Đặc điểm truyện ngắn bão lũ sau 1986

Ngoài ra còn một số bài phỏng vấn, trao đổi của nhà văn Bão Vũ với phóng viên Vũ Thị Huyền, với báo Thể thao và Văn hoá, với tạp chí Truyền hình - Đài Truyền hình Việt Nam, với báo Văn n

Trờng đại học vinh Khoa ngữ văn

===  ===

nguyễn thị phơng

Khóa luận tốt nghiệp đại học

đặc điểm truyện ngắn bão vũ

sau 1986

chuyên ngành văn học Việt Nam hiện đại

Vinh - 2010

Trờng đại học vinh Khoa ngữ văn

===  ===

nguyễn thị phơng

Khóa luận tốt nghiệp đại học

đặc điểm truyện ngắn bão vũ

sau 1986

chuyên ngành văn học Việt Nam hiện đại

Ngời hướng dẫn: pgs ts đinh trí dũng

Vinh - 2010

Mục lục

Trang

Mở đầu 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 2

3 Nhiệm vụ nghiên cứu 4

4 Phơng pháp nghiên cứu 4

5 Đóng góp mới của khóa luận 5

6 Cấu trúc khóa luận 5

Chơng 1 Nhìn chung về bức tranh truyện ngắn Việt Nam sau 1986 và đóng góp của Bão Vũ 6

1.1 Bối cảnh lịch sử xã hội 6

1.2 Nhìn chung về bức tranh truyện ngắn Việt Nam sau 1986 8

1.3 Đóng góp của Bão Vũ 16

1.3.1 Vài nét về cuộc đời con ngời 16

1.3.2 Đóng góp của truyện ngắn Bão Vũ 19

Chơng 2 Đặc điểm truyện ngắn Bão Vũ trên một số phơng diện nội dung 26

2.1 Cái nhìn mới về cuộc đời con ngời 26

2.1.1 Cái nhìn về cuộc đời và con ngời trong văn học trớc đổi mới 26

2.1.2 Cái nhìn mới về cuộc đời và con ngời trong truyện ngắn Bão Vũ 30

2.2 Cảm hứng sáng tạo mới 39

2.2.1 Cảm hứng sáng tạo trong văn xuôi Việt Nam 1945 - 1975 39

2.2.2 Cảm hứng sáng tạo trong truyện ngắn Bão Vũ 41

2.3 Tiếp cận hệ đề tài mới 48

2.3.1 Đề tài trong văn xuôi 1945 - 1975 48

2.3.2 Đề tài trong văn xuôi sau 1986 50

2.3.3 Đề tài trong truyện ngắn Bão Vũ 54

Chơng 3 Đặc điểm truyện ngắn Bão Vũ trên một số

phơng diện hình thức nghệ thuật 62

3.1 Sáng tạo tình huống 62

3.2 Yếu tố kỳ ảo 68

3.3 Ngôn ngữ và giọng điệu 73

3.3.1 Chất hiện đại trong ngôn ngữ trần thuật 73

3.3.2 Giọng điệu nhiều sắc thái 76

3.4 Đóng góp trong tổ chức đoạn kết 80

Kết luận 86

Tài liệu tham khảo 89

Lời nói đầu

Sau một quá trình làm việc nghiêm túc và với sự cố gắng nỗ lực tôi đãhoàn thành khoá luận tốt nghiệp của mình

Nhân dịp này, tôi xin bày tỏ lời cảm ơn sâu sắc nhất tới thầy giáo

PGS TS Đinh Trí Dũng, ngời đã trực tiếp hớng dẫn tận tình, chỉ bảo từ

những vấn đề lớn đến những chi tiết để tôi hoàn thành khóa luận tốt nghiệpnày Tôi cũng xin gửi lời cảm ơn chân thành tới nhà văn Bão Vũ đã giúp tôimột số tài liệu quan trọng để tham khảo trong việc soạn thảo luận văn này.Cùng những lời động viên của gia đình, bạn bè đã giúp tôi hoàn thành tốtkhoá luận

Nhng do trình độ và phạm vi nghiên cứu còn hạn chế, vì vậy bản luậnvăn không tránh khỏi những thiếu sót Nên tôi rất mong đợc sự đóng góp ýkiến nhiệt tình của các thầy cô, bạn bè cũng nh tất cả mọi ngời quan tâm tới

đề tài để giúp tôi hoàn thành khoá luận đợc tốt hơn

Tôi xin chân thành cảm ơn !

Vinh, tháng 5 năm 2010

Sinh viên

Nguyễn Thị Phơng

Mở Đầu

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Thế kỷ XX trôi qua với những bớc ngoặt quan trọng trong lịch sử

và đời sống xã hội Văn học cũng có sự vận động theo quy luật nội tại của

nó Hơn bảy mơi năm về trớc, phong trào Thơ Mới đã làm nên một cuộc cáchmạng trong thi ca với những gơng mặt sáng giá trên thi đàn Hơn bốn mơinăm sau đó, văn học lại có bớc đột phá, lần này không chỉ với thơ ca - thểloại truyền thống của văn học dân tộc, mà cả với các thể loại tự sự nh tiểuthuyết và truyện ngắn Văn xuôi Việt Nam từ 1975 đến nay đã có nhiều cáchtân về cả nội dung và hình thức Một trong những yếu tố làm nên sự phongphú và đa dạng cho văn xuôi giai đoạn này là sự xuất hiện của nhiều cây bútmới

1.2 Trong những năm gần đây việc nghiên cứu truyện ngắn nói chung

và truyện ngắn trẻ nói riêng đang rất đợc quan tâm Sự khác biệt chủ yếu củatruyện ngắn Việt Nam sau 1986 so với truyện ngắn trớc đó không chỉ ở hệ đềtài chủ đề cũng không dừng lại ở quan niệm nghệ thuật về con ngời, mà còn ởcách viết đầy sáng tạo mới mẻ với những thử nghiêm táo bạo của những câybút Đó là tên tuổi của lớp nhà văn tiên phong nh Nguyễn Minh Châu, NguyễnKhải, Nguyễn Kiên Bên cạnh đó còn có sự góp mặt của hàng loạt cây bút trẻ

nh Lê Lựu, Dơng Thu Hơng, Võ Thị Hảo, Nguyễn Thị Thu Huệ, Phan ThịVàng Anh, Y Ban, Dạ Ngân Tiếp cận đặc sắc của truyện ngắn Việt Nam sau

1986 thông qua sự đóng góp của các tác giả, tác phẩm tiêu biểu là một côngviệc hứa hẹn đầy thú vị

1.3 Vào đầu thập niên 90 của thế kỷ trớc ở Hải Phòng xuất hiện một

kiến trúc s hàng đai đẳng, uy tín của ông gắn với nhiều công trình kiến trúc cóquy mô đồ sộ, hiện đại vào loại đẹp của thành phố, bỗng dng rẽ ngoặt thêmcông việc viết văn Và rồi ông kiến trúc s ấy đợc nhiều ngời trong giới văn ch-

ơng gọi là “cây bút trẻ nhiều triển vọng”, đợc tôn vinh nh là “một hiện tợngvăn học” Ông thành ngời nổi tiếng rồi đợc nhập tịch vào làng văn nớc nhà

Đó là kiến trúc s - nhà văn Bão Vũ

1.4 Tuy nhiên, gần nh cha có công trình nào tiếp cận tác phẩm của Bão

Vũ một cách sâu sắc và hệ thống, có thể nói đây là một “khoảng đất trống”cần đợc khai phá, vỡ vạc Bởi vậy chúng tôi chọn truyện ngắn của Bão Vũ làm

đề tài nghiên cứu Hy vọng sau khi khảo sát truyện ngắn Bão Vũ, sẽ làm sáng

tỏ hơn nữa nghệ thuật viết truyện ngắn và góp phần chỉ ra những đặc điểm nổibật trong truyện ngắn của nhà văn này.

2 Lịch sử vấn đề

Truyện ngắn Bão Vũ đã và đang đợc bạn đọc quan tâm, đón nhận VănBão Vũ giàu chất trí tuệ, bay bổng, lịch lãm và sang trọng, nhng cũng hài hớcthâm trầm và nhân hậu Các tác phẩm của ông luôn đợc viết trong tâm thế chủ

động, giàu trờng lực đầy ắp cảm xúc, đôi lúc đẹp nh thơ Đặc biệt là về thủpháp xây dựng khắc hoạ tính cách và thái độ ứng xử đầy tâm đạo với các nhânvật cả tốt lẫn xấu trong mỗi tác phẩm của nhà văn Tuy nhiên với giới nghiêncứu phê bình, truyện ngắn Bão Vũ cha đợc chú ý đúng mức Thực tế mới chỉ

có một số bài nghiên cứu, bài báo, bài phỏng vấn quan tâm tới truyện ngắnBão Vũ

2.1 Bão Vũ Duyên nghiệp văn chơng và tác phẩm (Vũ Quốc Văn

-www.vietvan.vn) là bài viết về chân dung nhà văn, tác giả đã cho ngời đọc biết

về duyên nghiệp văn chơng của Bão Vũ “Bão Vũ mê đắm văn chơng từ rấtsớm, từ thời thiếu niên Bão Vũ đã từng khóc trên những trang sách của A

Đôđê, G Môpatxăng, Đichxken, Lỗ Tấn và coi Tsêkhôp là thần tợng Năm 14

tuổi, Bão Vũ đợc đọc bài thơ “Tế vật” (Offrande) của Anna de Noel và ngạc

nhiên về thế giới nội tâm kỳ ảo, nỗi đau đớn dằn vặt của nhà văn khi sáng tác.Những câu thơ của nữ thi sĩ ngời Pháp ấy đã gây ấn tợng rất mạnh mẽ cho cậu

bé 14 tuổi:

“ Ta để lại câu thơ trên trang vở / Những dấu vết của tâm hồn / Nh

cắn những quả lê, bầy con trẻ / Còn để lại dấu răng non - Xoè bàn tay trên giấy trắng / Gục đầu ta khóc lâm li / Nh cơn ma đổ tràn nẻo vắng ”

Năm 16 tuổi, ông làm thơ, viết tiểu thuyết, truyện ngắn, kịch nói và cảkịch thơ nữa Ông không có tham vọng trở thành nhà văn mà đơn giản nghĩ

rằng: Nguyên Hồng 16 tuổi viết “Bỉ Vỏ” Chế Lan Viên cũng tuổi ấy viết

Điêu Tàn

“ ”, sao mình lại không? Rồi hì hục viết ngày, viết đêm, viết khôngcòn biết có trời đất là gì nữa Nhng những cố gắng của cậu thiếu niên Bão Vũngày đó cha đi đến đâu cả” Đây là bài viết khá hay nhng nó mới chỉ dừng lại

ở phác thảo về niềm đam mê văn chơng của Bão Vũ Nó cha đi sâu chỉ ranhững đóng góp của nhà văn cho nền văn học nớc nhà

2.2 Trong bài Yếu tố kỳ ảo trong truyện ngắn Việt Nam hiện đại

(Phùng Hữu Hải: http: // evan.vnexpress.net/) đã nhìn nhận yếu tố kỳ ảo trong

truyện ngắn Việt Nam đợc nhìn nhận trên hai phơng diện vĩ mô và vi mô ởtầm vĩ mô, yếu tố kỳ ảo thể hiện một quan niệm mới của các nhà văn về thếgiới, là sự mở rộng và chiếm lĩnh hiện thực hết sức sinh động Còn ở tầm vimô, yếu tố kỳ ảo chính là các hình thức nghệ thuật cụ thể nh: Đối thoại tâmlinh, Cổ tích hoá, Liêu Trai hoá, tôn giáo hoá, huyền thoại hoá Nhà văn Bão

Vũ đã sử dụng khá thành công yếu tố kỳ ảo trong truyện ngắn Tuy nhiên dophạm vi nghiên cứu còn hẹp nên truyện ngắn của Bão Vũ cha đợc chú ý khaithác

2.3 Ngôn ngữ trần thuật trong truyện ngắn Việt Nam đơng đại (Thái

Phan Vàng Anh, http: //vnthuquan.net/tuyen/tacpham.csps), khai thác ngônngữ trần thuật trong văn xuôi Việt Nam đơng đại Ngôn ngữ trần thuật trongtruyện ngắn không còn là lời nói uy quyền, cao đạo Ngôn ngữ trong trang văncủa nhà văn Bão Vũ cũng mang tính chất hiện đại trong ngôn ngữ trần thuật,nhng do bài nghiên cứu quá rộng nên cha chú ý đợc hết những tác phẩm củaBão Vũ về phơng diện nội dung

2.4 Bài viết của Đình Kính có nhan đề Truyện ngắn thời đổi mới Đã

cho thấy sau Đại hội VI của Đảng, đất nớc bớc vào giai đoạn mới, cùng với sựthay đổi về t duy chính trị, t duy kinh tế, quan niệm về văn chơng cũng cókhác ít nhiều Các tác phẩm không còn đơn điệu một chiều, dám đối mặt vớithực tế đời sống Tuy nhiên văn chơng có một mẫu số chung đó là tính nhânbản, lấy phục vụ con ngời và vì con ngời làm mục đích

Ngoài ra còn một số bài phỏng vấn, trao đổi của nhà văn Bão Vũ với

phóng viên Vũ Thị Huyền, với báo Thể thao và Văn hoá, với tạp chí Truyền

hình - Đài Truyền hình Việt Nam, với báo Văn nghệ (nhân đại hội nhà văn

Việt Nam lần thứ VI) Thông qua các cuộc trao đổi, nhà văn đã bộc lộ đợcnhiều quan niệm về văn học nghệ thuật

Nhìn chung, ý kiến đánh giá của các nhà nghiên cứu phê bình về truyệnngắn Bão Vũ cha nhiều Hơn nữa các bài viết mới chỉ dừng lại ở cái nhìn ban

đầu, cha có một công trình nào có tính chất quy mô nghiên cứu về đóng góp

của nhà văn Bão Vũ ở thể loại này Đề tài Đặc điểm truyện ngắn Bão Vũ sau

1986 của chúng tôi cố gắng không dừng lại ở cảm nhận, đánh giá chủ quan

mà sẽ vận dụng lý thuyết, thực tiễn thể loại để khẳng định một cách khoa học

đóng góp của nhà văn này đối với truyện ngắn đơng đại

3 Nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Tìm hiểu bức tranh chung của truyện ngắn Việt Nam sau 1986.3.2 Tìm hiểu truyện ngắn Bão Vũ qua một số phơng diện nội dung.3.3 Tìm hiểu đóng góp của truyện ngắn Bão Vũ trên một số phơng diệnhình thức nghệ thuật.

