Chương 1. TRUYỆN NGẮN RAYMOND CARVER TRONG NỀN VĂN XUÔI MỸ HIỆN ĐẠI
1.2. Truyện ngắn R.Carver - một cái nhìn khái quát
1.2.2. Dấu ấn của truyện ngắn R.Carver trong nền văn xuôi Mỹ
Dẫu sáng tác chưa thực sự nhiều, nhưng những cách tân nghệ thuật về thể loại của R.Carver đã đưa ông lên vị trí số một của các cây bút truyện ngắn nửa sau thế kỉ XX ở Hoa Kỳ. Ông được đánh giá là nhà văn xuất sắc và có tầm ảnh hưởng lớn trên thế giới; được xem là cây bút truyện ngắn bậc thầy của Hoa Kì nửa sau thế kỉ XX và là chủ soái của khuynh hướng (chủ nghĩa) cực hạn (minimalism), người viết về những thảm họa trong đời sống cá nhân bằng phong cách dung dị kiệm lời, kiệm cảm xúc đến bất ngờ.
“Truyện của Carver sơ giản đến mức phải mất một hồi người ta mới nhận thấy cả một văn hóa và cả một tình thế đạo đức đã hiện ra trọn vẹn thế nào với thậm chí một phác thảo nhẹ nhàng nhất” [22]. Với những sáng tác lần lượt vượt qua sự thử thách của thời gian để trở thành tiêu biểu mẫu mực của cả một thời đại, R.Carver là tác giả mở đường cho một trong ba khuynh hướng truyện ngắn hiện đại Mỹ nói riêng và của thế giới nói chung (truyện ngắn huyền ảo, truyện ngắn mảnh vỡ, truyện ngắn cực hạn), lan tỏa và ảnh hưởng mạnh mẽ đến nhiều cây bút ở nhiều nền văn hóa khác nhau. Mặt khác, những sáng tạo của R.Carver còn góp phần duy trì và thúc đẩy nguồn cảm hứng đọc truyện của công chúng độc giả trên toàn thế giới. Đúng như tờ báo Phialadelphia Inquirer của Mỹ đã từng nhận xét: “R.Carver đã thổi một luồng gió mới vào thế giới truyện ngắn Mỹ, và ngay lập tức trở thành một bậc thầy về hình thức, một trong những nhà văn được đọc nhiều nhất và yêu mến nhất. Ông cho thấy cái bi kịch, cái mỉa mai ngự trị trong tim những con người bình thường. Những truyện ngắn của ông trở thành kinh điển mẫu mực của thời đại chúng ta.” [22].
Truyện R.Carver thường tránh những đoạn trần thuật rườm rà, gạt bỏ sự hư cấu mang tính chủ quan của người viết, nhanh chóng tạo dựng không khí gợi sự tò mò với người đọc…, đây là những điểm đặc trưng của tự sự hiện đại và hậu hiện đại. Những người đọc quen với những miêu tả kỹ lưỡng, lối kết thúc rõ ràng của văn chương truyền thống cũng như ưa một cốt truyện kịch tính li kỳ sẽ khó có thể tiếp cận được với truyện ngắn R.Carve. Truyện R.Carver thường dồn nén ở chi tiết, tạo sức nặng ở chi tiết. Cho đến khi truyện ngắn khép lại, ta dễ thấy tác giả không phải mất công xử lý khoảnh khắc then chốt mà tự để câu chuyện diễn biến khách quan.
