ấy Có lúc ông đóng ngoặc từng câu, cụm từ hoặc từ; những trường hợp đó chúng tôi sẽ bàn

cụ thể, những chỗ ấy thì có thể thương lượng được” [Fires, 45]

Trong suốt thời gian đó, ông phải làm việc như một người gác cổng bệnh viện, một nhà biên tập sách giáo khoa, một tay bán dạo từ điển, một lao công tạp dịch ở trạm xăng và một người chở hàng Những kinh nghiệm ấy và những trạng huống gia đình ngày càng tuyệt vọng vẫn thường là đề tài trong thơ và truyện ngắn của ông Ông đã từng được vài ấn quán nhỏ xuất bản một

số tập thơ, và một tập truyện ngắn với số ấn bản ít trong những năm 1960 và

đầu 1970, nhưng mãi đến khi tập truyện ngắn Will You Please Be Quiet,

Please? ra đời vào năm 1976, tên tuổi ông mới được biết đến

Ngoài tất cả các ảnh hưởng của gia đình và trường học, yếu tố gây ảnh hưởng mạnh mẽ nhất và tiêu cực nhất tới cuộc đời cầm bút của R.Carver là chứng nghiện rượu Tật uống rượu đã trở thành thói quen khi nỗi tuyệt vọng trong ông ngày càng tăng, tuyệt vọng do hoài công tìm kiếm “cuộc sống tốt đẹp” với đủ công việc lặt vặt, tuyệt vọng với cảm giác luôn gặp vận rủi do tình trạng tài chính khó khăn mà gia đình ông phải thường xuyên chống đỡ Trong khi trước kia ông từng lạc quan rằng không có vấn đề gì về tiền nong

mà không giải quyết được Trớ trêu thay, mười năm cuộc đời kể từ khi sách của ông bắt đầu được in tại các nhà xuất bản lớn nhỏ cũng là quãng thời gian ông chìm trong men rượu Nhiều nhà văn cùng thời với ông, những nhà văn rất thành công, vì nhiều lý do đã cùng nhau đi trên con đường tự hủy hoại mình Mặc dù với R.Carver, không có sợi dây liên hệ nào giữa sự thành công

và chứng nghiện rượu, nhưng thời gian sách của ông được công chúng biết đến trùng với những tháng năm ông uống rượu Khi được hỏi rượu có giúp gì khi ông cầm bút hay không, ông đã thừa nhận rằng vốn sống rất có ích cho công việc của ông, còn rượu thì chỉ tàn phá “Hiển nhiên rượu đã giúp tôi viết một số truyện liên quan đến tật nghiện rượu Nhưng chuyện bản thân tôi từng nghiện rượu nên mới viết những truyện ấy thì hoàn toàn chẳng có gì hay ho Không, tôi không thấy bất cứ điều gì tốt đẹp ở việc uống rượu ngoại trừ sự

lãng phí, đau đớn và thống khổ Uống rượu chẳng có gì là tốt đẹp trừ chuyện

ai đó phải mất đến 10 năm trời trong trại cai nghiện rồi sau đó ra ngoài và viết

lại những kinh nghiệm mà y đã trải qua” [Gentry, 115]

Năm sau đó vận hạn của ông đổi thay: ông từ bỏ tật nghiện rượu (đã làm cuộc hôn nhân đầu tiên tan nát), và gặp nữ thi sĩ Tess Gallagher, một người bạn đời và bạn văn chương trong mười một năm cuối cùng của đời ông Ông bắt đầu viết hăng hái và được trao tặng Guggenheim Fellowship năm

1979, rồi đoạt giải thưởng lớn "Mildred and Harold Strauss Living Award" năm 1983 Trong những năm sung mãn ấy, ông viết ba tập truyện ngắn, ba tập

thơ, và một tập gồm truyện ngắn, tiểu luận và thơ (Fires) Trong năm cuối

cùng của đời ông, ông được mời vào American Academy of Arts and Letters (Viện Hàn Lâm Nghệ Thuật và Văn Chương Hoa Kỳ) Ông qua đời vì ung thư phổi vào ngày 2 tháng 8 năm 1988, sau khi xuất bản tập truyện

ngắn Where I'm Calling From Những tác phẩm xuất bản sau khi qua đời gồm có: No Heroics, Please (thơ, truyện ngắn và tiểu luận, 1991), All of Us (thi tập, 1996), và Call If You Need Me: The Uncollected Fiction and

Prose (truyện ngắn và tiểu luận, 2000)