4 Phơng pháp nghiên cứu

Luận văn kết hợp nhiều phơng pháp nghiên cứu: phơng pháp phân loại thống kê, phơng pháp cấu trúc - hệ thống, phơng pháp so sánh đối chiếu, ph-

-ơng pháp phân tích tổng hợp

5 Đóng góp mới của khóa luận

Đề tài Đặc điểm truyện ngắn Bão Vũ sau 1986, là một đề tài hoàn toàn

mới Vì vậy chúng tôi cố gắng khảo sát, phân tích, lý giải ở mức độ tơng đốitoàn diện, cụ thể về các phơng diện nội dung và nghệ thuật trong truyện ngắnBão Vũ

6 Cấu trúc khóa luận

Khóa luận ngoài phần mở đầu, kết luận và tài liệu tham khảo, đợc triểnkhai trong ba chơng

Chơng 1 Nhìn chung về bức tranh truyện ngắn Việt Nam sau 1986

và đóng góp của truyện ngắn Bão Vũ

Chơng 2 Đặc điểm truyện ngắn Bão Vũ trên một số phơng diện

nội dung

Chơng 3 Đặc điểm truyện ngắn Bão Vũ trên một số phơng diện hình

thức nghệ thuật

Chơng 1 Nhìn chung về bức tranh truyện ngắn Việt Nam sau 1986 và đặc điểm của truyện ngắn Bão Vũ

1.1 Bối cảnh lịch sử

Đại thắng mùa xuân năm 1975 đã mang lại độc lập và thống nhất cho tổquốc Chiến tranh kết thúc, hai miền Nam Bắc sum họp bắt tay vào hàn gắnvết thơng chiến tranh, xây dựng cuộc sống mới Hậu quả nặng nề của cuộcchiến tranh cũng nh ký ức còn tơi nguyên của cuộc chiến đấu anh hùng và hysinh vô bờ bến của nhân dân ta gợi biết bao chủ đề và đề tài mới trong lĩnhvực văn học nghệ thuật

Trên thế giới, Liên Xô tiến hành cải tổ nhằm đa đất nớc thoát khỏi tìnhtrạng khủng hoảng và xây dựng một chủ nghĩa xã hội dân chủ nhân văn, đúng

nh bản chất của nó Là một nớc kiên định xây dựng Chủ nghĩa xã hội chịu ảnhhởng sâu sắc từ Liên Xô, nhng công cuộc đổi mới của Việt Nam đợc khởi x-ớng từ năm 1986 đã không đi vào vết xe đổ Đại hội Đảng Cộng sản Việt Namlần thứ VI đã phát động công cuộc đổi mới toàn diện, đã tác động tích cực đếntất cả các lĩnh vực kinh tế, văn hoá, giáo dục Và đặc biệt đã mở ra một cơhội lớn cho văn học nghệ thuật Cuộc gặp gỡ thân mật, thẳng thắn giữa Tổng

bí th Nguyễn Văn Linh với gần 100 văn nghệ sĩ đại diện các ngành nghệthuật, vào hai ngày 6 - 7/10/1987 thể hiện t duy mới của ngời lãnh đạo caonhất của Đảng với văn học nghệ thuật và với văn nghệ sĩ Từ đó, đã ra đời nghịquyết 05 của Bộ chính trị Đảng cộng sản Việt Nam về “Đổi mới và nâng caotrình độ quản lý văn học nghệ thuật và văn hoá, phát huy khả năng sáng tạo đavăn học nghệ thuật và văn hoá phát triển lên một bớc” Những sự kiện chínhtrị quan trọng nh vậy đã tạo đà cho văn học nghệ thuật có điều kiện đổi mới.Tinh thần "cởi trói" đến với hầu hết các văn nghệ sĩ “Đổi mới t duy, đổi mớicách nghĩ cách làm”, “nhìn thẳng vào sự thật, nói đúng sự thật”, “tự do sángtạo phải đi đôi với tự do phê bình” Đó là khẩu hiệu thờng gặp trong các cuộcthảo luận, tranh luận lúc bấy giờ Các nhà văn mạnh dạn đọc lời ai điếu chomột giai đoạn văn nghệ minh hoạ”, không còn tình trạng nhà văn phải tự bảohiểm bằng cách “viết một câu trung thì phải viết một câu nịnh” Cái hành langthấp và hẹp mà lâu nay văn nghệ sĩ “tự ép khuôn khổ chiều ngang lại cho khỏikềnh càng, tự bạt chiều cao cho thấp đi để khỏi chạm trần” đã đợc phá vỡ Nhàvăn đợc trở lại công việc viết với ý nghĩa đích thực nhất Họ đợc làm điều

mình muốn, viết điều mình nghĩ, đợc “sống trong mọi vấn đề của đời sống đểtìm kiếm và thiết lập những giá trị phong phú của tinh thần con ngời” [1].

Biến động của lịch sử đã tác động không nhỏ đến tâm lý con ngời Sốngtrong hoà bình không còn phấp phỏng trong cái ranh giới mỏng manh của sựsống và cái chết, anh dũng và hèn nhát, con ngời trở về với mối quan tâm th-ờng nhật của đời sống Mối quan hệ giữa ngời với ngời bị đo đếm bởi các nhucầu vật chất và tinh thần “Chiến tranh náo động ồn ào mà lại có cái yên tĩnhcủa nó” (Nguyễn Khải) Còn hoà bình dù tiếng súng đã lặng yên nhng những

va đập của quyền lợi lại không hề đơn giản chút nào Các giá trị truyền thống

đợc xem xét lại, nhiều chuẩn mực bị thay đổi Giữa cái guồng quay hà khắccủa cơ chế thị trờng, con ngời một mặt bị cuốn vào guồng quay ấy, mặt kháclại cố tìm cho mình một điểm tựa để chống lại sự băng hoại Mỗi con ngời làmột tiểu vũ trụ đầy bí ẩn giờ đây lại trở lên sâu thẳm hơn, khó nắm bắt hơn.Khả năng, nhu cầu nhận thức của con ngời không còn bị khuôn trong nhữngmẫu có sẵn Lẽ dĩ nhiên điều đó tác động sâu sắc đến ngời tiếp nhận văn học

Độc giả hôm nay không bằng lòng với hiện thực khách quan đợc phản ánh, họ

đòi hỏi ở nhà văn sự nghiền ngẫm, suy luận nghiêm túc Bởi vậy, cái nhìn đơngiản một chiều về cuộc sống không còn hấp dẫn Thậm chí ngời đọc mới hômqua còn mặn mà là thế, bỗng dng hờ hững quay lng với văn học nớc nhà vì lốiviết không còn mới mẻ, vì những vấn đề hiện thực đã quá cũ mòn Đòi hỏi từphía ngời tiếp nhận, ý thức phải thay đổi từ phía ngời sáng tạo cộng với đờnglối chính sách thông thoáng đã tạo đà cho văn học Việt Nam chuyển mìnhmạnh mẽ

1.2 Nhìn chung về bức tranh truyện ngắn Việt Nam sau 1986

Năm 1975 là một cái mốc chấm dứt một giai đoạn lịch sử của dân tộc

để chuyển sang một vận hội mới Đổi mới văn học, bối cảnh mới tạo nênnhững chấn động sâu sa trong ý thức nghệ thuật Từ một nền văn học của đấutranh, của chiến tranh, của những yêu cầu nghiêm ngặt của chính trị và t tởng,nay văn học sau 1986 đang có nhu cầu mới, nhu cầu trở lại với sự sáng tạotrong dân chủ, nhu cầu “sống” trong mọi vấn đề của đời sống con ngời để tìmkiếm và thiết lập những giá trị phong phú của tinh thần con ngời

Phát triển trong không khí dân chủ, đời sống văn học Việt Nam sau

1986 đã bớc sang “một thời kỳ khác” (Nguyễn Kiên) thời kỳ mà giao lu vănhoá đợc mở rộng Đây là một trong những nguyên nhân quan trọng đa tới sự

phát triển của văn học nớc nhà Thông qua giao lu hội nhập, văn học nớc ta có

điều kiện tiếp xúc, lĩnh hội những giá trị đích thực những thành tựu to lớn củavăn học thế giới Sự quản lý văn học có chuyên môn sâu sắc hơn, tôn trọng tàinăng và cá tính sáng tạo của nhà văn cũng nh chế độ đãi ngộ, xứng đáng đốivới lao động nghệ thuật đã khiến cho đội ngũ nhà văn tăng lên cả về số lợnglẫn chất lợng Bên cạnh cây bút đã trởng thành qua hai cuộc kháng chiến, là sựxuất hiện các cây bút hăm hở xông xáo, đầy tài năng, cá tính và hoài bão.Không chỉ các nhà văn trong nớc phấn đấu hết mình cho sự nghiệp cách tân

đổi mới nghệ thuật, mà các nhà văn hải ngoại cũng góp phần không nhỏ vào

sự nghiệp chung của đổi mới văn học Với cơ chế mở cửa của nền kinh tế thịtrờng, số lợng báo chí tăng lên đã tạo thêm “sân” cho sáng tác cũng nh cáccuộc tranh luận văn học Việc in ấn, xuất bản dễ dàng, tác phẩm nhanh chóng

đến với ngời đọc nhờ việc quảng cáo có hiệu quả Tất cả những thuận lợi đótạo sự ra đời cho nhiều tác phẩm mới

Không phải ngẫu nhiên mà truyện ngắn “lên ngôi” trở thành mũi nhọncủa văn xuôi hiện nay Sự hàm súc cô đọng, sự khai thác chiều sâu số phận vànội tâm con ngời, tính tập trung của chủ đề và triết lý, những gợi mở đốithoại tạo cho truyện ngắn hiện nay một chất lợng mới, vợt ra ngoài cáikhung chật hẹp của thể loại

Đặc biệt những năm 80 và đầu nhữn năm 90, thể loại truyện ngắn đã cónhững biến đổi quan trọng, ngay hình thức thể loại đã có những dáng dấpkhác, khuôn khổ nhỏ, gọn quen thuộc của truyện ngắn biến động theo hớngphân cực Một là với khuôn khổ quen thuộc, tiến đến gần kích cỡ truyện vừa

để đủ sức chứa không chỉ “cái thoáng chốc” của đời sống mà cả một quá trình,

một số phận: Những bài học nông thôn, Không có vua, Cỏ lau, Phiên chợ

Giát, Nỗi băn khoăn làm ngời Ranh giới giữa truyện ngắn và truyện vừa

nhiều khi còn mong manh ở cực khác, là thu gọn hơn nữa để trở thành nhữngtruyện rất ngắn

ở thể truyện ngắn, ngời ta có thể nhận ra khá rõ sự thâm nhập và chiphối của t duy tiểu thuyết: Tính tổng hợp cao, khả năng bám sát và thể hiệncuộc sống đang vận động, tính phức hợp và đa dạng của chủ đề, tăng cờng sựphân tích nội tâm Vợt qua sự kiện, câu chuyện nhiều khi chỉ nh cái giá đỡ,nhiều truyện ngắn cấu trúc đan cài các yếu tố thực và ảo, cái hiện hữu lẫn cáisiêu hình, mở ra một không gian mới lạ cho truyện ngắn Sự dồn nén tổng hợp

này khiến cho nhiều truyện ngắn có đợc dáng dấp những “đoản thiên tiểuthuyết”, khác biệt rất xa so với truyện ngắn giai đoạn trớc.

Làm một sự so sánh giữa những truyện ngắn tiêu biểu của hai giai đoạn

trớc và sau 1975 (chẳng hạn nh Cỏ non, Mảnh trăng cuối rừng, Rừng xà nu với Không có vua, Phiên chợ Giát, Nhân sứ ) ta có thể nói đến một khuôn

mặt mới của thể loại Nói cách khác truyện ngắn đã có những cách tân quantrọng trong cả hình thức và thi pháp

Trong thời kỳ đầu đổi mới văn học, truyện ngắn mở những mũi thăm

dò, khai thác và đặt ra nhiều vấn đề đạo đức, thế sự, nhanh chóng đạt đến độchín cả về hình thức và nội dung mà tiểu thuyết còn cha kịp đạt đến Cho đếnnhững năm 90 dù không còn tạo đợc những ấn tợng đặc biệt, thể truyện ngắnvẫn ghi đợc những thành công đều đặn và chắc chắn, thể hiện đợc lối t duynghệ thuật giàu tìm tòi Nhìn chung trong các thể văn xuôi đơng đại, truyệnngắn là thể loại có nhiều thành tựu đặc sắc với những cây bút truyện ngắnquen thuộc và những cây bút kế tiếp nhau xuất hiện, nhanh chóng khẳng định

đợc bản sắc riêng: Nguyễn Huy Thiêp, Nguyễn Quang Thiều, Phạm Thị Hoài,Bảo Ninh, Nguyễn Quang Lập, Phạm Ngọc Tiến, Phan Thị Vàng Anh, Bão

Vũ, Quế Hơng

Trong mối quan hệ với độc giả, nhà văn đã thiết lập đợc mối quan hệbình đẳng và giành quyền kết luận cuối cùng cho bạn đọc đối với tác phẩmcủa họ Theo Nguyễn Thị Thu Huệ “ngời viết chỉ nên làm một ngời bạn tâmtình với ngời đọc chứ đừng là ngời dạy ngời đọc vì cha chắc cứ là nhà văn đãgiỏi, đã có văn hoá” [56] ý kiến của Nguyễn Huy Thiệp cũng xác định rõ hơnkhông chỉ quan niệm về văn học, mà còn là mồi quan hệ bình đẳng giữa nhàvăn và độc giả “văn chơng chỉ là một bộ phận của dời sống mà thôi Mà đã là

đời sống phải ứng xử nh đời thờng Huyễn hoặc chính mình, coi mình là thiênchức, nâng cái nghiệp lên thành thần bí thì ắt sinh ra chứng coi thờng bạn

đọc” [5] Nhiệm vụ của nhà văn không phải nói ra chân lý mà thức tỉnh ý thứchớng về chân lý hoặc chí ít cũng thức tỉnh tình cảm về phẩm giá con ngời

“Nhà văn giữ vai trò là ngời đối thoại, đa ra những nhận xét, đề nghị với ngời

đọc để cùng suy nghĩ, tìm kiếm, có thể cả tranh luận”

Ngời đọc ngày nay không còn thụ động, không tiếp nhận và đánh giávăn học theo những quan niệm và giá trị quen thuộc tởng nh bất biến, họkhông chỉ có quyền lựa chọn tác giả, tác phẩm mà hơn thế họ còn có quyền tự

do đồng sáng tạo với nhà văn Ngời đọc trở thành nhân tố quan trọng tạo nên

sự hoàn chỉnh cho tác phẩm văn học

Nằm trong mạch vận động chung của văn xuôi Việt Nam sau 1986,những truyện ngắn với u thế nhỏ gọn của hình thức, sự chuyển tải nhanh nhạynhững vấn đề bức xúc của đời sống xã hội đang có nhiều khởi sắc Bàn về vănxuôi sau 1975, Nguyên Ngọc nhận định: “Đến đây bỗng thấy một quy luật rấtthú vị về sự phát triển của thể soại văn học Truyện ngắn bỗng nổi lên hàng

đầu Những năm trớc truyện ngắn gần nh lịm đi, bị đè bẹp dới sức nặng của dãchiến ngồn ngộn Bây giờ len qua kẻ hở của vô số tiểu thuyết ngổn ngang kia,

nó ngoi lên và bừng nở Tôi có cảm giác chúng ta đang đứng trớc một vụ đợcmùa truyện ngắn Truyện ngắn đông, nhiều và thực sự có một số truyện ngắnhay” [35;44] Qua một vài con số thống kê, ta có thể thấy đợc tốc độ phát triểncủa truyện ngắn “Chỉ có ba cuộc thi truyện ngắn (của báo Văn nghệ, Hội nhàvăn thành phố Hồ Chí Minh và tạp chí văn nghệ quân đội tổ chức) sơ bộ đã cótới gần 7000 truyện dự thi Nếu tính cả truyện ngắn đang trên báo, tạp chítrong năm, con số ấy sẽ tăng lên tới hàng vạn” [25;4] Theo Bùi Việt Thắng,cuộc thi truyện ngắn 2001 - 2002 do tạp chí Văn nghệ quân đội tổ chức có gần

