Chương 3. NGHỆ THUẬT TRUYỆN NGẮN CỦA RAYMOND CARVER
3.2.4. Phi trung tâm hóa nhân vật
Trong văn xuôi truyền thống, mỗi truyện ngắn thường có một nhân vật giữ vai trò trung tâm, nơi tập trung thể hiện tư tưởng của nhà văn. Trong văn chương hiện đại gần như không còn thấy vai trò độc tôn ấy nữa. Thay vào đó, trung tâm là chia đều cho các nhân vật xuất hiện trong tác phẩm.
Khảo sát 51 truyện ngắn trong ba tập truyện đã được dịch ra tiếng Việt của R.Carver chúng tôi thấy hầu như không có truyện ngắn nào chỉ có một nhân vật trung tâm. Nói cách khác, nhà văn đã phi trung tâm hóa nhân vật.
Biểu hiện đầu tiên là trong truyện ngắn của ông luôn có sự tồn tại đồng thời nhiều nhân vật, các nhân vật luân phiên giữ vai trò trung tâm trong tác phẩm.
Điều này có quan hệ biện chứng với lối truyện đa chủ đề trong lối viết của ông. Để “phân chia” vai trò trung tâm cho nhân vật, R.Carver sử dụng lối kiến tạo đa tầng nhân vật, mỗi tầng nhân vật có một nhân vật đóng vai trò chủ đạo để làm sáng rõ một chủ đề nào đó. Ví dụ như ở truyện ngắn Chuyện thứ ba
giết chết cha tôi có ba nhân vật là lão Khờ, Tôi và cha Tôi. Xét vai trò người kể, Tôi là nhân vật giữ vai trò trung tâm. Xét đối tượng được kể thì người cha lại trở thành nhân vật trung tâm. Nếu xét ở nội dung được kể là nguyên nhân cốt lõi khiến người cha chết thì lão Khờ giữ vai trò nhân vật trung tâm. Vậy là, các nhân vật cứ luân phiên trở thành trung tâm theo mạch truyện.
Trong truyện ngắn của R.Carver, nhân vật trung tâm không xuất hiện nhất quán, không có một nhân vật trung tâm nào có mặt xuyên suốt từ đầu đến cuối tác phẩm. Nhà văn đã sử dụng phương thức dịch chuyển vai trò của các nhân vật trong tác phẩm, ban đầu nhân vật ấy có thể đảm nhiệm vai trò trung tâm nhưng sau đó vai trò trung tâm lại được chuyển sang nhân vật khác, thậm chí có khi nhân vật phụ trở thành nhân vật trung tâm. Điều tốt lành nho nhỏ là truyện ngắn rất tiêu biểu cho kiểu dịch chuyển nhân vật trung tâm của R.Carver. Thoạt tiên, nhân vật trung tâm của truyện là cậu bé Scotty - chủ nhân của chiếc bánh sinh nhật đang được người mẹ chuẩn bị. Sau sự kiện cậu bé bị tai nạn phải vào bệnh viện thì vợ chồng Howard và Ann - bố mẹ của cậu bé với chuỗi đối thoại chiếm phần lớn dung lượng của truyện lại giữ vai trò trung tâm. Đến cuối truyện, nhân vật người làm bánh kể về cuộc đời không con cái của mình và những tháng ngày làm việc trong lò bánh mì với rất nhiều kỉ niệm. Đến đây, nhân vật người làm bánh vốn là nhân vật phụ trong truyện đã trở thành chủ đạo, thành điểm sáng thâu tóm tư tưởng của tác giả trong câu chuyện. Người làm bánh không chỉ biết công việc mà còn biết cảm thông, chia sẻ bất hạnh của người khác và hơn thế, trở thành chỗ dựa, thành hơi ấm lan toả cho đôi vợ chồng đang khổ đau vì mất con. Đọc hết truyện, người đọc sẽ thấu hiểu một triết lí mà R.Carver thể hiện: Trong một thế giới lạnh lùng, vô cảm, sợi dây giúp con người xích lại gần nhau, giúp con người ta thoát ra khỏi đau thương bế tắc chính là một tấm lòng biết cảm thông, chia sẻ. Hóa ra
“điều tốt lành nho nhỏ” ấy lại là một triết lí nhân sinh sâu sắc.
Ngoài ra, phân mảnh nhân vật cũng là một trong những cách thức phi trung tâm nhân vật trong truyện ngắn của R.Carver, bởi “Bản thân mảnh vỡ cũng mang trong nó nội hàm của sự phi trung tâm” và nhân vật mảnh vỡ thực chất là những mảnh ghép vụn vỡ, là tiếng nói của một thế giới phi tâm, hỗn độn.