R.Carver là nhà văn của những cách tân về hình thức. Nhưng đấy không phải là thứ hình thức thuần túy. Bằng cái nhìn sắc sảo, lạnh lùng cách
biệt với đối tượng, ông đã mổ xẻ tài tình sự bế tắc trong cuộc sống thường nhật của lớp người trung lưu và hạ lưu trong xã hội Mỹ. Họ nghèo nàn về cả tiền của lẫn tâm hồn. Họ mất niềm tin và chỗ dựa. Những xung đột được đặt ra trong đời sống khó khăn ấy thường được nhà văn bỏ lửng chứ không giải quyết triệt để, bởi đó là cách ông “mã hóa” sự đọc cho độc giả. Tuy vậy, vẫn khó có thể xếp R.Carver vào một khuynh hướng văn chương nào cụ thể. Bởi ông thuộc về nhiều khuynh hướng. Cách tân của ông không phải là những thử nghiệm táo bạo để hướng tác phẩm tới văn chương siêu hư cấu hay văn chương ý niệm như các nhà văn hậu hiện đại sau này. Mà trong hầu hết các tác phẩm như Mình nói chuyện gì khi mình nói chuyện tình, Túi quà, Cơ khí dân dã, Em làm ơn im đi được không?..., theo một bài viết của Lê Viễn Phương, “người đọc nhận thấy hầu như R.Carver chỉ muốn trình ra một cuộc sống vốn đúng như nó, một cuộc sống không thêu dệt, không hư cấu, không có sự xô lệch về sự tồn tại, tất cả được miêu tả bằng một tài năng phi thường đến mức thoạt tiên, ta cảm thấy nhà văn không nói gì cả mà tác phẩm chỉ là một mảnh cuộc sống được người viết chộp lấy và miêu tả với một thái độ vô cùng khách quan”. Đọc xong tác phẩm của R.Carver, ta nhìn thấy một bức tranh tổng thể về xã hội Mỹ, về cả đời sống vật chất và đời sống tinh thần, qua cách trình bày tinh tế và khéo léo của tác giả. R.Carver đã chứng tỏ bản lĩnh của một bậc thầy truyện ngắn khi ông khiến cho mỗi truyện mang một màu sắc, hương vị riêng, không truyện nào lẫn vào truyện nào. Ông đã khởi sự từ cuộc sống. Chính R.Carver cũng đã từng thổ lộ rằng văn chương của ông là cuộc sống, luôn luôn là cuộc sống. Trong một cuộc phỏng vấn do Larry McCaffery và Sinda Gregory thực hiện (in trên Mississippi Review, số 14, năm 1985) thì chính R.Carver cũng từng nói rằng: “Có lẽ tác phẩm của tôi nằm trong truyền thống hiện thực chủ nghĩa…”.
Xét về phương diện đề tài, mảng quen thuộc và đặc trưng của R.Carver là ông thường thể hiện những nhân vật mà hầu hết các nhà văn khác ít khi
khai thác - đó là những người về cơ bản không có khả năng diễn đạt, những người không thể nói ra bằng lời cảnh ngộ của mình, họ thường không thực sự nắm bắt được chuyện gì đang xảy ra với họ, điều gì trở nên bất ổn. R.Carver quan niệm đó không phải là dấu hiệu đặc trưng hay phi truyền thống, bởi tác giả cảm thấy hoàn toàn thoải mái khi viết về những con người đó. “Tôi đã gặp những người như vậy suốt cả đời… Những gì tạo nên ấn tượng không phai mờ trong tôi là những gì tôi nhìn thấy ở những cuộc đời quanh mình và trong chính cuộc đời bản thân tôi đang sống. Có những cuộc đời mà ở đó người ta thực sự hoảng sợ khi ai đó gõ cửa dù ngày hay đêm, hay khi chuông điện thoại reo; và họ không biết mình sẽ trả tiền thuê nhà ra sao hay làm thế nào nếu chiếc tủ lạnh ngừng hoạt động…” [20].
Tạo được dấu ấn riêng trong một nền văn học sung sức như văn học Mỹ là điều không dễ dàng. R.Carver đã sống và viết một cách say mê, dù cho quãng đời của ông là ngắn ngủi. Chính những trải nghiệm sâu sắc, kể cả việc trở thành một tay nghiện rượu, đã giúp R.Carver thâm nhập sâu vào xã hội Mỹ, đưa lại những trang viết giàu giá trị hiện thực.
Truyền thống văn chương Mỹ cũng là bệ đỡ cho tài năng của R.Carver.
Các nhà văn lớn thế kỷ XIX và đầu thế kỷ XX đã tạo được bản sắc cho nền văn học Mỹ, vì thế, tạo niềm tin cho những nhà văn đến sau, trong đó có R.Carver. Ông tiếp tục mạch nguồn vốn có, đồng thời tìm tòi những sáng tạo cho riêng mình. Việc đối sánh ông với một số nhà văn khác được chúng tôi tiến hành ngay sau đây, do vậy, là cần thiết.