Trong suốt cuộc đời cầm bút ngắn ngủi của mình, R.Carver đã kịp để lại cho nhân loại một kho tàng văn học phong phú với nhiều thể loại khác nhau Thành công nhất, làm nên tên tuổi của R.Carver phải kể đến thể loại

truyện ngắn với các tập: Put Yourself in My Shoes, 1974; Will you Please Be

Quiet, Please?, 1976; Furious Seasons and Other Stories, 1977; What We Talk About When We Talk About Love, 1981; The Pheasant,

1982; Cathedral, 1983; If It Please You, 1984; The Stories of R.Carver, 1985; My Father's Life, 1986; Those Days: Early Writings by R.Carver, 1987; Where I'm Calling From: New and Selected Stories, 1988; Elephant

and Other Stories, 1988; Call If You Need Me: The Uncollected Fiction and

Other Prose, 2000) Và mặc dù, mảng thơ của R.Carver vẫn chưa được độc

giả thế giới biết đến một cách sâu rộng, song đây vẫn là một mảng sáng tác

có giá trị và cần khai phá sâu hơn Có thể kể đến các tác phẩm: Near

Klamath, 1968; Winter Insomnia, 1970; At Night the Salmon Move,

1976; Two Poems ["The Baker" và "Louise"], 1982; Where Water Comes

Together with Other Water, 1985; Ultramarine, 1986; Two Poems ["Reaching"

và "Soda Crackers"], 1986; In a Marine Light: Selected Poems, 1987; A New

Path to the Waterfall, 1989

Ngoài ra, R.Carver còn tham gia biên tập một số ấn phẩm như: The

Best American Short Stories 1986 (cùng Shannon Ravenel); American Short Story Masterpieces (cùng Tom Jenks), 1987.) và viết một số kịch bản song

chưa thật gây được tiếng vang trên văn đàn và sân khấu thế giới:

Carnations (cho sân khấu, 1962); Dostoevsky: A Screenplay (cho phim, viết

chung với Tess Gallagher), 1985

Với những thành công và đóng góp của mình, có thể khẳng định R.Carver (1938-1988), là một trong những nhà văn kiệt xuất của nền văn học Hoa Kỳ Tên tuổi ông gắn liền với truyện ngắn và thơ Đặc biệt, ông được coi

là người hồi sinh thể loại truyện ngắn vào những năm 80 của thế kỉ trước với lối viết tối giản đầy ám ảnh

1.2.2 Dấu ấn của truyện ngắn R.Carver trong nền văn xuôi Mỹ

Dẫu sáng tác chưa thực sự nhiều, nhưng những cách tân nghệ thuật về thể loại của R.Carver đã đưa ông lên vị trí số một của các cây bút truyện ngắn nửa sau thế kỉ XX ở Hoa Kỳ Ông được đánh giá là nhà văn xuất sắc và

có tầm ảnh hưởng lớn trên thế giới; được xem là cây bút truyện ngắn bậc thầy của Hoa Kì nửa sau thế kỉ XX và là chủ soái của khuynh hướng (chủ nghĩa) cực hạn (minimalism), người viết về những thảm họa trong đời sống

cá nhân bằng phong cách dung dị kiệm lời, kiệm cảm xúc đến bất ngờ

“Truyện của Carver sơ giản đến mức phải mất một hồi người ta mới nhận thấy cả một văn hóa và cả một tình thế đạo đức đã hiện ra trọn vẹn thế nào với thậm chí một phác thảo nhẹ nhàng nhất” [22] Với những sáng tác lần lượt vượt qua sự thử thách của thời gian để trở thành tiêu biểu mẫu mực của

cả một thời đại, R.Carver là tác giả mở đường cho một trong ba khuynh hướng truyện ngắn hiện đại Mỹ nói riêng và của thế giới nói chung (truyện ngắn huyền ảo, truyện ngắn mảnh vỡ, truyện ngắn cực hạn), lan tỏa và ảnh hưởng mạnh mẽ đến nhiều cây bút ở nhiều nền văn hóa khác nhau Mặt khác, những sáng tạo của R.Carver còn góp phần duy trì và thúc đẩy nguồn cảm hứng đọc truyện của công chúng độc giả trên toàn thế giới Đúng như tờ báo Phialadelphia Inquirer của Mỹ đã từng nhận xét: “R.Carver đã thổi một luồng gió mới vào thế giới truyện ngắn Mỹ, và ngay lập tức trở thành một bậc thầy về hình thức, một trong những nhà văn được đọc nhiều nhất và yêu mến nhất Ông cho thấy cái bi kịch, cái mỉa mai ngự trị trong tim những con người bình thường Những truyện ngắn của ông trở thành kinh điển mẫu mực của thời đại chúng ta.” [22]

