Chương 1. TRUYỆN NGẮN RAYMOND CARVER TRONG NỀN VĂN XUÔI MỸ HIỆN ĐẠI
1.3. Truyện ngắn R.Carver trong tương quan với truyện ngắn của một số nhà văn khác
Chúng tôi lựa chọn hai tác giả A.Chekhov và E.Hemingway để đối sánh với R.Carver. Cơ sở để tạo nên cái nhìn đối sánh này là những điểm gặp gỡ và khác biệt của ba nhà văn lớn.
Trước hết, đây là những tác giả truyện ngắn nổi tiếng mà thời đại họ sống không quá cách biệt nhau. A.Chekhov là nhà văn Nga thế kỷ XIX, nổi tiếng với Phòng số sáu, Người trong bao, Người đàn bà và con chó nhỏ…
E.Hemingway, nhà văn Mỹ được giải Nobel Văn học, đều tay cả tiểu thuyết lẫn truyện ngắn. Hàng loạt truyện ngắn của ông được người đọc biết đến như Rặng đồi tựa đàn voi trắng, Tuyết trên đỉnh Kilimanjaro, Con mèo trong mưa…
R.Carver là thế hệ nhà văn tiếp sau E.Hemingway. Ông bắt đầu sự nghiệp sáng tác của mình vào năm 1958, khi sự kiện nhà văn tài năng E.Hemingway tự sát đã xẩy ra ba năm trước đó. So sánh về thời gian không thực sự có ý nghĩa, mà điểm quan trọng là những nét tương đồng của phong cách nghệ thuật. Cả ba đỉnh cao về truyện ngắn này đều sở hữu một lối viết giản dị, mộc mạc, không cầu kỳ, dài lời, rối rắm. Kết cấu truyện thường đơn giản. Kết thúc thường bỏ ngỏ, chưa có lời giải đáp. Các tác giả sử dụng dày đặc ý nghĩa biểu trưng trong tác phẩm, như là một cách để nới rộng kích cỡ của thể loại.
Truyện ngắn R.Carver có một sự gặp gỡ nhất định với kiểu truyện ngắn của A.Chekhop. Đó là những câu chuyện bề ngoài có vẻ vụn vặt, chỉ là những lát cắt rất nhỏ trong bức tranh cuộc sống. Bởi vậy, khi mới tiếp xúc với những trang viết của họ, chúng ta khá khó khăn trong việc phát hiện và thấu hiểu thông điệp mà nhà văn gửi gắm. Tuy nhiên, càng đọc với một tâm thế thoải mái và không cố tâm kiếm tìm, người đọc lại có thể phát hiện ra những vỉa tầng còn khuất lấp.
Truyện ngắn R.Carver càng có sự gặp gỡ với truyện của E.Hemingway.
Cả hai đều là những “nhà tối giản”. Tính chất giản lược ở hầu khắp các yếu tố của truyện ngắn là điểm gần nhất của hai nhà văn này.
Sự gặp gỡ giữa các nhà văn là điều ta vẫn thường thấy. Tuy nhiên, để có vị trí riêng trong lòng độc giả, những yếu tố độc đáo riêng biệt của từng nhà văn mới là cái quyết định. A.Chekhov được xem như là người đã nâng
thể loại truyện ngắn lên một tầm cao mới trong nền văn học Nga, và dần dần trong nền văn học của thế giới. Với cái nhìn trầm tĩnh, trung thực, A.Chekhov đã thể hiện nội tâm và cảm nghĩ của nhân vật một cách gián tiếp, qua ẩn dụ thay vì miêu tả trực tiếp. Những tác phẩm của A.Chekhov thường hướng tới những con người bình thường với cuộc đời bình thường. Tài năng truyện ngắn của A.Chekhov thể hiện rõ ở việc miêu tả chiều sâu tâm lý nhân vật. Ông đã lột tả được một cách chân thực và tinh tế tâm lý đặc trưng của các tầng lớp nhân dân Nga thế kỷ XIX, nhất là thành phần thị dân và trí thức trung lưu.