2000 tác phẩm dự thi bằng số lợng truyện ngắn của bốn năm 1978 - 1979,

1983 - 1984” [55] Điều ấy cho thấy tiềm lực rất lớn của thể loại tự sự cỡ nhỏ

Có thể nói cha bao giờ truyện ngắn lại phát triển phong phú về số lợng lẫnhiệu quả nghệ thuật nh thời kỳ này ở các lĩnh vực khác nh thơ, tiểu thuyết,

ký, kịch bản sân khấu đã có lúc đem lại hứng thú nghệ thuật với độc giả, songcũng có lúc rơi vào sự thờ ơ lãnh đạm bởi không đáp ứng kịp thời phần nào

đời sống tinh thần và thẩm mỹ đang biến đổi và nâng cao trong công chúng.Với truyện ngắn sau 1975, nhất là trong thời kỳ đổi mới dờng nh lúc nào cũng

đáp ứng đợc tâm lý thị hiếu của độc giả” [59] Ngời đọc thích tìm đến vớitruyện ngắn bởi nó gần gũi với đời sống hằng ngày, súc tích, dễ đọc lại thờnggắn liền với hoạt động báo chí nên tiếp xúc với nó khá dễ dàng, thuận tiện.Nếu tiểu thuyết chiếm lĩnh đời sống trong toàn bộ sự toàn vẹn, đầy đặn vàngồn ngộn của nó thì truyện ngắn lại thờng nhằm khắc hoạ “một lát cắt của

đời sống” Lát cắt ấy đợc nhà văn khám phá trong một khoảnh khắc xuất thầnnào đó, hay là kết quả của một sự chiêm nghiệm đời sống trong phút giâythoáng qua Cố nhiên cái xuất thần tháng qua ấy chỉ có thể có ở những con ng-

ời luôn trăn trở, suy t về cuộc sống “Truyện ngắn tự nó đã hàm chứa cái thú vịcủa những điều sâu sắc trong một hình thức nhỏ gọn và truyền dẫn cực nhanh

những thông tin mới mẻ Đây là thể loại văn học có nội khí một lời mà thiên

cổ gợi, mà trăm suy [58] Truyện ngắn thời kỳ đổi mới đi vào mọi vấn đề cuộcsống thờng nhật Đó là nỗi đau chiến tranh để lại, là sự mất mát của ngời línhbớc ra khỏi cuộc chiến, là nỗi hận thù của dòng họ, gia tộc, là cái khắc nghiệtcủa đói khát và sự cô đơn Có cả những vấn đề của cõi tâm linh, tiềm thức vàvô thức Có niềm hân hoan hạnh phúc, có nỗi xót xa cay đắng Mọi cảm xúc,mọi cung bậc của đời sống đều sống dậy trong những câu chữ giản dị Baonhiêu phức tạp ồn ào, bao nhiêu d vị đắng chát của cuộc sống thời đổi mới đều

đợc truyện ngắn phản ánh chân thực Những khoảnh khắc chốc lát đều đợc ghilại đủ sức soi tỏ một phơng diện nào đó của đời sống, mà ngày mai khi nhìnlại, ta vẫn thấy ở đó có cái nhất thời và cái vĩnh viễn của một giai đoạn trongguồng quay vô tận của bánh xe lịch sử Truyện ngắn giờ đây không còn là

“mũi khoan thăm dò nhỏ và nhẹ” (Nguyên Ngọc) mà đã mang sức nặng củanhững sự khái quát, qua mỗi câu chuyện có thể thấy cả một cảnh đời, mộtkiếp ngời, một vận hội, một thời đại Dung lợng truyện ngắn tăng có thể xem

là đặc điểm nổi bật của truyện ngắn Việt Nam sau 1986 Có những truyện

ngắn có sức nặng hơn cả một cuốn tiểu thuyết kiểu nh: Khách ở quê ra, Phiên

chợ Giát (Nguyễn Minh Châu), Bớc qua lời nguyền (Tạ Duy Anh), ác mộng

(Ngô Ngọc Bội) Thậm chí truyện ngắn của Phan Thị Vàng Anh thoạt trôngthờng nhẹ nhàng nh một ngọn gió hay một cơn ma nhẹ và buồn, dễ nhầm vớimột thứ truyện học trò, nhng đọc kỹ lại nghe chất chứa những xung đột có khirất dữ dội mà ngời ta cố tình nén lại nh trong một vở “kịch câm”

Sự chuyển cảm hứng từ cảm hứng sử thi sang cảm hứng thế sự đời t đã

đem đến cho văn xuôi thời đổi mới nói chung và truyện ngắn nói riêng nhiềuthay đổi Không còn sự ca ngợi một chiều đầy nhiệt tình hào sảng nh trớc nữa

mà lắng lại những suy t chiêm nghiệm Thậm chí cảm hứng phê phán, tràolộng, cảm hứng thân phận cá nhân lại đợc nhấn mạnh nh là nh là những cảmhứng chủ đạo trong văn học Khi nhà văn hoà mình vào cuộc sống để mặc chonhững tạp âm va đập vào mình, cùng trải nghiệm và trăn trở với chính cuộcsống ấy, thì cảm hứng sáng tạo sẽ phong phú hơn, đa dạng hơn Đợc tự dotrong cảm hứng sáng tạo ngời viết truyện ngắn có điều kiện để thể hiện nhữngtìm tòi thể nghiệm về cách viết

Cách tân nghệ thuật trong văn xuôi sau 1986, trớc hết phải kể đếnnhững cách tân trong thể loại truyện ngắn Nếu trớc đây, cốt truyện đóng vaitrò chủ yếu trong truyện ngắn nói riêng và loại hình tự sự nói chung thì truyện

ngắn hôm nay cốt truyện không còn vị trí độc tôn, chủ đạo, thậm chí ngời viếtkhông cần đến cốt truyện Chi tiết và sự kiện lên ngôi, có khi không còn cả sựkiện mà chỉ còn là ngôn ngữ, là cách hành văn, là “bóng chữ” chứ khôngkhông phải chữ Hiện tợng thờng gặp trong văn xuôi nói chung và truyện ngắnnói riêng ở thời kỳ đổi mới là lối viết theo dòng suy tởng, lối viết phân mảnhrời rạc và lộn xộn một cách có chủ ý, lối “tiểu tự sự” hớng về các khu vựcriêng t, các vẩn khúc nội tâm, các dồn nén hoặc buông thả của tiềm thức haydục tính Không còn hoặc không cần nhân vật theo lối có thể hình dung hoặc

“sờ mó” về nó, mà theo lối biểu tợng hoặc chỉ cần một ký hiệu Hớng vào tiềmthức hoặc dòng ý thức thay cho kể, tả, dẫn truyện ở ngôi thứ ba Thay lôgicthông thờng bằng những nghịch lý và phi lý để thấy cuộc sống đầy nhữngngẫu nhiên, ngẫu sự Gia tăng yếu tố kỳ ảo, huyền thoại vừa tạo đợc chiều sâutrong khám phá hiện thực, vừa tạo nên sự hấp dẫn đối với công chúng Nhữngthử nghiệm nghệ thuật có cái đã thành công, có cái cha tới đích nhng nó thực

sự tạo nên sự phong phú trong bức tranh vốn nhiều màu sắc của truyện ngắnViệt Nam thời kỳ đổi mới

Cùng với việc thay đổi đề tài, không ngừng tìm tòi trong cách viết, đadạng trong cảm hứng, truyện ngắn lúc này đã linh hoạt hơn trong bút phápsáng tạo Bút pháp tả thực đợc vận dụng trong sáng tác truyện ngắn thời kỳnày đã có nhiều thay đổi so với trớc đây “Tả thực” không phải là lối phản ánhchiếu gơng, không dừng lại ở vai trò th ký của thời đại mà phải soi chiếu hiệnthực ở nhiều phơng diện, nhiều góc độ khác nhau để đảm bảo tính chân thực

và toàn diện Khi văn học đợc “cởi trói” để hớng tới sự đa dạng thì bút phápnày có điều kiện phát huy tối đa Bút pháp phúng dụ, huyền thoại đợc rấtnhiều nhà văn thời kỳ đổi mới sử dụng không chỉ trong truyện ngắn mà còntrong tiểu thuyết Nhiều tác giả rất thành công với bút pháp này nh NguyễnMinh Châu, Nguyễn Huy Thiệp, Phan Thị Hoài, Võ Thị Hảo Sự có mặt củabút pháp phúng dụ, huyền thoại bên cạnh bút pháp tả thực cho phép nhà vănnhìn sâu hơn vào thế giới, đồng thời tạo ra sự lạ hoá để thu hút ngời đọc Tiếpxúc với những tác phẩm sử dụng bút pháp phúng dụ, huyền thoại, ngời đọc cónhững cảm xúc mới mẻ về một hiện thực nghiệt ngã và phức tạp qua nhữnghuyền thoại giàu tởng tợng Xuất phát từ sự cân bằng sinh thái văn học saumột thời gian dài quá nghiêm trang, từ nhu cầu giải toả áp lực của đời sốnghiện đại, từ tinh thần dân chủ hoá trong văn học, bút pháp trào lộng giễu nhại

đợc sử dụng trong hầu hết các thể loại của văn học sau 1986 Trào lộng giễu

nhại không đơn thuần nhằm mục đích gây cời giải thiêng mà quan trọng hơn

đó là hình thức tiếp cận các giá trị đời sống một cách dân chủ, đa nguyên phiquy phạm Cùng với bút pháp trào lộng, giễu nhại, bút pháp tợng trng đợc nhàvăn sử dụng nhằm gia tăng chất lợng ý nghĩa của văn chơng, đồng thời tăngthêm sức mê hoặc của tác phẩm Chính sự đa dạng trong bút pháp sáng tạo đã

tạo nên sự đa dạng trong hình thức truyện Đó là truyện kỳ ảo kiểu Bến trần

gian (Lu Sơn Minh), truyện giả cổ tích kiểu Những ngọn gió Hua Tát (Nguyễn

Huy Thiệp) Truyện dòng ý thức kiểu Tiệm may Sài Gòn (Phạm Thị Hoài) Truyện ngắn kiểu Kịch câm (Phan Thị Vàng Anh) Sự phân chia gọi tên các

hình thức của truyện ngắn cha có một lý thuyết cụ thể để củng cố khẳng định.Song phải thừa nhận trong truyện ngắn Việt Nam sau 1986 đã và đang cónhững kiểu truyện ngắn nh vậy Điều đó chứng tỏ sức sống của những mảngmàu khác nhau ở một bức tranh đang trong quá trình hoàn thiện

Truyện ngắn Việt Nam sau 1986 đã thực sự khẳng định đợc vị trí trongcác thể loại khi đáp ứng đợc nhu cầu của độc giả, khi nó tỏ ra là một thể loại

có nhiều u thế trong chiếm lĩnh và phản ánh đời sống “Các nhà nghiên cứu vàbạn đọc đã giành cho truyện ngắn nhiều sự hâm mộ và cách đánh giá u ái nh:

“truyện ngắn lên ngôi”, “thăng hoa”, “đợc mùa”, “chân trời của truyện ngắn”[54] Thời kỳ đổi mới, truyện ngắn đã có những mùa gặt bội thu, đã có cây saitrái ngọt Sự khởi sắc đáng mừng của thể loại tự sự cỡ nhỏ không phải bỗng d-

ng mà có Đó là một cuộc chạy tiếp sức từ những cây bút tiền trạm nh:Nguyễn Minh Châu, Nguyễn Khải, Nguyễn Kiên, Nguyễn Quang Sáng cho

đến những cây bút trẻ thuộc thế hệ mới luôn sôi nổi ý nguyện đổi mới cáchviết nh Nguyễn Huy Thiệp, Phạm Thị Hoài, Tạ Duy Anh, Hồ Anh Thái, PhanThị Vàng Anh, Võ Thị Hảo Họ đã dũng cảm chấp nhận đơng đầu với nhữngthử thách gian khổ, vợt lên trên mọi d luận khen chê Bằng tài năng và bảnlĩnh của mình để đem lại một lối nghĩ mới, một cách nhìn mới, một phơngthức miêu tả mới về hiện thực Văn học giai đoạn này ghi nhận sự hình thànhcủa nhiều phong cách truyện ngắn đặc sắc Đó là Nguyễn Minh Châu vớinhững “trang văn làm trào nớc mắt”, là Nguyễn Khải với cách nhìn từng trảisuy t pha chút dí dỏm, là Nguyễn Huy Thiệp với cái nhìn hiện thực, sắc lạnh

và đầy tinh thần phê phán, là Phạm Thị Hoài với những cách tân hình thức táobạo Đội ngũ tác giả với sự tiếp nối các thế hệ cầm bút đã góp phần không nhỏtrong việc kế thừa và cách tân thể loại làm cho truyện ngắn ngày càng mới mẻ

và phong phú hơn

Nhà nghiên cứu và phê bình văn học lại Nguyên Ân trong trả lời phỏngvấn báo Thể Thao & Văn hóa về " Hội nhập và giáo lu quốc tế trong lĩnh vựcvăn học, đã nói:

Theo sự quan sát của tôi, trong đời sống sáng tác gần đây, có sự trở lạicủa một lớp nhà văn nh Xuân Khánh, Châu Diên, Bùi Ngọc Tấn, Nguyễn Bản,Dơng Tờng và cả Bão Vũ nữa Khác với một số nhà văn trẻ, họ là những ngời

có một căn bản văn hoá chắc chắn, sớm đợc tiếp xúc với văn học nớc ngoài.Nói nh danh từ bây giờ tức là họ đã tính chuyện hội nhập sớm Nên mặc dầu

có một thời gian lận đận, cuối cùng họ cũng đạt đợc những đỉnh cao trongsáng tác và đợc xã hội thừa nhận

1.3 Đóng góp của truyện ngắn Bão Vũ

1.3.1 Vài nét về cuộc đời, con ngời

Nhà văn - kiến trúc s Bão Vũ tên thật là Vũ Bá Bão, là Hội viên Hội liênhiệp Văn học nghệ thuật Hải Phòng, Hội Nhà văn Việt Nam Ông sinh ngày5-10-1942 tại ấp Phụng Dơng, huyện An Hải, Hải Phòng Nguyên quán ThônSàng, xã Đạo Lý, huyện Lý Nhân, Tỉnh Hà Nam Hiện nay ông làm việc tạiXởng Kiến trúc tạo hình - Hội Kiến trúc s Hải Phòng

Ông tốt nghiệp trờng Đại học kiến trúc năm 1972 Là một kiến trúc s cótên tuổi, ông đã chủ trì và thiết kế nhiều công trình kiến trúc ở Hải Phòng nhnhà Văn hóa thiếu nhi thành phố, Cung văn hoá lao động Hữu nghị Việt - Tiệp(cùng kiến trúc s Tiệp Khắc F.Rezak), Th viện thành phố Hải Phòng và một số

địa phơng khác trong nớc và nớc bạn Campuchia Ông có nhiều năm là giảngviên khoa Kiến trúc tại trờng Đại học Hải Phòng Là một kiến trúc s, nhngBão Vũ đã đã mang nghiệp văn từ khi còn là một thiếu niên Ông có thơ introng tuyển tập từ năm 1967, nhng chỉ thực sự xuất hiện trên văn đàn và đợcchú ý từ những năm 1995, 1996 đến nay Sau 3 năm với hàng loạt truyện ngắn

in trên trang nhất báo Văn nghệ, ông đã đợc kết nạp vào Hội nhà văn ViệtNam năm 1999

Thành công đầu tiên của Bão Vũ là một bài thơ ngắn đợc in trong mộttuyển tập khổ nhỏ bỏ túi, dùng trong thời chiến Bài thơ ký tên mẹ mình làPhạm Thị Hng và Bão Vũ nói rằng “thời ấy đói, nên có thể nói cây bút của tôi

đã nuôi gia đình đợc vài bữa”

Thời niên thiếu, Bão Vũ say mê đọc Nguyễn Tuân, Vũ Trọng Phụng,Thạch Lam đến trắng đêm, để khóc, để cời trên những trang sách của Vônte,Anphôngsơ Đôđê, Guy đơ Môpatxăng, V.Huygô, Đichxken, Anđecxen, Tago,

Lỗ Tấn Rồi Bão Vũ đi học nghề kiến trúc sau khi lựa chọn giữa hội hoạ vàkiến trúc “vì những đền đài cung điện và những câu chuyện lịch sử kỳ bí đãlôi cuốn tôi, cũng vì thế vừa học kiến trúc tôi vừa say mê văn ch ơng, tình yêucủa một ngời có nghề Và tự hứa với mình dù là kiến trúc s nhng cũng sẽ lànhà văn”.