Truyện R.Carver thường tránh những đoạn trần thuật rườm rà, gạt bỏ

sự hư cấu mang tính chủ quan của người viết, nhanh chóng tạo dựng không khí gợi sự tò mò với người đọc…, đây là những điểm đặc trưng của tự sự hiện đại và hậu hiện đại Những người đọc quen với những miêu tả kỹ lưỡng, lối kết thúc rõ ràng của văn chương truyền thống cũng như ưa một cốt truyện kịch tính li kỳ sẽ khó có thể tiếp cận được với truyện ngắn R.Carve Truyện R.Carver thường dồn nén ở chi tiết, tạo sức nặng ở chi tiết Cho đến khi truyện ngắn khép lại, ta dễ thấy tác giả không phải mất công xử lý khoảnh khắc then chốt mà tự để câu chuyện diễn biến khách quan

R.Carver là nhà văn của những cách tân về hình thức Nhưng đấy không phải là thứ hình thức thuần túy Bằng cái nhìn sắc sảo, lạnh lùng cách

biệt với đối tượng, ông đã mổ xẻ tài tình sự bế tắc trong cuộc sống thường nhật của lớp người trung lưu và hạ lưu trong xã hội Mỹ Họ nghèo nàn về cả tiền của lẫn tâm hồn Họ mất niềm tin và chỗ dựa Những xung đột được đặt

ra trong đời sống khó khăn ấy thường được nhà văn bỏ lửng chứ không giải quyết triệt để, bởi đó là cách ông “mã hóa” sự đọc cho độc giả Tuy vậy, vẫn khó có thể xếp R.Carver vào một khuynh hướng văn chương nào cụ thể Bởi ông thuộc về nhiều khuynh hướng Cách tân của ông không phải là những thử nghiệm táo bạo để hướng tác phẩm tới văn chương siêu hư cấu hay văn chương ý niệm như các nhà văn hậu hiện đại sau này Mà trong hầu hết các

tác phẩm như Mình nói chuyện gì khi mình nói chuyện tình, Túi quà, Cơ khí

dân dã, Em làm ơn im đi được không? , theo một bài viết của Lê Viễn

Phương, “người đọc nhận thấy hầu như R.Carver chỉ muốn trình ra một cuộc sống vốn đúng như nó, một cuộc sống không thêu dệt, không hư cấu, không

có sự xô lệch về sự tồn tại, tất cả được miêu tả bằng một tài năng phi thường đến mức thoạt tiên, ta cảm thấy nhà văn không nói gì cả mà tác phẩm chỉ là một mảnh cuộc sống được người viết chộp lấy và miêu tả với một thái độ vô cùng khách quan” Đọc xong tác phẩm của R.Carver, ta nhìn thấy một bức tranh tổng thể về xã hội Mỹ, về cả đời sống vật chất và đời sống tinh thần, qua cách trình bày tinh tế và khéo léo của tác giả R.Carver đã chứng tỏ bản lĩnh của một bậc thầy truyện ngắn khi ông khiến cho mỗi truyện mang một màu sắc, hương vị riêng, không truyện nào lẫn vào truyện nào Ông đã khởi

sự từ cuộc sống Chính R.Carver cũng đã từng thổ lộ rằng văn chương của ông là cuộc sống, luôn luôn là cuộc sống Trong một cuộc phỏng vấn do Larry McCaffery và Sinda Gregory thực hiện (in trên Mississippi Review, số 14, năm 1985) thì chính R.Carver cũng từng nói rằng: “Có lẽ tác phẩm của tôi nằm trong truyền thống hiện thực chủ nghĩa…”

Xét về phương diện đề tài, mảng quen thuộc và đặc trưng của R.Carver

là ông thường thể hiện những nhân vật mà hầu hết các nhà văn khác ít khi

khai thác - đó là những người về cơ bản không có khả năng diễn đạt, những người không thể nói ra bằng lời cảnh ngộ của mình, họ thường không thực sự nắm bắt được chuyện gì đang xảy ra với họ, điều gì trở nên bất ổn R.Carver quan niệm đó không phải là dấu hiệu đặc trưng hay phi truyền thống, bởi tác giả cảm thấy hoàn toàn thoải mái khi viết về những con người đó “Tôi đã gặp những người như vậy suốt cả đời… Những gì tạo nên ấn tượng không phai

mờ trong tôi là những gì tôi nhìn thấy ở những cuộc đời quanh mình và trong chính cuộc đời bản thân tôi đang sống Có những cuộc đời mà ở đó người ta thực sự hoảng sợ khi ai đó gõ cửa dù ngày hay đêm, hay khi chuông điện thoại reo; và họ không biết mình sẽ trả tiền thuê nhà ra sao hay làm thế nào nếu chiếc tủ lạnh ngừng hoạt động…” [20]