Hơn thế, trong từng lớp người, ông lại có khả năng khu biệt hóa từng số phận cụ thể. A.Chekhov cũng có biệt tài trong việc làm sống dậy cái không khí của thời đại bấy giờ. Đấy là không khí ngột ngạt, bức bí, dồn nén, không khí ấy đang chờ ngày được làm tươi mới, thay da đổi thịt. Chúng ta có thấy điều này khi đọc Người trong bao, Phòng số sáu và nhiều truyện ngắn khác. Ở đây, R.Carver so với A.Chekhov vẫn có điểm khác biệt cơ bản. R.Carver không chú trọng miêu tả tâm lý nhân vật. Ông gần như để trống đời sống tâm lý.
Nhân vật của ông chỉ xuất hiện trong những trạng thái cảm xúc nào đó, chứ không được mô tả trong cả quá trình. Điều này có thể cắt nghĩa từ bối cảnh sáng tác của hai nhà văn. Dù đã có những sáng tạo so với trước, song A.Chekhov vẫn là nhà văn truyền thống, hấp thụ lối viết quen thuộc của các bậc tiền bối. Tác phẩm của ông, nhìn chung, vẫn tương đối dễ hiểu, bởi nhà văn đã cung cấp cho độc giả đầy đủ lớp lang để từ đó họ xâu chuỗi, liên kết.
Trong khi đó, R.Carver đã thuộc về thế hệ nhà văn hiện đại. Giữa thế kỷ XX, khi ông bắt đầu sự nghiệp của mình, trên văn đàn thế giới đã xuất hiện một loạt cuộc cách tân, tiêu biểu như sáng tác của F.Kafka, của Kịch Phi lý, của Tiểu thuyết Mới… Trong cái không khí ấy, ý thức làm mới mình của mỗi nhà văn không thể không xuất hiện. Việc chối bỏ những mặc định được xem là thuộc về truyền thống là dễ hiểu.
Trong mối tương quan với E.Hemingway, R.Carver vẫn là người đi sau (cả về phương diện thời gian lẫn tài năng sáng tạo). E.Hemingway có cống hiến to lớn cho văn học Mỹ nói riêng, văn học thế giới nói chung. Ông mang đến những kiểu nhân vật hoàn toàn mới mẻ. Đó không phải là những nhân vật thích mơ mộng và cảm xúc, mà là những con người chiến đấu và thất bại.
Trong văn học Mỹ, E.Hemingway được xem là người đi đầu của trường phái tối giản. Lối văn của E.Hemingway trầm lặng, lạnh lùng, sắc bén, khách quan hóa hết mức đối tượng miêu tả. Nghệ thuật miêu tả của ông được cô đặc tới mức tối đa. Dung lượng không lớn nhưng ý tưởng gợi mở đến vô hạn. Sự kiện và chi tiết thì đầy cảm xúc, ngôn từ thì độc đáo. Ông sử dụng dày đặc các đối thoại. Có những truyện đối thoại chiếm 80% dung lượng tác phẩm, như trong Những tên sát nhân, Một nơi sạch sẽ và sáng sủa…
Những đặc điểm này đã được R.Carver học tập và kế thừa. R.Carver cũng miêu tả bằng giọng lạnh lùng, khách quan, cũng sử dụng nhiều đối thoại. Tuy nhiên, ở E.Hemingway, tính đa thanh, tính đối thoại của truyện rõ nét hơn. Tính chất này không nằm ở việc nhân vật nói nhiều, mà ở sức lan tỏa của nhiều giọng điệu, vừa đối lập, vừa hòa quyện, tạo thành những văn bản có sức gợi mở to lớn. Còn ở R.Carver, xét về phương diện nghệ thuật, ông rất kiệm lời, ông đoạn tuyệt với cách miêu tả chính xác, cụ thể, nhưng độ chắt lọc về ngôn ngữ thì hầu như ông không chú tâm lắm. Nói cách khác, văn phong của ông gần với đời sống hơn. Dường như ông chỉ kể lại những cuộc đời ông gặp, ông thấy, và đưa nó lên trang viết. Thế giới nhân vật của R.Carver cũng tập trung hơn, trong một số dạng nhất định. Ngoài ra, nghệ thuật tạo điểm trắng khá nổi bật ở Hemingway, về sau ta cũng gặp ở R.Carver. Đặc biệt, cả hai cây bút truyện ngắn này đều quan tâm đến các đề tài “thảm họa” được hướng đến trong lối viết của họ.