Trong trờng học kiến trúc, Bão Vũ gửi một truyện ngắn đến báo văn

nghệ, đó là truyện Những đám mây, bản thảo Những đám mây đợc gửi đi ba

lần nhng vẫn bặt vô âm tín Sau nhiều năm, truyện ngắn đầu tay của ông đợc

in trên báo Văn nghệ và đã đợc chọn vào topten truyện ngắn hay.

Nghề xây dựng giúp Bão Vũ đi khá nhiều trong và ngoài nớc, nhng chỉ

là chuyện công tác, những ghi chép thu lợm từ những chuyến đi công tác vànhững vấn đề chuyên môn của nghề kiến trúc đã rất đắc dụng cho việc viết

văn của Bão Vũ Truyện ngắn Vết thơng trong không gian đợc viết trong

chuyến đi công tác miền Nam năm 1997 dựa theo chuyện trong gia đìnhnhững ngời thân trong bối cảnh thành phố Sài Gòn sau chiến tranh (truyện nàysau đó đã xuất hiện trên nhiều trang website trong và ngoài nớc và đợc dịch

sang tiếng Anh) Truyện Ván bài tỷ điểm tử đợc gợi ý từ sau lần Bão Vũ tham

gia vào công việc sữa chữa và khôi phục ngôi biệt thự của vua Bảo Đại vàkhách sạn De La Point Đồ Sơn Chuyến đi nghiên cứu công tác và quản lý đôthị ở một số nớc thuộc châu Đại Dơng đã giúp Bão Vũ nhiều t liệu để viết tiểu

thuyết Vĩnh biệt vờn địa đàng Và khi đến thành phố Sêbu (Philippin), đứng

tr-ớc cây thánh giá của Magienlăng - nhà Hàng hải vĩ đại của thế kỷ thứ XVII),Bão Vũ rng rng nghĩ đến nhà văn ngời áo Stefan Zweig, tác giả cuốn truyệnMagienlăng và kết cục bi thảm cuộc đời văn chơng của một nhà văn muốn vợtlên sự tầm thờng, ông đã tự sát vì sống thêm nữa cũng không có gì mới hơn

Bão Vũ không nghĩ rằng mình hành nghề kiến trúc để có điều kiệnviết văn Ai đó đã nói: “Có những công trình kiến trúc tồn tại còn lâu hơnnấm mồ ngời đã sáng tạo ra nó, trở thành biểu tợng của một thời đại, thậmchí là niềm hãnh diện của nhân loại” Nhà văn nói rằng: “Tôi cũng yêu nghềthiết kế kiến trúc nhng trong thời đại hiện nay, để một đồ án thiết kế đợc xâydựng thành hiện thực có quá nhiều phiền toái và đầy rẫy những tiêu cực nhngời ta vẫn nói Kiến trúc đứng trong bảng văn hoá nghệ thuật cùng với thi

ca, văn chơng, hội hoạ, âm nhạc cùng do một vị thần bảo trợ chung - thầnApôlông, đợc ngời Hy Lạp tôn thờ”

Công trình th viện Tổng hợp thành phố Hải phòng do Bão Vũ chủ trì thiết

kế xây dựng năm 2003 là dịp Bão Vũ thể hiện bằng hình khối sự tôn vinh trithức, văn hóa qua hình dáng những trang sách theo tầng lớp cao dần lên đến

đỉnh công trình có biểu tợng Khuê Văn Các của Quốc Tử Giám, “xây dựng làmột nghề tổng hợp có mối quan hệ sâu rộng với nhiều lĩnh vực trong đời sốngxã hội Đó là một nghề khiến tôi say mê và giúp tôi rất nhiều khi viết văn”

Ngời kiến trúc s ở trong số những nhà sáng tạo thuộc lĩnh vực yêu cầu tduy lôgíc rất cao khi sáng tác Có thể úp mặt bức tranh xấu vào tờng, khôngquẳng đi một đĩa hát dở, hoặc vứt bỏ cuốn sách đợc viết bởi tác giả kém cỏinhng không thể dễ dàng đập đi công trình kiến trúc đã đợc xây dựng dù cho

nó rất tồi tệ Ngời ta sẽ phải chịu đựng những bất hợp lý khi sử dụng nhữngcông trình đó và buộc phải chứng kiến vẻ xấu xí của nó đứng nghênh ngangchế ngự một khoảng không gian lớn, chừng nào công trình tồi tệ đó đợc đập đihoặc xây dựng cải tạo lại công trình kiến trúc phải đảm bảo “thích dụng và mỹquan”, “tôi hiểu tác phẩm văn học cũng cần thích dụng và mỹ quan” Một tácphẩm văn học có ích cho con ngời cũng đồng nghĩa với sự thích dụng của kiếntrúc Còn cái đẹp, nếu đối với công trình kiến trúc là sự bắt buộc, biểu thị tàinăng của kiến trúc s, thì một tác phẩm văn học văn chơng không toát ra vẻ đẹpthì không còn là tác phẩm nữa Tuy vậy kiến trúc là một ngôn ngữ riêng biệtcủa nghệ thuật tạo hình Kiến trúc tuy gắn bó với văn học, không thể thay thế

đợc văn học và ngợc lại, trừ trờng hợp ngời ta cố ý diễn đạt một cách khiên ỡng Vì vậy “tôi đã không nguôi đợc khát vọng viết văn khi đang ở thời kỳsáng tác hào hứng nhất”

c-Ông viết trong Tự Bạch: “Dù còn là học sinh tiểu học, nhng những biến

động đầy bi kịch trong giới văn chơng, đặc biệt là vụ án văn chơng năm 1956-1957 đã tác động mạnh đến tôi Tôi đã nhìn thấy những tai hoạ luôn đồnghành trên con đờng văn chơng từ cổ chí kim, tôi chăm chú theo dõi số phậncủa những nhà văn bất hạnh trông đó có những ngời mà tôi rất yêu quý Tôicũng thấy sự tự hoại phẩm cách của những nhà văn, nhà thơ trong đó có nhữngngời mà tôi từng ngỡng mộ thán phục” Nhng Bão Vũ vẫn quyết trở thành nhàvăn Ngoài những cuốn sách, Bão Vũ không quen biết một nhà văn chuyênnghiệp nào có thể chỉ dẫn cho phơng pháp viết văn Bão Vũ đọc sách, tự họccách quan sát, mô tả và nhận xét sự vật, con ngời, cách dựng truyện và các thủthuật kết cấu những câu chuyện

Đến khi nhận đợc những giải thởng văn học, đợc ở trong hàng ngũnhững ngòi viết văn, nhìn thấy những nhân vật trong tác phẩm của mình nói c-

ời, đi lại trên màn hình mới hiểu ra rằng “mình theo nghiệp văn chơng khôngphải muốn lập danh, hay vì sự ham muốn nhất thời mà là định mệnh Có ngờiphải làm nghề nguy hiểm gian khổ ; còn tôi cũng nh những nhà văn khác, phảiviết văn Bởi vì chính cái nghề khó nhọc, cay cực và đầy bất trắc này đã chọntôi”

1.3.2 Đóng góp của truyện ngắn Bão Vũ

Là kiến trúc s xuất thân, vào tuổi ngũ thập mới từ bỏ com pa, bút chì đểcầm bút sắt Văn đàn có thêm một nhà văn tài năng từ khi Bão Vũ xuất hiện

và có lúc ông từng làm ma làm gió trên tờ Văn nghệ của Hội Nhà văn Việt

Nam

Bão Vũ sáng tác nhiều thể loại, ông bắt đầu say mê văn học từ thời niênthiếu và bắt đầu sáng tác năm 1967 Đợc kết nạp vào Hội Nhà văn Việt Nam,Bão Vũ nghĩ, giá nh có lời tuyên thệ: “Vì ý nghĩa thiêng liêng, vì sự cần thiết

và ảnh hởng sâu sắc của văn học đối với con Ngời”, giống nh các thầy thuốc

đọc lời thề Hypocrate khi gia nhập y đạo

Là một kiến trúc s “ngứa nghề” rẽ ngang viết văn, Bão Vũ coi mình là

ngời có nợ văn chơng Ông viết truyện, làm thơ, tạp văn công bố trên các báo,tạp chí Trung ơng, địa phơng với các bút danh Bão Vũ, Hoài Phong, Lê ThuSang Ông đã xuất bản đợc khá nhiều tác phẩm:

- Tập truyện ngắn Cánh đồng mơ mộng (NXB Hải Phòng - 1998)

- Tập truyện ngắn Biển nổi giận (NXB Hải Phòng)

- Tập truyện ngắn Mây núi Thái Hàng (Xuất bản 2000)

- Tập truyện ngắn Hoang đờng (NXB Hội nhà văn 2003)

- Truyện vừa Bản di chúc sống (Xuất bản 2000)

- Truyện vừa Vờn thuốc (Xuất bản 2001)

- Truyện vừa Thị trấn Mỵ Giang (Xuất bản 2002)

- Truyện vừa Đảo khổ qua (Xuất bản 2003)

- Tiểu thuyết Vĩnh biệt vờn địa đàng (Xuất bản 2004)

- Tiểu thuyết Bài hát cỏ vi (Xuất bản 2007)

- Truyện dài Hành Phơng Nam (Xuất bản 2007)

- Tiểu thuyết Trận lụt (2009)

Các tác phẩm đợc chuyển thể thành phim truyền hình, phim nhựa, kịchtruyền thanh

- Ngời muôn năm cũ (Hãng phim Truyền hình Việt Nam Ngời muôn

năm cũ Truyền hình Hà Nội Ngày ấy bên cầu)

- Không biết khóc (Phát thanh truyền hình Hải Phòng)

- Mây núi Thái Hàng (Đài Truyền hình Việt Nam)

- Chuyện có thể (Phim nhựa - Hãng phim truyện Việt Nam Trò đùa của

- Songstress (Đào nơng) Vinew - April 2010.

Năm 2000, đoàn làm phim của Đài truyền hình Việt Nam, chơng trình

Tác giả và tác phẩm

“ ” đã về Hải Phòng để dựng một bộ phim dài 30 phút về

Bão Vũ mang tên Gió từ phía biển “ ” Là một kiến trúc s nhng Bão Vũ đã gặthái đợc rất nhiều thành công đáng kể trong văn học

- Giải thởng Văn nghệ Nguyễn Bỉnh Khiêm -truyện Mối tình cỏ non

(1995)

- Giải thởng Nguyễn Bỉnh Khiêm - Trầu têm cánh phợng (1997)

- Giải nhất truyện ngắn báo Ngời Hà Nội - Trầu têm cánh phợng (1996)

- Giải nhất Báo văn nghệ - Ván bài tỷ điểm tử (2003 - 2004)

- Giải thởng Hội nhà văn Việt Nam - Tập truyện ngắn Mây núi Thái

- Phim truyện nhựa Trò đùa của thiên lôi chuyển thể từ truyện Chuyện

có thể đợc giải thởng “Cánh diều bạc” trong liên hoan phim 2005.

Năm 1961, 19 tuổi, Bão Vũ gửi đến báo Văn học truyện Những đám

mây, viết về một cô bé yêu những đám mây theo lối truyện mà không có

chuyện Nhng không có hồi âm, đến lần thứ ba không có câu trả lời và ông tựnhủ “chắc ngời ta không cần thứ văn chơng mơ mơ màng màng nh vậy” Hơn

40 năm sau (2001), Bão Vũ viết sửa lại truyện này và lấy tên là Truyện ngắn

đầu tay và gửi đến báo Văn nghệ lần thứ t Lần này truyện in trên trang nhất,

đợc giải thởng truyện ngắn hay của tháng và tuyển vào topten truyện ngắn haycủa năm và in trong nhiều tập truyện ngắn hay

Đầu những năm 1990, Bão Vũ bắt đầu in một loạt truyện ngắn trên tạp

chí kiến trúc Hải Phòng: Cánh đồng mơ mộng, Gã thợ vẽ kiểu nhà, Ngôi đền

của tình yêu, Cánh buồm đơn độc, Ngôi nhà kiểu Pháp với tên tác giả là

"kiến trúc s Vũ Bão", sau đợc in lại trên các báo khác với bút danh là Bão Vũ

Sự xuất hiện này đã nhanh chóng xác định trong lòng độc giả tên tuổi của mộtkiến trúc s góp phần không nhỏ làm nên bức tranh phong phú của truyện ngắnViệt Nam sau 1986 Xuất hiện vào thời điểm truyện ngắn có nhiều khởi sắc,với tên tuổi đã thành danh trong công cuộc đổi mới nh Nguyễn Huy Thiệp,Phạm Thị Hoài, Nguyễn Thị Thu Huệ Truyện ngắn Bão Vũ đã thu hút ngời

đọc ở lối viết hiện thực kỳ ảo tân cổ điển đầy tính sáng tạo Chiều sâu t tởng

và sự thành công ở một số phơng diện hình thức nghệ thuật đã tạo nên chỗ

đứng của truyện ngắn Bão Vũ

Truyện ngắn thời kỳ đổi mới hớng vào cuộc sống thờng nhật, khám phámọi vấn đề của đời sống ở mọi chiều kích và góc độ khác nhau “Nền kinh tếthị trờng tất yếu dẫn đến lối sống đa chiều, nó không còn thuần khiết, giản

đơn trong trẻo, vô t nh thời kỳ trớc đây Nó phức tạp nhiêu khê và rối rắm.Phản ánh hiện thực ấy đòi hỏi truyện ngắn cũng nh các thể loại văn học khácphải gồ gề, góc cạnh, phải bung mở, đa phơng” [31] và truyện ngắn Bão Vũkhông nằm ngoài đối tợng phản ánh ấy Ông hớng ngòi bút của mình vàonhững vấn đề thờng nhật, những vấn đề nhân tính Truyện ngắn Bão Vũ có cáibiếm hoạ của một ngời trải qua lắm cung bậc đời thờng mà tâm hồn có khátvọng thẩm mỹ, có cái lịch lãm của ngời sống nhiều, sống kỹ và nhất là cóniềm trân trọng cuộc sống vì ông chỉ chia sẻ với bạn đọc những điều thú vị vớigiọng văn anh ánh lên niềm sang trọng ngay cả khi tác giả kể về những kẻ bụi

đời hay những cảnh huống dới đáy “tôi không phải là kẻ bịa đặt trắng trợn,

nhng tôi cũng không phải là gã th ký ghi biên bản của cuộc sống, tôi viết nhcuộc sống đã nh thế, sẽ nh thế và phải nh thế”.