Tạo được dấu ấn riêng trong một nền văn học sung sức như văn học

Mỹ là điều không dễ dàng R.Carver đã sống và viết một cách say mê, dù cho quãng đời của ông là ngắn ngủi Chính những trải nghiệm sâu sắc, kể cả việc trở thành một tay nghiện rượu, đã giúp R.Carver thâm nhập sâu vào xã hội

Mỹ, đưa lại những trang viết giàu giá trị hiện thực

Truyền thống văn chương Mỹ cũng là bệ đỡ cho tài năng của R.Carver Các nhà văn lớn thế kỷ XIX và đầu thế kỷ XX đã tạo được bản sắc cho nền văn học Mỹ, vì thế, tạo niềm tin cho những nhà văn đến sau, trong đó có R.Carver Ông tiếp tục mạch nguồn vốn có, đồng thời tìm tòi những sáng tạo cho riêng mình Việc đối sánh ông với một số nhà văn khác được chúng tôi tiến hành ngay sau đây, do vậy, là cần thiết

1.3 Truyện ngắn R.Carver trong tương quan với truyện ngắn của một

Trước hết, đây là những tác giả truyện ngắn nổi tiếng mà thời đại họ sống không quá cách biệt nhau A.Chekhov là nhà văn Nga thế kỷ XIX, nổi

tiếng với Phòng số sáu, Người trong bao, Người đàn bà và con chó nhỏ…

E.Hemingway, nhà văn Mỹ được giải Nobel Văn học, đều tay cả tiểu thuyết lẫn

truyện ngắn Hàng loạt truyện ngắn của ông được người đọc biết đến như Rặng

đồi tựa đàn voi trắng, Tuyết trên đỉnh Kilimanjaro, Con mèo trong mưa…

R.Carver là thế hệ nhà văn tiếp sau E.Hemingway Ông bắt đầu sự nghiệp sáng tác của mình vào năm 1958, khi sự kiện nhà văn tài năng E.Hemingway tự sát

đã xẩy ra ba năm trước đó So sánh về thời gian không thực sự có ý nghĩa, mà điểm quan trọng là những nét tương đồng của phong cách nghệ thuật Cả ba đỉnh cao về truyện ngắn này đều sở hữu một lối viết giản dị, mộc mạc, không cầu kỳ, dài lời, rối rắm Kết cấu truyện thường đơn giản Kết thúc thường bỏ ngỏ, chưa có lời giải đáp Các tác giả sử dụng dày đặc ý nghĩa biểu trưng trong tác phẩm, như là một cách để nới rộng kích cỡ của thể loại

Truyện ngắn R.Carver có một sự gặp gỡ nhất định với kiểu truyện ngắn của A.Chekhop Đó là những câu chuyện bề ngoài có vẻ vụn vặt, chỉ là những lát cắt rất nhỏ trong bức tranh cuộc sống Bởi vậy, khi mới tiếp xúc với những trang viết của họ, chúng ta khá khó khăn trong việc phát hiện và thấu hiểu thông điệp mà nhà văn gửi gắm Tuy nhiên, càng đọc với một tâm thế thoải mái và không cố tâm kiếm tìm, người đọc lại có thể phát hiện ra những vỉa tầng còn khuất lấp

Truyện ngắn R.Carver càng có sự gặp gỡ với truyện của E.Hemingway

Cả hai đều là những “nhà tối giản” Tính chất giản lược ở hầu khắp các yếu tố của truyện ngắn là điểm gần nhất của hai nhà văn này

Sự gặp gỡ giữa các nhà văn là điều ta vẫn thường thấy Tuy nhiên, để

có vị trí riêng trong lòng độc giả, những yếu tố độc đáo riêng biệt của từng nhà văn mới là cái quyết định A.Chekhov được xem như là người đã nâng

thể loại truyện ngắn lên một tầm cao mới trong nền văn học Nga, và dần dần trong nền văn học của thế giới Với cái nhìn trầm tĩnh, trung thực, A.Chekhov

