Chương 3. NGHỆ THUẬT TRUYỆN NGẮN CỦA RAYMOND CARVER
3.2.2. Khai thác triệt để hình thức đối thoại
Đặc trưng của lời văn trong truyện ngắn là sự kết hợp hài hòa giữa lời trần thuật của tác giả với lời nhân vật. Trong truyện của R.Carver, lời người
trần thuật dường như bị tối giản đến mức tối đa. Ngược lại, lời thoại của nhân vật trong truyện chiếm dung lượng chủ yếu và giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong kết cấu tác phẩm. Điểm độc đáo là hình thức đối thoại trong truyện ngắn của R.Carver mang những nét đặc sắc riêng biệt. Đấy là kiểu đối thoại - trò chuyện, ở đó, các nhân vật đối đáp chỉ để đối đáp chứ không nhằm tìm kiếm thông tin, vì thế, người tham gia có thể “nhảy cóc”, bỏ dở câu chuyện, mà lẽ ra, theo lôgic thông thường, nó phải được tiếp tục.
Trước hết, có thể khẳng định đối thoại là một trong những phương thức để R.Carver kiến tạo tác phẩm của mình. Gần như tất cả truyện ngắn của ông đều được cấu tạo bằng lời thoại giữa các nhân vật, khiến người đọc liên tưởng đến những kịch bản văn học. Ở đó, các “chỉ dẫn” hết sức đơn giản, sơ sài, chiếm đa số là các gạch ngang đầu dòng báo hiệu sự thay thế lượt lời của các nhân vật. Ví dụ truyện ngắn Một điều nữa thôi được cấu tạo bởi cuộc đối thoại giữa các nhân vật: người cha, người mẹ, và cô con gái. Các nhân vật đối thoại liên tiếp, dồn dập, tạo nên sự liền mạch của văn bản. Lời dẫn thoại gần như đóng khung theo mẫu: Chủ thể phát ngôn + động từ chính. Ví dụ như
“anh nói”, “hắn hỏi”, “cô đáp”, “người đàn ông nói”, “cô gái trả lời”,… Kiểu đối thoại này người đọc có thể tìm thấy trong bất kỳ truyện ngắn nào của R.Carver. Thậm chí, cũng có lúc lời dẫn ngắn gọn ấy cũng biến mất trong truyện của R.Carver, chỉ còn lại những lời đối thoại giữa các nhân vật. Đây là đoạn đối thoại giữa hai mẹ con trong ở truyện ngắn Tại sao, con trai?:
“- Con đi đâu?
- Lên tận Wenas. Bắn được vài phát - Con đi với ai?
- Fred.
- Fred ? ”
Cũng trong truyện ngắn này ta bắt gặp đoạn đối thoại khác mà lời dẫn thoại đã bị xóa bỏ một cách triệt để:
“- Con trai, giày con làm sao thế ? Nhìn giày con kìa.
- Xe hết xăng, con phải đi bộ mua xăng. Mẹ quan tâm làm gì?
- Mẹ là mẹ của con mà.”
Những màn đối thoại như vậy cứ tiếp nối nhau xuất hiện, khiến cho người đọc có cảm giác như đang theo dõi một đoạn băng ghi lại cuộc trò chuyện giữa các nhân vật. Họ không được cung cấp thêm thông tin gì từ người kể chuyện. Điểm này có những nét gần gũi với truyện ngắn của E.Hemingway. Nhiều nhà nghiên cứu đã nhận định đối thoại trong truyện ngắn E.Hemingway có tính chất của điện tín, nghĩa là giản lược đến mức cao nhất, thông tin chỉ đủ hiểu, một cách chừng mực. R.Carver, Hemingway và các nhà văn hiện đại đã tìm thấy sự thú vị trong việc “giấu mình”, “ẩn mình”, để cuộc sống tự trải ra trước mắt người đọc, như nó vốn dĩ thế.
Vì những miêu tả bề mặt gần như bị R.Carver tước lược nên đối thoại đã trở thành một “kênh” cơ bản để tìm hiểu nhân vật. Thông qua đối thoại mà những phẩm chất, đặc điểm tâm lí của nhân vật được thể hiện ở một mức độ nhất định. Đọc truyện ngắn của R.Carver, chúng ta nhận thấy các nhân vật trong truyện của ông thường nói rất ngắn gọn, tựa như không có gì đáng kể, nhưng mỗi lời nói của nhân vật đều chứa đựng một trạng thái tâm lí nào đó.
Và trạng thái ấy chỉ nằm trong những lời thoại ấy, tuyệt nhiên không được triển khai miêu tả ở những chỗ khác. Ví dụ như ở truyện Một điều nữa thôi, tâm lí bực dọc, căng thẳng của các nhân vật được hiện lộ trong từng lời thoại.
Cụ thể, L.D - người chồng giận dữ mắng con gái: “Tao không coi ra cái gì cái đứa ăn không ngồi rồi cả ngày đọc tạp chí tử vi”, “Mày điên rồi, Rea”. Còn Rae thì căng thẳng và gay gắt đến hỗn hào với bố: “Chúa ơi! Ông ấy điên rồi”. Người vợ có tên là Maxine thì đay nghiến chồng: “L.D, tôi chịu hết nỗi rồi”, “Hãy biến ra khỏi đây ngay lập tức”. Những lời đối thoại giữa các nhân vật trên đây cho thấy tâm lí bất bình, căng thẳng, thất vọng tột độ của các
nhân vật trong truyện. R.Carver không trực tiếp kể lể hay đánh giá tâm lí nhân vật mà thông qua đối thoại, ông để cho các nhân vật tự bộc lộ tâm trạng, suy nghĩ của mình, từ đó thể hiện hoàn cảnh bi đát của họ.