Tính chất bất ngờ trong truyện ngắn Bão Vũ trớc hết đợc tạo nên từ cáctình huống đặc sắc Không chỉ ở tình huống mà ngay tiêu đề ta đã thấy dụngcông của ngời viết nhằm gây ấn tợng với ngời đọc Những tên truyện thờng

hứa hẹn ở phía sau nhiều suy t triết lý và gợi những suy tởng của ngời đọc Túi

da, Mây hàng, Biển nổi giận, Ngời muôn năm cũ Không khí huyền thoại, cổ

tích còn đợc tạo nên cùng với sự linh hoạt trong ngôi trần thuật, trong cách

x-ng hô, gọi tên nhân vật Chất liệu của cổ tích dân gian đã đợc nhà văn làmsống dậy trong tác phẩm của mình để tạo nên một sự kết hợp nhuần nhuyễngiữa truyền thống và hiện đại Chỉ riêng điều này, ta cũng thấy rõ nét riêngbiệt của Bão Vũ trong số rất nhiều cây bút truyện ngắn lúc bấy giờ

Thế giới nhân vật trong truyện ngắn của Bão Vũ thực sự chuyên chở

đ-ợc quan niệm nghệ thuật về con ngời và cuộc đời nhà văn Truyện của ông ítthấy nhân vật phản diện để ta phải lên án căm hờn Ngay cả nhân vật biểu hiệncho cái xấu cũng có nét gì đó rất đáng thơng, rất cần đợc thông cảm Vì cái

đói, vì chiến tranh mà Dơng trong Bữa thịt dê núi đã giết chết con dê tên là

Mê của cô bé Miên và trở thành kẻ dung tục, bỉ ổi Hay vì sự hèn nhát mà

Bằng trong Cặp mắt đen trở thành gã đàn ông tàn nhẫn khốn nạn Bên cạnh đó

nhân vật của ông còn là nạn nhân của sự bất hạnh, của cái đói, cái nghèo Một

đứa bé đi ở trải qua bao đắng cay tủi nhục trong Hò cập bến, một ngời đàn bà bất hạnh làm nghề hát rong trong Ma phùn, hay ngời phụ nữ cam chịu, cuộc

đời đầy éo le, bất hạnh trong Chúc th sống Viết về tình yêu bao giờ trang văn

của ông cũng ánh lên sự ngợi ca tình yêu cao đẹp thánh thiện Đó là mối tình

vợt qua ranh giới thù hận trong Kỹ nữ Đồng Nai, là mối tình tuyệt đẹp mê mị sống trong câu chuyện cổ trong Hậu thân Đêvagaty Hay là sự đối lập giữa tình yêu thời phong kiến và hiện đại trong Ngời muôn năm cũ Ngời ta cảm

nhận đợc sự âu yếm mang chất thánh ca của tác giả khi nói về tình yêu Điềunày đã gieo vào lòng độc giả niềm hi vọng, tin tởng vào những gì còn tốt đẹpcủa cuộc đời Khi mà con ngời quay cuồng với tiền tài danh vọng, tình yêu nhmột thứ đồ có thể buôn bán, trao đổi thì gieo đợc hạt mầm hy vọng ấy quả làmột điều đáng nói

Truyện ngắn Việt Nam từ sau 1986 đến nay ghi nhận sự phát triển củadòng văn học sử dụng yếu tố kỳ ảo Yếu tố kỳ ảo đợc đa vào văn học khá dày

đặc, trở thành một “dòng” riêng với những tên tuổi nh Võ Thị Hảo, Lu Sơn

Minh, Hoà Vang, Phạm Hải Vân, Nguyễn Huy Thiệp Và sự đóng góp củaBão Vũ đã mở ra một không gian mới, một thủ pháp mới để khám phá hiệnthực.

Sau 1975, đặc biệt là sau 1986 Đời sống văn học Việt Nam có nhiềuthay đổi Trong bức tranh chung ấy, chúng ta rất dễ nhận ra sự khởi sắc củathể loại truyện ngắn Nhiều nhà văn, nhà nghiên cứu đã nhận ra xu hớng vận

động mới Nguyên Ngọc đã từng hồ hởi nhận định “vài ba năm trở lại đâychúng ta đợc mùa truyện ngắn” Hoàng Minh Tờng thì nhiệt tình khẳng định

“cha bao giờ truyện ngắn lại tung phá và biến ảo nh thời kỳ này” [18] và nở rộnhiều cây bút trẻ đầy tài năng Bão Vũ là cây bút góp phần khởi sắc truyệnngắn Là một kiến trúc s ôm đan thêm nghiệp viết văn, ông đã nghĩ về nghềvăn và kiến trúc “Có những tác phẩm bất tử, tồn tại lâu bền hơn cả nấm mồngời sáng tạo ra nó Những nghệ sĩ lớn đã dung dỡng trong khát vọng sáng tạo

ra tác phẩm đứng ngoài sự huỷ diệt của thời gian” ẩn đằng sau những câuchữ trau chuốt, lối kể chuyện cuốn hút, lối văn phong vừa cũ, vừa mới, vừa lạ

là những tâm sự day dứt không nguôi về số phận, về cuộc đời con ngời vànhân tình thế thái ở một thể loại có tốc độ phát triển khá nhanh từ sau 1975,truyện ngắn Bão Vũ có nhiều đóng góp tích cực Về phơng diện nội dung đó

là cái nhìn mới về cuộc đời và con ngời, là cảm hứng sáng tạo cùng với cáchkhai thác và xử lý đề tài có nhiều mới lạ Tạo tình huống dặc sắc, gia tăng yếu

tố kỳ ảo, đổi mới ngôn ngữ, giọng điệu, đa dạng trong cấu tạo đoạn kết, đó lànhững đóng góp của Bão Vũ trên phơng diện nghệ thuật Chính đặc điểm này

đã khẳng định vị trí và tên tuổi Bão Vũ trong thể loại truyện ngắn sau 1986

Thành công ở thể loại tự sự cỡ nhỏ đã tạo đà cho tiểu thuyết Vĩnh biệt vờn địa

đàng (2004) Đây là tiểu thuyết cho thấy nghị lực của ngời Việt trong những

hoàn cảnh khắc nghiệt và cả trong đối kháng với những ảo tởng và cũng là bớc

tạo đà sau này cho ra đời tiểu thuyết Bài hát cỏ vi (2007) Ông đã và đang có

những thành công đầy hứa hẹn trong hành trình sáng tạo của ngời nghệ sĩ

Chơng 2

Đặc điểm truyện ngắn Bão Vũ trên một số

phơng diện nội dung

2.1 Cái nhìn mới về cuộc đời và con ngời

2.1.1 Cái nhìn về cuộc đời và con ngời trong văn học trớc đổi mới

Sau cách mạng tháng Tám, ngời cầm bút ngày càng hiểu rõ “văn họckhông chỉ là chuyện văn chơng mà còn là chuyện cuộc đời, trớc hết là chuyệncon ngời” Đồng thời họ cũng thấy rõ “vấn đề của văn học là nhân vật” Điều

đó càng đúng và rõ hơn với thể loại tự sự nói chung, với truyện ngắn nói riêng

Phát triển trong hoàn cảnh ác liệt của chiến tranh, đối diện với nhữngbiến cố lớn lao của cách mạng, van học từ 1945 - 1975 chịu sự chi phối hếtsức chặt chẽ của hiện thực Vai trò của văn học đợc xác định là thứ vũ khí t t-ởng sắc bén tham gia vào sự nghiệp chung của dân tộc Nhà văn không chỉcầm bút mà còn biết cầm súng và biết luyện cho ngòi bút chất thép để tăngsức chiến đấu họ có nhiều điểm không giống nhau, t duy nghệ thuật có nhữngsắc thái độc đáo riêng, nhng tất cả đều xuất phát từ lòng yêu nớc, từ khát vọngcống hiến tài năng, sức lực của mình cho sự nghiệp giải phóng đất nớc Vănhọc có nhiệm vụ phục vụ nguyện vọng của dân tộc, lợi ích của cộng đồng tậptrung mọi cố gắng vào việc giáo dục đào tạo xây dựng “con ngời mới”, pháthiện con ngời cộng đồng trong mỗi cá nhân, chỉ ra sự vận động tích cực củacon ngời và hiện thực theo quan điểm của cách mạng

Đứng trên lập trờng của giai cấp tiên phong cách mạng, ngời nghệ sĩ đãphản ánh hiện thực cuộc sống với cái nhìn đầy lạc quan Cuộc đời có đau th-

ơng mất mát, có sự sống và cái chết nhng bao giờ nhà văn cũng vẽ ra trong tácphẩm của mình một hiện thực hết sức lý tởng Hiện thực với những vấn đề đặt

ra liên quan đến vận mệnh quốc gia, dân tộc Đó là hiện thực của công cuộc

đấu tranh giữ nớc của nông thôn đợc hợp tác hoá, chủ nghĩa xã hội, của cuộc

đấu tranh phức tạp giữa cái mới và cái cũ, cái tiến bộ và cái lạc hậu ngay tronggiai cấp nông dân, công dân - lực lợng nòng cốt của cách mạng Cuộc sốnglao động và chiến đấu vì một mục đích tối thợng là giành độc lập tự do chodân tộc, là quét sạch kẻ thù xâm lăng Trong mất mát tối tăm, trong tù ngục

xiềng xích bao giờ nhà văn cũng chỉ ra đợc Con đờng sáng cho ngời đọc hy

vọng tin tởng Không còn rõ nét cái riêng t đơn lẻ, con ngời đợc phản ánhtrong văn học thời kỳ này là kết tinh những phẩm chất cao quý của cộng đồng,

tập thể Con ngời cầm súng và con ngời quyết thắng lấn át con ngời bình ờng, con ngời vì nghĩa lớn lấn át con ngời riêng t, cái bất biến của nghìn nămdân tộc, đứng trên cái vạn biến của hoàn cảnh môi trờng Xuất phát từ quanniệm về con ngời mang vẻ đẹp lý tởng hào hùng, các nhà văn xây dựng trongtác phẩm của mình những nhân vật luôn hành động Tâm lý của họ khôngphiền phức rắc rối, họ giản dị dễ hiểu với lẽ sống cao cả “mình vì mọi ngời”,

th-“quyết tử cho Tổ Quốc quyết sinh” Không có gì là không thể biết trớc, khôngthể biết hết ở con ngời theo quan niệm của văn học thời kỳ này Bởi vì, nhàvăn đã nhìn con ngời chủ yếu nh một ý thức chính trị vận động hợp quy luậtlịch sử Nhân vật trong các tác phẩm văn học cách mạng luôn trùng khít với

địa vị xã hội của mình Có thể kể đến những nhân vật mang tính điển hìnhtrong văn học Việt Nam ba mơi năm kháng chiến nh anh vệ quốc, chị dân

công, chú bé liên lạc, mẹ Suốt, mẹ Tơm, Nhẫn trong Cỏ non (Hồ Phơng), anh Trỗi trong Sống nh anh (Trần Đình Vân), chị út Tịch trong Ngời mẹ cầm súng (Nguyễn Thi), chị Sứ trong Hòn Đất (Anh Đức) Những nhân vật có tên hay

không tên ấy đã mang nét tinh tuý của một thời hào hùng bi tráng Họ đều

“lớn lao hơn về tầm vóc, ý thức và trách nhiệm” [33] Trớc thử thách khắcnghiệt của bom đạn chiến tranh của gian khổ trong lao động và sản xuất,chính cái nhìn về hiện thực và con ngời của văn học 1945 - 1975 đã góp phầnkhẳng định đặc trng của văn học cách mạng “là văn học của những sự kiệnlịch sử, của số phận toàn dân, của chủ nghĩa anh hùng”

Thời kỳ 1954 - 1964 là cái mốc quan trọng trong lịch sử Việt Nam, giảiphóng miền Bắc, khôi phục kinh tế, hoàn thành cải cách ruộng đất, tiếp tụccách mạng xã hội chủ nghĩa và đấu tranh thống nhất tổ quốc Trong văn họcthời kỳ này có nhũng tìm tòi miêu tả con ngời đời t, con ngời trong nhữngcuộc đấu tranh t tởng, tâm trạng, con ngời bình thờng hàng ngày Đặc điểmnổi bật của văn học thời kỳ này là sự thể hiện con ngời trong mối quan hệthống nhất biện chứng - có đồng nhất và đấu tranh - giữa “cái riêng và cáichung, cá nhân và tập thể” Đó là cách nhìn con ngời bao quát nhất và đợc thểhiện khá nhiều mặt của văn học thời kỳ này

Từ 1975 - 1985 đất nớc thống nhất và phát triển trong điều kiện hoàbình Ba mơi năm chiến tranh để lại bao khó khăn phức tạp, đời sống thiếuthốn nghèo nàn những mệt mỏi thờng hiện hình dới nhiều dạng vẻ Cùng với

nó là sự trì trệ về kinh tế, sự khủng hoảng hoang mang trong đời sống tinhthần của ngời dân khi đối diện với quy luật nghiệt ngã của đời sống thời hậu

chiến Đây là thời kỳ của những d âm anh hùng cao cả nhng đã bộc lộ nhữngbất ổn, những đổi thay, những mâu thuẫn xung đột gay gắt giữa tiến bộ và lạchậu, giữa cái đúng quy luật và cái lỗi thời, trái tự nhiên Vấn đề chiến tranh,vấn đề số phận riêng t, đạo đức nhân cách, những kiểu t duy làm ăn cũ cầnphải đợc nhìn nhận lại, phát hiện lại Văn học thu nhận vào những biến đổicủa đời sống nhng do vẫn trợt theo quán tính cũ, do đội ngũ sáng tác cha hoàntoàn thoát ra khỏi sự ràng buộc của yêu cầu văn học cách mạng nên một thờigian dài ngời đọc quay lng hờ hững với văn chơng Trong sự chậm chạpchuyển mình văn học thời kỳ 1975 - 1985 cũng đã có nhiều tín hiệu mới Biểuhiện trớc hết vẫn là ít nhiều sự thay đổi trong cái nhìn về cuộc đời và con ngời.