đã thể hiện nội tâm và cảm nghĩ của nhân vật một cách gián tiếp, qua ẩn dụ thay vì miêu tả trực tiếp Những tác phẩm của A.Chekhov thường hướng tới những con người bình thường với cuộc đời bình thường Tài năng truyện ngắn của A.Chekhov thể hiện rõ ở việc miêu tả chiều sâu tâm lý nhân vật Ông đã lột tả được một cách chân thực và tinh tế tâm lý đặc trưng của các tầng lớp nhân dân Nga thế kỷ XIX, nhất là thành phần thị dân và trí thức trung lưu Hơn thế, trong từng lớp người, ông lại có khả năng khu biệt hóa từng số phận

cụ thể A.Chekhov cũng có biệt tài trong việc làm sống dậy cái không khí của thời đại bấy giờ Đấy là không khí ngột ngạt, bức bí, dồn nén, không khí ấy đang chờ ngày được làm tươi mới, thay da đổi thịt Chúng ta có thấy điều này

khi đọc Người trong bao, Phòng số sáu và nhiều truyện ngắn khác Ở đây,

R.Carver so với A.Chekhov vẫn có điểm khác biệt cơ bản R.Carver không chú trọng miêu tả tâm lý nhân vật Ông gần như để trống đời sống tâm lý Nhân vật của ông chỉ xuất hiện trong những trạng thái cảm xúc nào đó, chứ không được mô tả trong cả quá trình Điều này có thể cắt nghĩa từ bối cảnh sáng tác của hai nhà văn Dù đã có những sáng tạo so với trước, song A.Chekhov vẫn là nhà văn truyền thống, hấp thụ lối viết quen thuộc của các bậc tiền bối Tác phẩm của ông, nhìn chung, vẫn tương đối dễ hiểu, bởi nhà văn đã cung cấp cho độc giả đầy đủ lớp lang để từ đó họ xâu chuỗi, liên kết Trong khi đó, R.Carver đã thuộc về thế hệ nhà văn hiện đại Giữa thế kỷ XX, khi ông bắt đầu sự nghiệp của mình, trên văn đàn thế giới đã xuất hiện một loạt cuộc cách tân, tiêu biểu như sáng tác của F.Kafka, của Kịch Phi lý, của Tiểu thuyết Mới… Trong cái không khí ấy, ý thức làm mới mình của mỗi nhà văn không thể không xuất hiện Việc chối bỏ những mặc định được xem là thuộc về truyền thống là dễ hiểu

Trong mối tương quan với E.Hemingway, R.Carver vẫn là người đi sau (cả về phương diện thời gian lẫn tài năng sáng tạo) E.Hemingway có cống hiến to lớn cho văn học Mỹ nói riêng, văn học thế giới nói chung Ông mang đến những kiểu nhân vật hoàn toàn mới mẻ Đó không phải là những nhân vật thích mơ mộng và cảm xúc, mà là những con người chiến đấu và thất bại Trong văn học Mỹ, E.Hemingway được xem là người đi đầu của trường phái tối giản Lối văn của E.Hemingway trầm lặng, lạnh lùng, sắc bén, khách quan hóa hết mức đối tượng miêu tả Nghệ thuật miêu tả của ông được cô đặc tới mức tối đa Dung lượng không lớn nhưng ý tưởng gợi mở đến vô hạn Sự kiện

và chi tiết thì đầy cảm xúc, ngôn từ thì độc đáo Ông sử dụng dày đặc các đối thoại Có những truyện đối thoại chiếm 80% dung lượng tác phẩm, như trong

Những tên sát nhân, Một nơi sạch sẽ và sáng sủa…

Những đặc điểm này đã được R.Carver học tập và kế thừa R.Carver cũng miêu tả bằng giọng lạnh lùng, khách quan, cũng sử dụng nhiều đối thoại Tuy nhiên, ở E.Hemingway, tính đa thanh, tính đối thoại của truyện

rõ nét hơn Tính chất này không nằm ở việc nhân vật nói nhiều, mà ở sức lan tỏa của nhiều giọng điệu, vừa đối lập, vừa hòa quyện, tạo thành những văn bản có sức gợi mở to lớn Còn ở R.Carver, xét về phương diện nghệ thuật, ông rất kiệm lời, ông đoạn tuyệt với cách miêu tả chính xác, cụ thể, nhưng độ chắt lọc về ngôn ngữ thì hầu như ông không chú tâm lắm Nói cách khác, văn phong của ông gần với đời sống hơn Dường như ông chỉ

kể lại những cuộc đời ông gặp, ông thấy, và đưa nó lên trang viết Thế giới nhân vật của R.Carver cũng tập trung hơn, trong một số dạng nhất định Ngoài ra, nghệ thuật tạo điểm trắng khá nổi bật ở Hemingway, về sau ta cũng gặp ở R.Carver Đặc biệt, cả hai cây bút truyện ngắn này đều quan tâm đến các đề tài “thảm họa” được hướng đến trong lối viết của họ Tuy nhiên ở Hemingway đấy là sự hoành tráng của những sự kiện, còn ở