Tuy nhiên ở Hemingway đấy là sự hoành tráng của những sự kiện, còn ở
R.Carver thì thiên sang những điều vụn vặt, nhỏ nhoi trong đời. Khi R.Carver kể câu chuyện về đôi vợ chồng trẻ mất đứa con trai bé bỏng yêu quý. Trọng tâm truyện không đặt ở diễn biến việc đứa bé gặp tai nạn và chết trong quá trình hôn mê sâu ở bệnh viện mà được đặt vào trạng thái tâm lý của hai vợ chồng trẻ. Truyện được kể từ ngôi thứ ba. Cái nhìn trần thuật bao quát không chỉ hai vợ chồng trẻ mà còn nhiều cảnh ngộ tương đồng khác trong bệnh viện và cả cái hiệu bánh xa bệnh viện kia. Có không gian của mất mát, không gian của kỷ niệm đau đớn, không gian của chốn bình yên… Người kể không đề xuất “các lựa chọn nghĩa” theo cách của Hemingway mà đề xuất “các trạng thái chiêm nghiệm” nỗi bất hạnh từ phía người đọc. Cuối cùng, có lẽ người kể muốn gửi đến người đọc rằng tai ương không có logic và nó có thể xảy đến với bất kỳ ai ngay những lúc mọi chuyện cứ ngỡ như rất an bình. Điều đáng nói ắt hẳn còn là vấn đề không phải ở chính bản thân thảm họa mà còn ở thái độ của con người trước thảm họa.
Như nhận định của tác giả Nguyễn Phương Khánh trong bài viết Chủ nghĩa tối giản trong truyện ngắn Mỹ hiện đại: “Truyện ngắn của hai nhà văn đều rất nhỏ gọn, giản dị, không cố thúc đẩy kịch tính. Tuy nhiên, sự thiếu vắng vai trò người dẫn chuyện, trao quyền tạo dựng cốt truyện cho hàng loạt các đối thoại có thể xem là một trong những đặc trưng của văn phong tối giản Hemingway. Còn với R.Carver, truyện ngắn của ông gọi mời một cách đọc vượt lên trên những mô tả chính xác, hình ảnh cụ thể, ngôn từ chắt lọc. Tác phẩm của Carver không như Hemingway kể cho người đọc về cuộc sống mà hướng đến cách vượt qua thế giới hậu hiện đại, với sự thậm phồn (vật chất) và thiếu vắng (tính xác thực, sự dẫn dắt, quy tắc hành xử)...” [50].
Dẫu vậy, có thể thấy, khi xét về tư duy truyện ngắn, từ Hemingway đến R.Carver, dễ thấy, đã có một sự tiếp nối tuyệt vời trong dòng chảy văn
chương; một cuộc thay phiên đổi gác để kết quả nhận được lớn lao và đơn giản: duy trì nguồn cảm hứng đọc truyện ngắn cho độc giả Mỹ.
Trong mối quan hệ giữa ba nhà văn lớn này, nói như nhà văn trẻ Nguyễn Vĩnh Nguyên, “R.Carver là kết quả của sự hoà trộn tuyệt vời giữa nghệ thuật kể của truyện ngắn A.Chekhov kết hợp cái nguyên lý “tảng băng trôi” của Hemingway với một tâm thế mới về một xã hội đang chấp chới tổn thương, vô hướng và đầy mỉa mai trước sức xâm nhiễm mạnh mẽ của một đời - sống - nguy - cơ được “đóng gói kèm theo” từng giấc mộng, huyễn tưởng phồn vinh” [65].
Để thấy được những dấu ấn nổi bật trong truyện ngắn R.Carver, chúng tôi đã triển khai ở các chương tiếp theo của luận văn. Qua những nội dung này, chúng ta sẽ thấy được phong cách truyện ngắn của tác giả, một lối viết ngắn gọn đến độ “cực hạn”, từ đó tạo nên những bức tranh tối giản nhưng vẫn đầy đủ và sắc nét về cuộc sống Mỹ và con người Mỹ.
Chương 2