Các sáng tác nh Tháng ba ở Tây Nguyên (Nguyễn Khải), Ký sự miền đất lửa (Nguyễn Sinh - Vũ Kỳ Lân), Đất trắng (Nguyễn Trọng Oánh), Miền cháy,

Những ngời đi từ trong rừng ra (Nguyễn Minh Châu) vẫn viết về cuộc kháng

chiến chống Mỹ kỳ diệu của dân tộc với những cảm hứng ngợi ca tự hào nhng

đã bắt đầu có sự quan tâm đến số phận của những cá nhân làm nên chiếnthắng Sự phân biệt của đề tài chiến tranh cách mạng trong các sáng tác vănxuôi sau 1975 so với trớc đó không phải ở mức độ chiến công hiển hách mà ởthái độ nghiêm túc, thẳng thắn khi nhìn vào sự ác liệt của chiến tranh, sự hisinh mất mát của ngời lính Đó là những đau đớn rất thực về thể xác, là cáichết luôn hiện hữu trong mỗi bớc hành quân Điều này các nhà văn dờng nh

né tránh “Chiến tranh bom đạn chỉ đợc miêu tả nh một cái nền để nhà văn dẫn

độc giả vào một thế giới khác, thế giới của tình ngời của đức vị tha, lòng dũngcảm và nghĩa chung thuỷ” [37] Phạm vi hiện thực đợc mở rộng hơn khi cáctác giả đề cập đến sinh hoạt thờng nhật Chính ở đây mọi phức tạp của các mối

quan hệ gia đình, xã hội, sự nghiêp, lý tởng đợc bộc lộ, Bức tranh, Ngời đàn

bà trên chuyến tàu tốc hành (Nguyễn Minh Châu), Mùa lá rụng trong vờn

(Ma Văn Kháng), Thời xa vắng (Lê Lựu) không chỉ tái hiện lại cuộc chiến

đã qua mà còn phải phản ánh chân thực cuộc sống hôm nay của những ngờivừa ra khỏi cuộc chiến cha lâu Cuộc sống hiện lên trong văn chơng đã bớt đi

sự tô vẽ, thi vị, con ngời bởi vậy cũng hiện lên chân thực hơn, giàu chất đờihơn Dù văn học vẫn lấy lịch sử làm điểm quy chiếu những nhà văn đã chú ý

đào xới sâu hơn vào đời sống nội tâm con ngời để thấy đợc sự trăn trở, sự daydứt dằn vặt của cái tôi cá nhân khi sống giữa các mối quan hệ vốn rất phứctạp Văn xuôi vẫn nhìn con ngời theo sự phân tuyến: Chính - tà, thiện - ác, tốt

- xấu, có điều cách nhìn đã không bị đẩy lên mức đối lập, siêu hình Sự tốt xấu

trong mỗi con ngời đợc diễn tả mềm mại và uyển chuyển hơn Trong Bức

tranh (Nguyễn Minh Châu) thái độ tự phán xét nghiêm khắc về tội lỗi bản

thân của ngời hoạ sĩ đã đa lại cho ngời đọc một niềm tin vào con ngời Cuộcsống chỉ có ý nghĩa thực sự khi con ngời biết ý thức về mình, biết chiến đấukhông mệt mỏi để loại bỏ cái xấu, cái ác ra khỏi cuộc sống Nếu ở thập kỷ tr -

ớc, con ngời đợc nhìn ở tầm cao, ở sức quật khởi, ở các thế bố trí lực lợngcách mạng, ở sự nối tiếp các thế hệ thì từ 1975 - 1985, con ngời đợc nhìn ởtầm gần gũi hơn, “ngời” hơn “Hình tợng con ngời trong văn học không chỉxuất hiện nh những giá trị để khẳng định t tởng xả thân mà chủ yếu là sự tựkhẳng định những giá trị bản thân trong ngọn lửa cách mạng” [51] Mặc dù ởmời năm sau chiến tranh các nhà văn đã nhạy bén trong nhận xét và nhữn biểuhiện đơn lẻ của tâm lý, cá tính t tởng, nhng hiếm có trờng hợp nào nắm bắt đ-

ợc trọn vẹn một quá trình tâm lý t tởng để xây dựng những hình tợng nghệthuật thực sự có chiều sâu và sức thuyết phục Điều này có thể lý giải là do ng-

ời nghệ sĩ cha vợt thoát đợc khỏi những ràng buộc về t tởng, khuôn sáo côngthức trong sáng tạo nghệ thuật Cần có một “cú hích” quan trọng để thúc đẩyvăn học đổi mới trên cả hai phơng diện chủ quan và khách quan

2.1.2 Cái nhìn mới về cuộc đời và con ngời trong truyện ngắn Bão Vũ

Con ngời hiện lên trong vòng quay bất tận của cuộc sống mang nhiềukhuôn mặt khác nhau Tôn trọng sự thật của hiện thực phản ánh các nhà văn

đã trình bày con ngời nh nó vốn có, không lý tởng hoá, không thần thánh hoá,con ngời luôn mang trong mình cái thiện lẫn cái ác, lý trí và dục vọng, cáiriêng và cái chung Không khí dân chủ trong văn học đã tạo đà cho ngời viết

đi sâu khám phá mọi ngõ ngách trong cái thế giới bí ẩn của con ngời Thế giớitinh thần của con ngời sở dĩ luôn phức tạp vì “sự vận động của nó luôn nhằmtới cái thật cao và thật xa” [30;39] Sự phức tạp của con ngời trong văn học sau

1986, đúng nh M.Bakhtin đã khẳng định: “Con ngời không thể hóa thân đếncùng vào cái thân xác xã hội - lịch sử hiện hữu Chẳng có cái hình hài nào cóthể thể hiện hết mọi khả năng và yêu cầu con ngời ở nó, chẳng có t cách nào

để nó có thể thể hiện cạn kiệt hết mình cho những lời nói cuối cùng nh nhânvật bi kịch của sử thi, chẳng có khuôn hình để có thể rót nó vào đầy ắp mà lạikhông chảy tràn ra ngoài Bao giờ cũng còn phần nhân tính d thừa cha đợc thểhiện” Phần nhân tính d thừa chính là mảnh đất màu mỡ để các thế hệ nhà vănmặc sức khám phá sáng tạo Con ngời vừa là sản phẩm của tự nhiên, vừa là

“tổng hoà các mối quan hệ xã hội” (C.Mác), đồng thời là “tổng số các hành

động của chính nó” (J.Psartre) Vì thế con ngời có khi hành động theo sự chỉhuy của ý thức, phải lý trí tỉnh táo, có khi lại bị chi phối bởi tiếng nói tâm linh,của vô thức bản năng Nếu nhà văn không nghiêm túc với công việc của mìnhthì thật khó có thể phản ánh đúng bản chất ngời ở mỗi nhân vật Nhận thứccon ngời là một thực thể phức tạp, lỡng thiện, không nhất quán với chínhmình, văn học từ sau 1986 ít thấy có nhân vật đẹp đẽ hoàn hảo, hay nói đúnghơn “nó bị lấn át, bị lu mờ bởi thế giới nhân vật của đời thờng phàm tục” [10].Con ngời hiện lên trong sáng tác của các tác giả Nguyên Minh Châu, NguyễnHuy Thiệp, Pham Thị Hoài, Tạ Duy Anh, Hồ Anh Thái, là những nhân vậtnửa ngời, nửa quỷ những kẻ thèm khát danh vọng và quyền lực, sẵn sàng chà

đạp lên luân thờng đạo lý, những ngời tầm thờng, tẻ nhạt, tham lam không tự

ý thức đợc về nghĩa lý của kiếp ngời Có khi là những con ngời méo mó nhântính vì những quan niệm giáo điều hay những niềm tin mù quáng Và đáng sợhơn là những con ngời biến dạng bởi đồng tiền, độc ác bởi dục vọng sôi sục và

đớn hèn bởi khiếp sợ quyền lực Cái nhìn về con ngời nh vậy không phải làcái nhìn bi quan chán nản mà thực sự đó là cái nhìn chân thực và dũng cảm,chứng tỏ sự chuyển biến quan trọng nhất của văn học khi “quan tâm ngàycàng nhiều hơn, mạnh hơn đến con ngời” (Nguyên Ngọc)

2.1.2.1 Cái nhìn mới về cuộc đời trong truyện ngắn Bão Vũ

Với mỗi nhà văn cái nhìn về cuộc đời hay con ngời một mặt chịu sự chiphối của hệ thống t tởng, quan niệm mang tính thời đại, mặt khác lại phụ thuộcvào vốn sống và khả năng nắm bắt cảm nhận hiện thực của chính nhà văn Điều

đó tạo nên nét chung, nhất quán trong cái riêng cá biệt độc đáo ở mỗi cây bút

Là một kiến trúc s - nhà văn nổi tiếng, những trang văn của Bão Vũ đã tái hiệncuộc sống đời thờng bằng cái nhìn sắc nét và từng trải Đó là cái nhìn vừanghiêm khắc vừa cảm thông vừa tràn đầy niềm tin yêu lạc quan

Là một kiến trúc s có tên tuổi ở Hải Phòng và trong nớc, đã tham dựthiết kế công trình ở nớc ngoài, từng đợc giải thởng của Hội Kiến trúc s ViệtNam, nhng ngay từ nhỏ ông đã mê đắm văn chơng Nghề kiến trúc s giúp ông

có cơ hội đi nhiều nơi, chứng kiến nhiều sự việc, nhiều cuộc đời của mỗi conngời có đủ những cái đẹp, cái xấu, cái cao cả, cái tầm thờng, những trang văncủa ông không ôm chứa những ôm chứa nhiều vấn đề đời sống Nhng nhữnggì nhức nhối của đời sống hôm qua hay hôm nay đều đợc nhà văn thể hiện,

đặc biệt là cuộc đời của những ngời kiến trúc s Ông không đi vào miêu tả cái

đói khổ, thiếu ăn, thiếu mặc của con ngời mà ông đi sâu vào đời sống nội tâm

của mỗi nhân vật Trong truyện ngắn Hò cập bến kể về cuộc đời của đứa bé đi

ở mời lăm tuổi “dù đã lang bạt ra ngoài Bắc từ khi mời một tuổi, bây giờ mờilăm, con bé vẫn cha biết cách Bắc hoá giọng nói để ngời ta không biết nó là kẻtha hơng cầu thực, nh nhiều đứa trẻ đồng hơng của nó ngoài này vẫn làm thế”.Với cái nhìn nhân ái của một nhà văn, cuộc đời bé Hà trải qua bao khổ cực,

đắng cay nhng Hà vẫn là một đứa bé cứng cỏi “lúc này cực thân quá, muốnkhóc mà không đợc Giá nh khóc đợc thì cũng đỡ khổ” Với thân phận củamột đứa bé đi ở hết nhà này đến nhà khác nhng Hà vẫn ngoan ngoãn, siêngnăng, mỗi lần từ giã một gia đình là lúc trong lòng nó đau thắt vì phải rời xanhững đứa trẻ mà Hà đã trông nom, dỗ dành dù không phải là em ruột haymáu mủ của Hà Có lần Hà phải để lại cái áo của mình “để khi ngủ con bé ômcái áo còn hơi của cháu” Cuộc sống khổ cực khiến nó trở thành con bé lì lợm,không biết khóc “Sao, cháu không khóc đợc ấy à? Cháu cũng không biết.Thấy mẹ cháu bảo, hồi cháu còn bé, bố cháu say rợu đánh cháu rất đau, nhngkhông cho khóc Càng khóc càng bị đánh đau hơn, nên cũng cố nhịn chắc lâungày cũng thành quen” Lấy cảm hứng từ cuộc đời của một cô bé xứ Thanh,nhà văn Bão Vũ đã thể hiện cái nhìn nhân đạo về cuộc đời Những trang văncủa ông thấm đẫm tinh thần nhân đạo, trong cái đói, cái khổ nhng lơng tâmcủa một đứa bé vẫn ngời sáng, nó nh một thứ ánh sáng nâng đỡ tâm hồn củacon ngời, thứ ánh sáng trong suốt nh pha lê, nó soi thấu đợc tình ngời trong xãhội Chính cuộc đời nghiệt ngã đã khiến nó trở thành một con bé vô cảm trớchiện thực cuộc sống nhng chính tình ngời đã đánh thức trong lòng nó niềmcảm xúc vô bờ bến Sau cái chết của chú Vỹ, bao nhiêu tình thơng, tình ngời

đã nghẹn lại đọng trong lòng nó, ký ức sâu thẳm trong tâm hồn của con békhông còn sự đánh đập, chửi mắng mà thay vào đó là tình thơng, sự trân trọngtrong lòng nó đã trỗi dậy “con bé đã biết khóc trở lại Khóc nh một đứa trẻcon bị đánh đòn Tất cả nớc mắt của đứa con gái không khóc đợc ấy, tích lại

từ rất lâu, bây giờ tuôn xối xả nh ma, ớt đẫm ống tay áo xanh cũ bạc phếch”

Kỹ nữ Đồng Nai kể về cuộc đời đầy rẫy những trái ngang, số phận tình

yêu cuộc đời nh một lá bài Câu chuyện kể về cuộc đời của ba nhân vật, nhânvật “tôi” kể lại cuộc đời của mình cho cô gái làm nghề bia ôm nghe Sự gặp gỡtình cờ khiến Phợng linh tính đây là ba của mình Cuộc đời của Phợng khá bấthạnh, học hết lớp mời hai, ba chết, má bệnh, Phợng phải đi làm kiếm tiền Nh-

ng nhân vật “tôi” cũng có cuộc đời khá éo le, là bộ đội cách mạng có huân

ch-ơng nhng lại yêu Diễm - ngời con gái của một sĩ quan nguỵ Tình yêu của họ

lớn dần vợt qua rào cản của hai thân phận, “chúng tôi ôm chầm lấy nhau nhhai nửa của một nguyên thể bị thất lạc trong thiên nhiên hỗn độn đã tìm thấynhau” Và họ yêu nhau nh đã chờ đợi lâu lắm rồi Nhng sự thật nghiệt ngã đãlàm cho họ xa nhau mãi mãi Nhng tình cờ mẹ của Phợng cũng tên là Diễm vàcô tin rằng đây chính là ba của mình Nhng sự thật không nh cô nghĩ, cuộc đờichỉ nh một trò trốn tìm vô vọng.