R.Carver thì thiên sang những điều vụn vặt, nhỏ nhoi trong đời Khi R.Carver kể câu chuyện về đôi vợ chồng trẻ mất đứa con trai bé bỏng yêu quý Trọng tâm truyện không đặt ở diễn biến việc đứa bé gặp tai nạn và chết trong quá trình hôn mê sâu ở bệnh viện mà được đặt vào trạng thái tâm lý của hai vợ chồng trẻ Truyện được kể từ ngôi thứ ba Cái nhìn trần thuật bao quát không chỉ hai vợ chồng trẻ mà còn nhiều cảnh ngộ tương đồng khác trong bệnh viện và cả cái hiệu bánh xa bệnh viện kia Có không gian của mất mát, không gian của kỷ niệm đau đớn, không gian của chốn bình yên… Người kể không đề xuất “các lựa chọn nghĩa” theo cách của Hemingway mà đề xuất “các trạng thái chiêm nghiệm” nỗi bất hạnh từ phía người đọc Cuối cùng, có lẽ người kể muốn gửi đến người đọc rằng tai ương không có logic và nó có thể xảy đến với bất kỳ ai ngay những lúc mọi chuyện cứ ngỡ như rất an bình Điều đáng nói ắt hẳn còn là vấn đề không phải ở chính bản thân thảm họa mà còn ở thái độ của con người trước thảm họa

Như nhận định của tác giả Nguyễn Phương Khánh trong bài viết Chủ

nghĩa tối giản trong truyện ngắn Mỹ hiện đại: “Truyện ngắn của hai nhà văn

đều rất nhỏ gọn, giản dị, không cố thúc đẩy kịch tính Tuy nhiên, sự thiếu vắng vai trò người dẫn chuyện, trao quyền tạo dựng cốt truyện cho hàng loạt các đối thoại có thể xem là một trong những đặc trưng của văn phong tối giản Hemingway Còn với R.Carver, truyện ngắn của ông gọi mời một cách đọc vượt lên trên những mô tả chính xác, hình ảnh cụ thể, ngôn từ chắt lọc Tác phẩm của Carver không như Hemingway kể cho người đọc về cuộc sống mà hướng đến cách vượt qua thế giới hậu hiện đại, với sự thậm phồn (vật chất) và thiếu vắng (tính xác thực, sự dẫn dắt, quy tắc hành xử) ” [50]

Dẫu vậy, có thể thấy, khi xét về tư duy truyện ngắn, từ Hemingway đến R.Carver, dễ thấy, đã có một sự tiếp nối tuyệt vời trong dòng chảy văn

chương; một cuộc thay phiên đổi gác để kết quả nhận được lớn lao và đơn giản: duy trì nguồn cảm hứng đọc truyện ngắn cho độc giả Mỹ.

Trong mối quan hệ giữa ba nhà văn lớn này, nói như nhà văn trẻ Nguyễn Vĩnh Nguyên, “R.Carver là kết quả của sự hoà trộn tuyệt vời giữa nghệ thuật kể của truyện ngắn A.Chekhov kết hợp cái nguyên lý “tảng băng trôi” của Hemingway với một tâm thế mới về một xã hội đang chấp chới tổn thương, vô hướng và đầy mỉa mai trước sức xâm nhiễm mạnh mẽ của một đời

- sống - nguy - cơ được “đóng gói kèm theo” từng giấc mộng, huyễn tưởng phồn vinh” [65]

Để thấy được những dấu ấn nổi bật trong truyện ngắn R.Carver, chúng tôi đã triển khai ở các chương tiếp theo của luận văn Qua những nội dung này, chúng ta sẽ thấy được phong cách truyện ngắn của tác giả, một lối viết ngắn gọn đến độ “cực hạn”, từ đó tạo nên những bức tranh tối giản nhưng vẫn đầy đủ và sắc nét về cuộc sống Mỹ và con người Mỹ

Chương 2 BỨC TRANH CUỘC SỐNG MỸ TRONG TRUYỆN NGẮN RAYMOND CARVER

Chúng tôi triển khai chương 2 và chương 3 của luận văn từ hai bình diện cơ bản của một văn bản văn học: nội dung và nghệ thuật Việc chia tách này là nhằm soi chiếu các vấn đề được cụ thể hơn, dễ nhận diện hơn, nhưng phải thấy rằng, điều này là chỉ là tương đối Bởi nội dung và nghệ thuật thẩm thấu vào nhau Bất kỳ một nội dung nào cũng được thể hiện bởi một nghệ thuật tương ứng; cũng vậy, bất kỳ nghệ thuật nào cũng biểu đạt một nội dung nhất định