Hầu hết các nhân vật trong truyện của R.Carver đều là những mảnh vỡ, không có nhân vật nào mang “bản lí lịch” trọn vẹn về cuộc đời, số phận của mình. Thử xâu chỗi các chi tiết để hình dung về nhân vật người đàn ông trong truyện Sao không nhảy đi? ta sẽ thấy rõ điều này. Nhân vật người đàn ông trong truyện mời đôi bạn trẻ xa lạ ăn uống vui vẻ và còn bật đĩa hát, rồi mời họ nhảy. Hành động của ông cứ như thể ba người đã thân quen nhau từ trước.
Hành động bất thường ấy gợi cho người đọc suy nghĩ về khát vọng giải thoát bản thân khỏi cuộc sống tù túng bế tắc trong hiện tại. Rồi nữa, ông đồng ý bán cho đôi bạn trẻ với giá rẻ mạt bất kỳ vật dụng nào trong ngôi nhà của mình.
Điều đó chứng tỏ, với ông tiền bạc lúc này không có nghĩa lí gì. Hay hành động uống hết li rượu này đến li rượu khác biểu hiện tâm trạng bất an chất chứa trong lòng người đàn ông,... Chắp nối hàng loạt các chi tiết rời rạc ấy lại với nhau người đọc sẽ nắm bắt được một số thông tin về nhân vật người đàn ông chủ nhà, và phần nào hiểu được cái chết của ông ta ở cuối tác phẩm. Tuy nhiên, nguyên nhân dẫn nhân vật người đàn ông này đến bi kịch thì người đọc cũng không thể lí giải rõ ràng. Bởi thế, dù cố gắng xâu chuỗi, chắp nối các chi tiết lại thì sự hiểu của chúng ta về nhân vật này vẫn khuyết thiếu.
Một trong những phương thức phi trung tâm nhân vật xuất hiện phổ biến trong truyện ngắn R.Carver là thủ pháp phân tán điểm nhìn cho nhân vật, nghĩa là nhà văn chuyển điểm nhìn từ người kể sang nhân vật, từ nhân vật này sang nhân vật khác. Rất nhiều truyện ngắn của R.Carver có hình thức trần thuật đa điểm nhìn trung tâm diễn ra theo suốt chiều dài tác phẩm. Có thể kể
tới một số truyện ngắn tiêu biểu cho hình thức này như Mình nói chuyện gì khi bọn mình nói chuyện tình, Không ai nói gì, Thánh đường, Ngài Cà phê và ngài Sửa chữa, Những người đi thu tiền, Hàng xóm, … Các truyện ngắn này như những thước phim trình chiếu cho bạn đọc nhìn thấy nhân vật mà không kèm theo bình luận hay phán xét của người trần thuật. Đó là điểm nhìn của một nhóm người về tình yêu (Mình nói chuyện gì khi mình nói chuyện tình), là điểm nhìn của cha và con sau những đổ vỡ cuộc sống riêng tư (Túi quà), là cách nhìn nhận về hạnh phúc (Hàng xóm)… Truyện Mình nói chuyện gì khi mình nói chuyện tình có bốn nhân vật, họ là những người từng đổ bể trong tình yêu và hôn nhân, và nay họ lại cùng bàn luận về tình yêu. Tuy tất cả các nhân vật đều nói về tình yêu nhưng mỗi người lại có cách nhìn riêng về tình yêu. Tác giả khéo léo khách quan hóa chuyện kể bằng việc lần lượt trao điểm nhìn vào các nhân vật tham thoại trong tác phẩm. Từ điểm nhìn của mỗi nhân vật, một quan niệm khác nhau về tình yêu được hé lộ. Vậy là, khi tác giả trao điểm nhìn cho các nhân vật, để các nhân vật thực hiện vai trò kể chuyện thì nội dung chuyện kể sẽ khách quan hơn, và những suy nghĩ, những đặc điểm bên trong nhân vật cũng tự khắc được bộc lộ mà nhà văn chỉ giữ vai trò là người ghi chép lại.
Nhân vật là linh hồn của tác phẩm, dù cho một số nhà văn đã chối bỏ sự hiện diện và vai trò của nhân vật. Với truyện ngắn R.Carver, thoạt đầu, ta tưởng như tác giả không dụng tâm trong việc xây dựng nhân vật. Bởi đã có những khác biệt trong nghệ thuật xây dựng nhân vật của R.Carver và các nhà văn truyền thống. Chính những biểu hiện có vẻ như thờ ơ, phớt lờ nhân vật, không miêu tả kỹ lưỡng nhân vật,… lại là lựa chọn có tính toán của R.Carver.
Nhân vật của ông hiện lên một cách tự nhiên, dường như họ không được “làm đỏm” hay tô vẽ. Cái mộc mạc, chân thực trong cách tiếp cận này đã góp phần làm nên sức hấp dẫn cho truyện ngắn của R.Carver.