Tình yêu cũng thật nghiệt ngã mà con ngời khó lòng lý giải đợc và chỉsau những lầm lỡ họ mới nhận ra đợc bài học của cuộc đời Nhân vật Bằng

trong Cặp mắt đen cũng đã đánh mất tình yêu của mình bằng sự hèn nhát của

tuổi trẻ Anh cũng đã có một tình yêu đẹp với Nga, nhng sự hèn nhất đã biếnBằng thành thằng đàn ông khốn nạn, Bằng đã không ra chỗ hẹn để cùng Nga

đi trốn, mang trong mình giọt máu của Bằng, Nga đau đớn, câm lặng trong khiBằng đã lấy vợ, con gái một sếp to, sống khá yên ổn và khá giả Trong khiBằng đang hởng cuộc sống sung sớng thì mẹ con Nga lại đang phải sống chậtvật, khổ sở bị kẻ mạnh lấn át để chiếm nhà Chính con gái của Nga đã đi gặpcha mình để tìm sự giúp đỡ Cô gái có “đôi mắt to nhiều lòng đen với cặp midày cong, chớp chậm chạp nh mơ màng Đôi mắt đẹp bất ngờ nh một sự an ủicủa “bà mụ” với cô bé lọ lem”, Bằng đã cảm nhận nh vậy khi tiếp xúc với cô

bé Nhng Bằng không biết rằng đây chính là con gái của mình, đó là sự thật

mà mãi mãi bằng không đợc biết

Cũng viết về ngời phụ nữ tài hoa mà bất hạnh, Ma phùn kể về cuộc đời

những ngời phụ nữ bằng cái nhìn cảm thông và đầy tính nhân văn Ngời đàn

ông làm nghề lái xe đã bỏ lại vợ và những đứa con bơ vơ, đói khổ Làm nghềlái xe nay đây mai đó, vợ nọ con kia nhng bố nó lại không hề có trách nhiệmvới những ngời đàn bà mà bố nó đã mang khổ đau đến cho họ Không riêng gì

mẹ nó, mẹ cái Vui cũng là nạn nhân của bố nó Nó làm nghề đánh giầy cuộc

đời đầy rẫy những nỗi buồn và những lúc nh thế nó lại ngồi nhìn ma phùn Và

nó chợt nhận ra ngời đàn bà hát rong đó chính là mẹ Vui, ngời mà trớc kia nó

đợc bố nó mang đến chơi và đã từng bị mẹ nó bắt về nhà vì ghen tuông Saunhững năm tháng khổ cực “ngời đàn bà ấy không còn xinh đẹp nh ngày xa,má hốc hác đen sạm” Dờng nh “chỉ có một ngời cho hai mẹ con Vui miếngbánh đa ớt nớc ma, ỉu xìu nh một mảnh bìa cũ” Cuộc đời trong trang văn củaBão Vũ khá sắc nét và thấm đẫm tình yêu thơng, cảm thông và lòng nhân đạo

Đây đó vẫn còn những kiếp ngời nghèo khổ, gặp nhiều bất hạnh

Ngôi đền của tình yêu, thể hiện rõ cuộc đời của những ngời kiến trúc s.

Buổi sáng, những chú kiến trúc s thất nghiệp thờng kéo nhau ra quán ngồi ởcác quán nớc để chờ xem có “ông cai thiết kế” nào cần đến không Những kẻngu dốt lại là những kẻ giàu có, có quyền, có chức Họ đi chọn những ngờikiến trúc s nh chọn những món hàng Những lúc thất nghiệp, họ chỉ biết raquán ngồi nói chuyện, kể cả Minh, một kiến trúc s nổi tiếng, từng đợc xem

nh là con hổ của rừng kiến trúc nay cũng bị lãng quên vì xuống tay và không

ký đợc hợp đồng nào Cuộc đời của họ tuy nghèo nhng họ lại có một vốn kiếnthức khá phong phú Hiện thực cuộc đời giúp họ có đợc cái nhìn đúng đắn,qua câu chuyện của Minh, đám kiến trúc s quên đi các hợp đồng, quên cả cái

“ông cai thiết kế - thợ mộc”, ngu dốt mà láu cá chuyên bóc lột kiến thức vàsức lực của họ Câu chuyện của kiến trúc s Minh đã giúp họ quên đi cái nợcơm áo và những nhốn nháo đời thờng, để kì vọng về sự sáng tạo một côngtrình mãi mãi làm xúc động lòng ngời Ngừng kể “Minh đứng lên, mắt ớt, tayrun run tìm trong túi những đồng tiền rách nát đặt lên bàn trả tiền rợu rồichệnh choạng bớc ra khỏi quán nớc”

Là nhà văn đi tìm cái đẹp, cái đẹp trong thiên nhiên, trong vạn vật,trong con ngời - Bão Vũ ít mô tả chính bản thân cái ác Nên thế giới hiện thựctrong truyện ngắn của ông không có nhiều xung đột Cuộc sống trong truyệnngắn của ông có sự bất hạnh, có niềm cảm thơng Hơn ai hết, ông cũng cốcông đi tìm để phát hiện ra những gì tốt đẹp, đáng trân trọng mong giữ chongời đọc còn lòng tin vào cuộc đời Có thể điều này đã làm nên nét khác biệtcủa truyện ngắn Bão Vũ trong số rất nhiều các truyện ngắn của các tác giảkhác

2.1.2.2 Cái nhìn mới về con ngời trong truyện ngắn Bão Vũ

Con ngời bao giờ cũng là vấn đề trung tâm của văn học mọi thời đại.Nhà thơ Đức J.Bêsơ đã nói “nền văn học mới bao giờ cũng ra đời cùng lúc vớicon ngời mới” Không thể xây dựng nhân vật văn học, nếu nh không hiểu cặn

kẽ về con ngời trong cuộc sống Nhng trong vô vàn những hiểu biết phongphú, phức tạp của hiện thực, ngòi bút của nhà văn sẽ hớng về đâu? Về nhữngcon ngời nào? Những phơng diện nào của con ngời để thực sự tạo ra sức hấpdẫn cho nghệ thuật, có ích cho cuộc đời? Đó là những câu hỏi thờng xuyêncủa các nhà văn, ý thức của nghệ thuật trong quá trình xây dựng nền văn họcmới

Cái nhìn về con ngời trong truyện ngắn Bão Vũ không nằm ngoài quanniệm nghệ thuật về con ngời cua truyện ngắn nói riêng và văn xuôi Việt Namnói chung sau 1986 Bằng cái nhìn của một kiến trúc s - nhà văn, con ngờitrong tác phẩm của ông đợc nhìn ở một góc độ riêng biệt mà sắc sảo

Cuộc sống với những xô bồ phức tạp mà con ngời không thể cỡng lại

đợc Đứng trớc cám dỗ của cuộc sống, họ trở nên hèn nhát và sợ hãi Bằng

trong Cặp mắt đen là một giám định viên ngành xây dựng, từng có một mối

tình đầy mộng mơ nhng vì hèn nhát anh đã bỏ lại ngời yêu cùng với giọt máucủa mình Anh đã không ra để trốn cùng Nga trong chuyến tàu hôm ấy Nh -

ng Nga đã đợc một ngời đàn ông khác nhận là cha đứa bé Và hôm nay chính

đứa con của Nga ngồi trớc cha mình để kể lại những gì mà hai mẹ con đang

bị ngời ta ức hiếp Sau khi bỏ Nga một mình trên tàu, Bằng đã đi lấy vợ, cuộcsống của Bằng khá sung túc Sau bao nhiêu năm gặp lại, nhìn thấy cảnh đờicủa hai mẹ con Nga, Bằng lại nghĩ rằng “gã thẩm phán Hải và vợ chồng lãohàng xóm của Nga phải chịu trách nhiệm về vụ này chứ không phải là anh”

Cô vợ của nhân vật Ngang trong Chuyện có thể xảy ra, là một ngời đàn

bà sống trong nền kinh tế thị trờng thay đổi, ánh mắt của chị ta nhìn chồngkhông còn đợc nh xa Đọc đợc ý nghĩ của vợ, Ngang thấy choáng ngời Anhnhận ra vợ mình ngoại tình “Ngang bỗng thấy ruột gan cuộn lên Hắn khôngkịp tuột nốt chiếc giầy còn mang một bên chân, vội vã nhào vào nhà xí nônthốc nôn tháo” Trong truyện ngắn của Phạm Thị Hoài, Hồ Anh Thái, NguyễnHuy Thiệp ta còn bắt gặp con ngời không chỉ tối tăm trong suy nghĩ và hành

động mà còn trở lên độc ác, lạnh lùng, tàn nhẫn, có khi mất hết nhân tính, cắn

xé giành giật lẫn nhau vì tiền, vì danh, vì ham muốn dục vọng Bão Vũkhông chỉ nhìn thấy cái ác, cái xấu, sự tha hoá biến chất ở con ngời mà cònthấy trong chiều sâu tâm tính, bản tính thiện cha hoàn toàn bị tiêu diệt Trong

Cặp mắt đen, Bằng vẫn nhận ra đôi mắt đen đẹp trên khuôn mặt nhợt nhạt

dửng dng, vô cảm Đôi mắt mà ngày xa Bằng đã say đắm và Bằng chợt nhận

ra “rồi đây cặp mắt đen với cái nhìn căm giận, khinh bỉ lẫn nỗi đau đớn ghêgớm kia sẽ không để anh ngủ yên”

Chiến tranh đã qua đi nhng những ký ức vẫn còn hằn sâu vào trái timcủa mỗi ngời Vẫn còn đó những nỗi đau mất mát, sự hy sinh của ngời phụ nữ

Bà Hậu trong Chúc th sống là ngời phải nếm trải nỗi đau của cuộc đời, của

tình yêu thơng Lấy chồng do bố mẹ sắp đặt, bị chồng ruồng bỏ, lạnh lùng,một ngời con gái xinh đẹp, nết na vẫn ngày ngày thầm lặng chăm lo cho bố

mẹ chồng Nhng ngời chồng vô tình đã đánh mất tuổi thanh xuân của bà.

“Hậu đành nh một ngời đàn bà bất hạnh thời xa, nhẫn nhục chịu đựng số phậnhẩm hiu và nh có tâm hồn nghệ sĩ coi nỗi cay đắng của cuộc đời là niềm vui”.Hậu vẫn một mực vì chồng, lo cho gia đình nhà chồng, những đêm Khôi vậtvã vì cơn sốt “Hậu áp bộ ngực trinh nữ mềm mại mát dịu để trần của mình vàovừng trán nóng nh lửa của Khôi” Rồi Khôi vào bộ đội, ngời phụ nữ ấy cha đ-

ợc hởng trọn vẹn hạnh phúc dù chỉ là một ngày, “có ngời sinh ra để yêu thơngmột ngời khác, đơn phơng đắm đuối mê say, sống hết mình cho ngời mìnhyêu, cho dù chỉ nhận đợc sự lạnh lùng” Hậu là ngời nh vậy, đợc vuốt ve âuyếm Khôi một khoảng thời gian ngắn ngủi, để rồi đợi chờ, tủi cực dằng dặcsuốt đời Hậu chịu đựng cái bất đẳng thức đắng cay ấy, Hậu cặm cụi làm lụngchăm sóc bố mẹ và các em chồng “Em chịu đựng đợc hết, dù trớc đây em làcon một ông đồ, quen với cái nghề thanh tao nhàn hạ Chỉ cần một ngày náo

đó anh trở về, yêu em” Và đêm đêm, Hậu lại đặt tay lên ngực, nơi vẫn còn đôimôi khô cháy, nóng bỏng của Khôi, và cô thì thầm những lời âu yếm với anh

Và điều kinh khủng nhất đã đến, Khôi hy sinh trong trong một trận đánh ácliệt ở Hà Nam Bố mẹ chồng mất, lúc này Hậu mới nhận thấy mình cô đơn.Tất cả những ngời thân yêu ngày xa đang dần lìa xa bà để thuộc về thế giớikhác và những ngời còn lại thì lại quên đi những hi sinh của bà để chiếm lấyngôi nhà bà đang ở Còn ngời chồng đã để lại cho bà một “chúc th sống” làKhoa, con của Khôi và một ngời đàn bà khác, “ngôi kim tự tháp của tình yêulớn lao và vững chắc tởng chừng nh bất biến, tồn tại từ rất lâu trong tâm thức

bà Hậu sụp đổ tan tành, thảm hại” Vẫn bằng cái nhìn cuộc đời nhân hậu, giàu

đức hi sinh và lòng vị tha, bà xem Khoa nh con đẻ của mình và ngày ngày chờKhoa từ chiến trờng trở về “Khoa chính là bản chúc th sống, chứng tích củatình yêu và lòng biết ơn mà cha anh để lại cho mẹ Cho dù đó là tình yêumuộn mằn và biểu hiện một cách dị thờng, nhng mẹ dũng cảm nhận đợc vàcoi đó là hạnh phúc của đời mình”

Sống trong vòng quay của một xã hội xô bồ, hỗn tạp, con ngời đứng

tr-ớc rất nhiều cám dỗ Khi không đủ bản lĩnh để chống lại những cám dỗ đó thìcon ngời dễ bị sa đoạ, tha hoá, biến chất Nhiều trang viết của Bão Vũ đã chỉ

rõ sự băng hoạ đạo đức của những con ngời nh thế Quảng trong Papa đã

dùng mọi cơ hội để đạt đợc mục dích của mình, Quảng đã biến đám tang củacha mình thành món hàng để kiếm tiền Nếu nh đám tang của cụ cố Tổ làmcho nhiều ngời sung sớng lắm, thì đám tang của ông Quang đã giúp Quảng

thu đợc lợi nhuận rất cao “Đoàn viếng đầu tiên là những cựu sĩ quan, quânphục mới tinh, quân hàm, huân chơng lóng lánh với vòng hoa lớn” Bọn taychân của Quảng lăng xăng nh những gã hề Bất chấp tình mẫu tử ruột thịt,Quảng đã đạt bằng đợc chiếc ghế giám đốc và khi ngời cha mất, Quảng đãbiến đám tang thành cuộc mua bán chức tớc, tiền bạc Với Minh, em traiQuảng, Quảng cũng bộc lộ sự vô liêm sỉ vì đồng tiền Quảng đã phân chia tàisản rạch ròi: đất đai, tiền phúng viếng Bố Quảng nói rằng “thằng anh đã bánlinh hồn cho quỷ rồi, không thể giúp gì cho nó đợc nữa” Quảng đợc mô tả

“trông kỳ quặc, ma quái, nhng lại tức cời, trông nh một con rối kinh dị”

Cảnh và ngời trong truyện ngắn của Bão Vũ đợm màu hoài niệm, thờng

đẹp và đẫm hơng sắc Trong những cảnh sắc cũ đó là ngời xa, những “ngờimuôn năm cũ” Họ thờng là những mỹ nhân, văn nhân, thi sĩ, hoạ sĩ, nhạc sĩ:

một nàng Mai Thi - một bông hoa rừng trong Thung lũng Ngàn Sơng, một nàng Châu Long dức hạnh, tài sắc trong Châu Long, một văn nhân Hàn Hoành trong Liễu Chơng Đài, một nghệ sĩ đa tài trong Bến xuân - Lãng tử, một nhà thơ giang hồ trong Một trời quan tái.