Ba khía cạnh cơ bản được luận bàn ở chương này là bức tranh cuộc sống Mỹ qua tình huống truyện, không gian nghệ thuật và nhân vật Chúng tôi tập trung phân tích các biểu hiện cơ bản của các khía cạnh trên, còn về cách thức để tạo ra các biểu hiện ấy được đưa vào chương sau của luận văn

2.1 Cuộc sống Mỹ nhìn từ tình huống truyện

2.1.1 Khái niệm tình huống truyện

Nếu như cấu tứ, mạch cảm xúc là điểm tựa để người đọc khám phá tác phẩm trữ tình, thì tình huống truyện chính là yếu tố tạo những bất ngờ và làm nên nét độc đáo cho tác phẩm tự sự, là thành tố hết sức quan trọng trong mọi tác phẩm tự sự Trong truyện ngắn, tình huống thường là bối cảnh mang tính nghịch lí, mâu thuẫn,… mà tác giả tạo ra để triển khai cốt truyện, để nhân vật suy nghĩ, hành động và bộc lộ tính cách của mình Tình huống truyện vì thế cũng là một trong những phương diện thể hiện tài năng sáng tạo của tác giả Bàn về khái niệm tình huống truyện, lâu nay giới nghiên cứu ngoài nước và trong nước đã có nhiều điểm gặp gỡ nhau Theo Hegél, nhà triết học, mỹ học

lỗi lạc người Đức (1770- 1831) trong tác phẩm nổi tiếng Mĩ học (2005): “Nói

chung tình huống là một trạng thái có tính chất riêng biệt và trở thành được quy định Ở trong thuộc tính này của nó, tình huống góp phần biểu lộ nội dung là cái phần có được một sự tồn tại bên ngoài bằng sự biểu hiện nghệ thuật” [42] Nhà văn Nguyễn Minh Châu, tác giả của hàng loạt truyện ngắn nổi tiếng, cho rằng: “Những người cầm bút có cái biệt tài có thể chọn ra trong cái dòng đời xuôi chảy một khoảnh khắc thời gian mà ở đó cuộc sống đậm đặc nhất, chứa đựng nhiều ý nghĩa nhất, một khoảnh khắc cuộc sống nhưng bắt buộc con người ở vào một tình thế phải bộc lộ ra cái phần tâm can nhất, cái phần ẩn náu sâu kín nhất, thậm chí có khi là khoảnh khắc chứa đựng cả một đời người, một đời nhân loại” [23, 258] Nhà văn Nguyễn Kiên cũng từng phát biểu: “Theo quan niệm của tôi, mỗi truyện ngắn chỉ tập trung vào một tình thế nảy sinh trong cuộc sống Nếu truyện ngắn có đến hơn một tình thế thì truyện ngắn đó lập tức bị phá vỡ” [66, 44] Nhà văn Nguyên Ngọc cũng dành sự quan tâm đặc biệt tới tình huống truyện: “Truyện ngắn dẫu sao cũng phải ngắn, do đó thủ thuật chủ yếu của truyện ngắn là thủ thuật điểm huyệt (…) Truyện ngắn điểm huyệt thực hiện bằng cách nắm bắt trúng những tình huống cho phép phơi bày cái chủ yếu nhưng lại bị che giấu trong muôn mặt cuộc sống hàng ngày” [76, 114]

Từ những ý kiến trên, chúng tôi đã đi đến một số khẳng định có tính khái quát Thứ nhất, tình huống truyện là hoàn cảnh có vấn đề, thường chứa đựng mâu thuẫn, ở đó, nhân vật buộc phải bộc lộ các đặc điểm thuộc về tính cách, tâm lý Thứ hai, tình huống truyện có ý nghĩa đặc biệt trong truyện ngắn, loại truyện thường không dày dặn về dung lượng, không đông đảo về nhân vật, không chằng chịt về biến cố, sự kiện (như là tiểu thuyết) Thứ ba, để sáng tạo ra tình huống truyện, nhà văn phải làm sống dậy trong sự kiện then chốt một tình thế bất thường của quan hệ đời sống, có thể là quan hệ giữa các nhân vật tham gia vào sự kiện, hoặc giữa nhân vật với ngoại giới Tại sự kiện