Truyện ngắn Thánh đường là một trường hợp tương tự. Trong truyện ngắn này, nhân vật Tôi là người có lối sống cứng nhắc, khô khan và thiếu sự tinh tế. Đặc điểm tính cách đó thể hiện rõ qua lời thoại của chính nhân vật này. Khi người vợ đề nghị anh đón tiếp một người bạn thân thiết là Robert - một người mù, thì anh ta trả lời rằng: “Anh không có người bạn mù nào cả”.
Rồi khi nghe vợ nói vợ của lão mù vừa qua đời thì anh ta lại hỏi: “Vợ lão là người da đen à?”. Anh ta lại bảo vợ: “Có khi anh đưa lão ta đi chơi bowling cũng được đấy nhỉ”. Trong cuộc chuyện trò với lão mù, anh ta lại có những lời nói thiếu tinh tế, dễ gây tổn thương cho người đối diện. Ví dụ, anh ta hỏi lão mù: “Hành trình bằng xe lửa của ông thú vị chứ?”, “Ông ngồi phía bên nào của chuyến tàu ấy?”. Trong suy nghĩ của nhân vật Tôi thì con đường đến New York có cảnh quan rất đẹp, nếu muốn chiêm ngưỡng cảnh quan ấy thì phải ngồi phía bên phải con tàu… Nhân vật Tôi đã bộc lộ mình là con người khô khan, vô cảm, cục cằn, thậm chí thô lỗ. Những lời nói của anh ta khiến cho người vợ phải thất vọng thốt lên rằng: “Anh điên à?”, “Anh mất trí rồi hay sao thế ?”, “Có chuyện gì với anh thế ?”, “Anh say à?”. Cũng trong truyện Thánh đường, nhà văn không dùng bất cứ một lời nào để nói về mối quan hệ giữa các nhân vật trong tác phẩm, nhưng qua đối thoại mà tính chất của các mối quan hệ cũng được thể hiện. Trước hết là quan hệ bất đồng giữa nhân vật Tôi và vợ. Tôi dửng dưng vô cảm, khô khan, cứng nhắc, còn vợ của Tôi lại là người sống nội tâm, luôn trân trọng và yêu thương, chia sẻ với người bạn mù. Giữa người vợ với người mù là quan hệ bạn bè tri âm, không phân biệt hoàn cảnh sang hèn, tuổi tác.
Đọc truyện ngắn của R.Carver nhiều khi chúng ta sẽ bắt gặp một kiểu đối thoại hết sức đặc biệt. Thường thì theo quy luật đối thoại, người nói phải
có người nghe, liên tục luân phiên thay đổi lời thoại, gắn với logic nội dung tham thoại. Thế nhưng trong truyện của R.Carver có khi xuất hiện kiểu đối thoại mà người nói một đằng người nghe một nẻo. Các nhân vật tham thoại mỗi người chỉ nói những gì của riêng mình, không quan tâm người đối diện nói gì. Ở truyện Một cuộc nói chuyện nghiêm túc, các nhân vật cứ thế phát ngôn mà không hề quan tâm đến mục đích của cuộc đối thoại:
“- Anh vào nhà nói chuyện được không ?
- Nàng nói, Một tiếng nữa tôi phải đi một chỗ này - Gã nói, Đêm qua mấy giờ bạn em về ?
- Nàng nói, Nếu anh khơi chuyện kiểu đó thì về ngay bây giờ đi”.
Hay một đoạn đối thoại khác:
“- Anh muốn nói là anh xin lỗi - Nàng nói, Anh nói rồi
- Gã nói, Nếu em có nước hoa quả anh sẽ pha với Vodka này - Có nước táo hòa nam việt quất, nàng nói
- Thế cũng được, gã nói
- Tôi vào phòng vệ sinh, nàng nói.”
Đây là kiểu trò chuyện không hướng tâm, nói chỉ để mà nói. Đối đáp ấy thể hiện sự cô đơn lạc lõng của các nhân vật trong một thế giới đang đổ vỡ nhiều giá trị. Trong thế giới đó, mỗi người là một ốc đảo riêng tư, khép kín, thiếu sự đồng cảm chia sẻ lẫn nhau, quan hệ giữa người với người không có chiều sâu mà chỉ là giao đãi mang tính hình thức.
Đến đây có thể nói rằng, đối thoại là một phương thức kiến tạo tác phẩm, đồng thời cũng là phương thức xây dựng nhân vật trong truyện ngắn của R.Carver. Hầu hết truyện của ông đều được tổ chức dưới hình thức đối thoại, lời văn dẫn truyện bị tối giản đến mức tối đa, nhiều khi bị xóa bỏ đến triệt để. Thông qua đối thoại mà đặc điểm tâm lí, tính cách, tính chất các mối
quan hệ của nhân vật được hé lộ. Nhà văn không trực tiếp kể, miêu tả những điều ấy, mà giao toàn quyền cho nhân vật tự bộc lộ qua đối thoại. Đây là một trong những cách thức để khách quan hóa câu chuyện được kể, khiến cho truyện ngắn của R.Carver gần với đời thực hơn.