Trong mỗi trang văn chủa Bão Vũ, ta bắt gặp sự cảm thông sâu sắc vớinhững kiếp ngời bất hạnh, nghèo khổ, ông viết về họ với niềm cảm thơng vô

bờ Đó là hình ảnh cha con thằng bé chèo thuyền, đứa bé khốn khổ trớc cáichết của cha, hay là một cô gái điếm Ông quan sát thế giới nh một nhà tựnhiên học, nhng ngời đọc vẫn thấy trong văn ông ẩn chứa một tình yêu thơngsâu sắc đối với những kiếp ngời bất hạnh

Có một loại nhân vật nữa cũng đợc ngòi bút của Bão Vũ vẽ ra với tất cả

sự yêu thơng, trìu mến Đó là những em nhỏ, chúng trong trẻo hồn nhiên,

nh-ng lại là đứa trẻ cằn cỗi già trớc tuổi vì phải trải qua tuổi thơ khắc nh-nghiệt, phảisớm bớc vào đời đẻ kiếm sống Hoá thân vào tâm hồn trẻ thơ, Bão Vũ đa ngời

đọc đến một thế giới kỳ diệu lung linh sắc màu - thế giới của những chuyện cổtích thần tiên lộng lẫy chỉ có trẻ con mới cảm thấy nh một sự an ủi cho những

kiếp sống bé mọn đau khổ trong Trơng Chi của tôi, Truyện ngắn đầu tay

-Những đám mây, Vua của dải đất hoang, Vờn thuốc, Hò cập bến

Con ngời trong truyện ngắn của Bão Vũ hiện lên với nhiều khuôn mặt,nhiều dáng nét, tâm trạng, nỗi niềm Song dù họ là ai ta vẫn thấy qua cái nhìncủa nhà văn nét thuần hậu của con ngời Việt Nam, hiền lành giản dị và giàu mơ

ớc Dù đáng giận hay đáng thơng họ cũng xứng đáng đợc tôn trọng bởi ánhsáng của lơng tri cha bị dập tắt Kẻ tha hoá, biến chất vẫn có thể quay trở về bởi

tiếng gọi của nhân tính Những kẻ bất hạnh vẫn đau đáu kiếm tìm tình yêu,hạnh phúc Những đứa trẻ bơ vơ cần tình yêu thơng, trìu mến Nhà văn luônmuốn đòi lại cho con ngời lẽ công bằng, dẫn dắt họ ra khỏi những u mê lầm lạctoan tính, để họ đợc sống đúng những gì mà một con ngời đáng đợc hởng Cáinhìn về con ngời đậm tính nhân văn trong truyện ngắn Bão Vũ luôn mang đếncho ngời đọc cảm giác ấm áp và tâm thế sẵn sàng đón nhận hệ luỵ của cuộc

đời, từ đó chủ động đấu tranh chống lại cái ác và cái xấu

2.2 Cảm hứng sáng tạo mới

2.2.1 Cảm hứng sáng tạo trong văn xuôi 1945 - 1975

Cảm hứng là “trạng thái tình cảm mãnh liệt, say đắm xuyên suốt tácphẩm nghệ thuật, gắn liền với một t tởng xác định, một sự đánh giá nhất địnhgây tác động đến cảm xúc của những ngời tiếp nhận tác phẩm” [19]

Cảm hứng trong văn học chịu sự chi phối của nhiều yếu tố Đó là hoàncảnh lịch sử, ý thức hệ, t duy nghệ thuật, là tài năng và vốn sống của nhà văn

Do bị quy chiếu của nhiều yếu tố nh vậy nên cảm hứng sáng tạo trong vănhọcnói chung và trong sáng tác của mỗi nhà văn nói riêng ở mỗi giai đoạnnhất định sẽ có sự khác biệt Tuy nhiên, không thể không thừa nhận trong mỗithời kỳ phát triển của văn học sẽ có một số cảm hứng tiêu biểu, nổi trội hơn

đóng vai trò chủ đạo trong sáng tác Chính điều này làm nên sự đội đáo riêngbiệt của văn học thời kỳ này so với văn học các thời kỳ trớc và sau đó

Văn xuôi Việt Nam nói chung và truyện ngắn nói riêng trong giai đoạn

1954 - 1975 mang khuynh hơng sử thi Văn học thời kỳ này hớng tới những sựkiện và biến cố khách quan trọng đại có liên quan trực tiếp đến sự tồn vongcủa dân tộc, của cộng đồng T duy sử thi quy định cái nhìn của nhà văn vềhiện thực và con ngời Lẽ dĩ nhiên, nhân vật trung tâm của văn học 1954 -

1975 là đại đa số quần chúng công - nông - binh, lực lợng chủ yếu của cáchmạng Họ là những con ngời kết tinh đầy đủ phẩm chất cao quý của cả cộng

đồng Trớc đối tợng nh vậy, thái độ tình cảm của ngời cầm bút chỉ có thể làngợi ca, ngỡng mộ

Trong suốt ba mơi năm văn học cách mạng, cảm hứng ngợi ca là cảmhứng chủ đạo Nguồn cảm hứng này chi phối sự hình thành của tất cả các ph -

ơng diện nội dung và hình thức nghệ thuật trong tác phẩm văn học Các đại tự

sự đợc công kênh, ngòi bút của nhà văn hết sức tô vẽ cho bức tranh hiện thực

kỳ vĩ lớn lao đang diễn ra trớc mắt Đầy ắp trong các tác phẩm thời kỳ này làniềm tin vào chân lý, là sự ngỡng vọng tôn sùng Giọng điệu chủ đạo của văn

học là giọng điệu ngợi ca, tán dơng, thán phục Cảm hứng ấy, giọng điệu ấy

đã tạo nên nét đặc trng không thể nhoà lẫn của văn học cách mạng Nhữngtrang văn, trang thơ không chỉ làm nhiệm vụ phản ánh hiện thực mà còn cósức mạnh cổ vũ động viên, kêu gọi tinh thần chiến đấu Khí thế sục sôi của haicuộc kháng chiến thần kỳ đã in dậm trong văn học Khi ấy chết chóc, đau th -

ơng không có nghĩa lý gì, không thể là lực cản trớc tinh thần quyết chiến,quyết thắng của toàn dân tộc Con ngời sống, chiến đấu và cống hiến hếtmình vì lý tởng độc lập, tự do của dân tộc Văn học đã thực sự khẳng định sứmệnh lớn lao “Dùng cán bút làm đòn xoay chế độ - Mỗi vần thơ: bom đạnphá cờng quyền” (Sóng Hồng) Song phải nhận thấy đọc những tác phẩm màcảm hứng ngợi ca, ngỡng vọng bao trùm, ngời đọc không khỏi có cảm giác

đang bớc vào chốn đền miếu sạch sẽ nh lau nh li, cứ phải chấp tay vái lạy,tôn thờ Ta chỉ tìm thấy ở đó bóng dáng của những anh hùng, những kỳ tíchcòn tiếng nói của cái tôi cá nhân dờng nh bị chìm khuất, những vấn đề nhỏnhặt đời thờng không đợc quan tâm Phát triển trong điều kiện hoà bình, vănhọc nới có điều kiện quan tâm đến mọi vấn đề của đời sống Khi đó tronghành trình sáng tạo của nhà văn, cảm hứng sáng tác sẽ phong phú và đadạng

2.2.2 Cảm hứng sáng tạo trong truyện ngắn của Bão Vũ

Một trong những biểu hiện chuyển mình mạnh mẽ của văn xuôi nóichung và truyện ngắn Việt Nam nói riêng là sự phong phú trong cảm hứngsáng tạo ở giai đoạn này văn học chuyển mình từ t duy sử thi sang t duy tiểuthuyết Đối tợng quan tâm của nhà văn không chỉ là hiện thực đấu tranh cáchmạng và xây dựng chủ nghĩa xã hội, mà là đời sống của con ngời cá nhân vớibao lo toan bộn bề Trong nguồn cảm hứng đời t - thế sự, nhà văn có thể phêphán, có thể ngợi ca, có thể chiêm nghiệm quá khứ hay trăn trở với thân phậncon ngời

Là cây bút trởng thành khá muộn trong làng văn, Bão Vũ đã khá nhạybén lĩnh hội yêu cầu đổi mới văn học Trong các truyện ngắn của ông khôngchỉ có cái nhìn mới về cuộc đời và con ngời, không chỉ tiếp cận hệ đề tài mời

mà còn khơi đợc những cảm hứng sáng tạo mới mẻ Có thể nhận thấy có badòng cảm hứng trong truyện ngắn của Bão Vũ, đó là cảm hứng phê phán, cảmhứng ngợi ca và cảm hứng chiêm nghiệm thân phận con ngời cá nhân

2.2.2.1 Cảm hứng phê phán

Nếu trớc đây nhân vật chính của các tác phẩm hầu hết là ngời tốt, lànhân vật chính diện thì bây giờ, ngợc lại trong nhiều tác phẩm các nhân vật

chính là nhân vật tiêu cực, giả dối, làm ăn phi pháp, thấp kém về đạo đức Vàkhi các nhân vật chính đã nh vậy thì dĩ nhiên cảm hứng chủ đạo của tác phẩmcũng thay đổi: nhiệt tình ngợi ca, khẳng định đợc thay thế bằng sự phê phán,châm biếm Nh một nhà văn Nga đã từng nói “chừng nào trong cuộc đời cònnhiều điều ác thì còn có cớ để viết văn” Phê phán không đơn thuần là chỉtrích mà là phơi bày ý thức trách nhiệm bức tranh chân thực về xã hội, nhữngmặt tiêu cực hạn chế của con ngời cuộc sống hôm nay Nhiệt tình phê pháncủa văn học sau 1986 có thể nói dữ dội hơn nhiều so với các giai đoạn văn họctrớc đó Các nhà văn không ngần ngại phá bỏ những tấm màn che đậy, phanhphui những cái xấu bấy lâu bị giấu kín, đã phá những rào cản vô hình, đã kìmkẹp con ngời trong một thời gian dài Con ngời đợc xem xét ở mọi chiều kích,những phần sâu kín nhất cũng đợc quan tâm, cái xấu, cái ác dù tồn tại trongtiềm thức hay vô thức đều bị lên án phán xét.

Trong khi các nhà văn cùng thời đi vào khai thác những điều tiêu cựctha hoá của con ngời trớc sự biến động của cơ chế thị trờng hay khai thácnhững bi kịch của hôn nhân gia đình thì Bão Vũ lại chú ý phê phán mặt tráicủa xã hội ở những điều bình thờng nhất nhng lại chứa nhiều ý nghĩa sâu sắc

Đó là sự hèn nhát của con ngời, Bằng - một giám định viên thành đạt, có cuộcsống sung túc nhng mấy chục năm về trớc vì hèn nhát mà bỏ lai Nga trên

chuyến tàu mà hai ngời cùng hẹn gặp nhau để bỏ trốn (Cặp mắt đen) hay lên tiến phê phán sự bội bạc của một ngời vợ ngoại tình (Chuyện có thể xảy ra),

dù là trong ý nghĩ ngời vợ cũng khinh ghét, xem thờng chồng và ngoại tìnhphản bội chồng Cuộc sống của con ngời đầy rẫy những cạm bẫy và họ không

có đủ sức mạnh để họ vợt qua những cạm bẫy đó

Chạy theo tiếng gọi của tình yêu nhng lại không hiểu đợc nguyên tắc

của tình yêu khiến cho chàng trai (Túi da) chìm đắm trong mê hoặc của tình

yêu Anh ta nh kẻ mộng du khi ngời mình yêu đi lấy chồng Anh ta chỉ sốngtrong mù quán và mơ tởng Đêm đêm, anh ta đứng dới cổng nhà nàng nhRômêô và Juylet nhng nàng đã hắt cả bô nớc bã trầu và trữ cả nớc gạo để lâungày Khi anh ta bớc chân vào bệnh viện tâm thần gặp ngời chồng của ngờiyêu mình trở thành bệnh nhân tâm thần vì bị trầm cảm do ngời vợ hành hạ.Vậy mà suốt đời anh ôm mộng về một mối tình “hờ”

Chiến tranh đã qua đi nhng nó vẫn để lại những mảnh vỡ trong tâm hồncon ngời Đặc biệt, ngời phụ nữ đã phải chịu bao thiệt thòi tủi nhục, mòn mỏi

chờ chồng về Bà Hậu (Chúc th sống) vẫn ngày đêm chờ ngóng tin chồng và

một mình ở vậy phụng dỡng bố mẹ chồng Vậy mà sự hy sinh của bà không

đ-ợc đáp đền Sau khi chồng hy sinh, bố mẹ chồng mất, bà Hậu đã bị em chồng

là ông Nguyên và bà Huyền tìm mọi cách để chiếm hết đất đai “Hai anh em,ngời nào cũng thoát cảnh nhà tập thể cơ quan từ lâu, đã có nhà tầng sân vờnriêng to đẹp nhất thị trấn, nhng vẫn muốn chia đôi ngôi nhà và thửa vờn bàHậu đang ở Họ bảo đó là tài sản của bố mẹ họ, bà Hậu cũng chỉ nh kẻ ăn ngời

ở, chả có tiêu chuẩn gì cả” Cũng vì đồng tiền mà con ngời đã bất chấp tất cả,

kể cả tình máu mủ ruột thịt, Quảng (Papa) đã biến đám tang của bố mình

thành một cuộc mu cầu sinh lợi, thành một vở bi hài kịch và dĩ nhiên Quảng

đã trở thành một con rối trớc đám tang của cha mình

Văn học không chỉ là phơng tiện giáo dục đạo đức mà còn là một cáchtiếp cận cuộc sống Khác với sự phô diễn cái xấu cũng nh sự phê phán nó từgóc độ của cuộc đấu tranh chống tiêu cực nh một phong trào chính trị, sự miêutả thành công cái xấu, cái ác và rộng hơn là cái dị dạng, cái buồn cời trong tácphẩm nghệ thuật đánh dấu một bớc trởng thành của nhà văn, chứng tỏ nănglực bao quát cuộc sống, sự từng trải và trình độ nhận thức sâu sắc của nhà văn.Cảm hứng phê phán đã giúp cho những trang viết của nhà văn có thêm sứcnặng, nó chứng tỏ bản lĩnh của một nhà văn đầy tài năng

2.2.2.2 Cảm hứng ngợi ca

Vấn đề miêu tả cái xấu, cái ác đợc đặc khá gay gắt trong văn học ViệtNam sau 1986 đặc biệt là truyện ngắn Không ít ý kiến lo ngại việc một sốnhà văn đã không kìm chế và có phần hả hê khi viết về cái xấu, do đó không

có ý nghĩa giáo dục thậm chí còn cho ngời ta hoài nghi cái tâm của tác giả

Đây là một vấn đề còn khá nhiều tranh cãi nhng rõ ràng cảm hứng phê phánvẫn là cảm hứng nổi trội trong các sáng tác của các nhà văn thời kỳ đổi mới.Với truyện ngăn Bão Vũ, bên cạnh cảm hứng phê phán là cảm hứng ngợi ca

Đây là cảm hứng đã để lại dấu ấn đậm nét trong tác phẩm của nhà văn

Là một cây bút khá nhạy bén trớc sự thay đổi của thời cuộc, Bão Vũkịch liệt phê phán thói xấu của con ngời cùng các biểu hiện tiêu cực của cuộcsống hiện đại Song truyện ngắn của ông không đa lại sự bi quan, chán nảncho ngời đọc Bởi lẽ, ở góc độ nào nhà văn cũng luôn tìm ra lý lẽ cho sự tồntại hợp lý của cái thiện và cái đẹp, đề tài tình yêu trong truyện ngắn của ôngthấm đẫm nớc mắt và đau khổ Nhng viết với cảm hứng ngợi ca nhà văn đãtìm thấy sự cao cả trong tình yêu, mà đó lại là những ngời phụ nữ nhỏ bé nhng

lại có sức chịu đựng quật cờng Bà Hậu trong Chúc th sống là một ngời phụ nữ