ấy bản chất của nhân vật hiện hình một cách tương đối rõ ràng Cũng tại sự kiện ấy, ý đồ tư tưởng của tác giả cũng phần nào được bộc lộ Như thế có nghĩa, tình huống truyện là yếu tố hình thức mang tính nội dung Nói cách khác, tình huống truyện ngoài việc tạo ra vẻ đẹp hình thức cho tác phẩm còn

là một yếu tố tham gia tạo nghĩa cho tác phẩm

Những lý thuyết này, khi khảo sát ở trường hợp truyện ngắn R.Carver,

ta sẽ thấy được những biểu hiện sinh động, cụ thể của chúng

2.1.2 Các dạng tình huống trong truyện ngắn R.Carver

Lâu nay, giới nghiên cứu đã có nhiều cách phân loại tình huống truyện, dựa trên nhiều tiêu chí khác nhau Ta có thể tóm lược thành ba cách chủ yếu: cách thứ nhất, gồm các dạng tình huống kịch, tình huống tâm trạng, tình huống tượng trưng; cách thứ hai gồm các dạng tình huống thắt nút, tình huống tương phản, tình huống luận đề; cách thứ ba gồm các dạng tình huống hành động, tình huống tâm trạng, tình huống nhận thức Dĩ nhiên, cách phân loại này chỉ có ý nghĩa tương đối

Phải thấy rằng, nếu cứ đi tìm những tình huống thực sự đặc biệt (hiểu theo nghĩa là gay cấn, căng thẳng, li kỳ) trong truyện ngắn R.Carver thì công việc đó tựa như là “mò kim đáy bể” Truyện của R.Carver hầu như chẳng có

gì “đặc biệt” hay “kịch tính” mà ta thường thấy trong truyện ngắn truyền thống Nhà văn Dương Tường từng nhận xét: “Hầu như chẳng có gì xảy ra trong những truyện kể của Carver”, “Nhưng đằng sau cái “chẳng có gì ấy” là

sự nghèo nàn tinh thần, sự bất lực không tìm ra lối thoát khỏi vũng lầy nhàn

cư, bệnh hoạn, đơn giản là: bất hạnh” [78] Cũng theo Dương Tường trong bài viết này, chính cốt truyện “không có gì” lại chứa đựng những điều thiết yếu Vậy đâu là cội nguồn của sự phi lí này? Chính là ngòi bút khách quan của tác giả khi ông tỏ ra dửng dưng, lạnh lùng trước những “hoàn cảnh có vấn đề” của nhân vật Ông tạo ra một tình huống, thậm chí nhiều tình huống kế tiếp

nhau trong một tác phẩm, nhưng ông chỉ xem đó đơn thuần là cái cớ nghệ thuật để kể chuyện chứ không khoác cho tình huống truyện cái tính chất gay cấn, kịch tính, cao trào như các nhà viết truyện truyền thống Đây cũng là xu thế chung của văn chương hiện đại Ở tự sự, và cả kịch trong thế kỷ XX, nhiều khái niệm như tình huống truyện, xung đột kịch, nhân vật… đã có những khác biệt so với văn chương thế kỷ XIX

Khảo sát truyện ngắn của R.Carver, chúng tôi thấy truyện của ông chiếm lượng lớn là kiểu truyện đa tình huống Các tình huống nối tiếp nhau

xuất hiện tương ứng với mạch phát triển của cốt truyện Ví dụ truyện Bảo bọn

đàn bà là chúng mình đi chơi có 03 tình huống Mở đầu là tình huống Bill và

Jerry rủ nhau đi chơi khi hai bà vợ và các con của họ lo chuẩn bị bữa ăn cuối tuần Kế tiếp là tình huống Bill và Jerry gặp hai cô gái trẻ, họ buông lời trêu ghẹo Tình huống kết thúc là Jerry ném viên đá trúng vào cả hai cô gái Một

ví dụ khác, truyện Điều tốt lành nho nhỏ có 04 tình huống truyện Khởi đầu là

tình huống nhân vật Ann đến tiệm bánh đặt bánh sinh nhật cho con trai Tiếp đến là tình huống người con trai Scotty bất ngờ bị tai nạn Tiếp nữa là tình huống người thợ làm bánh vì không biết Scotty đã bị tai nạn nên liên tục gọi điện cho Ann đề nghị đến nhận bánh, tình huống đó khiến vợ chồng Ann rất giận dữ Tình huống kế tiếp là vợ chồng Ann đến tiệm bánh, với ý định trút giận lên lão thợ làm bánh Kết thúc truyện là tình huống gặp gỡ giữa vợ chồng Ann với người thợ làm bánh Họ nói chuyện và hiểu ra cơ sự, rồi trở nên gần gũi, chia sẻ với nhau

Việc phân loại tình huống truyện trong truyện của ông thật không dễ

dựa vào số lượng tình huống và tính chất tình huống, chúng tôi chia truyện

của R.Carver thành một số kiểu cơ bản Trước hết là tình huống ngẫu nhiên

trong cuộc sống thường nhật Những tình huống này thường xuất hiện ngay ở