Đặc điểm truyện ngắn chu lai sau năm 1975

Trong sự nghiệp cầm bút, ChuLai sáng tác nhiều thể loại khác nhau: tiểu thuyết, truyện ngắn, kịch, hồi ký, bút ký… Trong đó, truyện ngắn của Chu Lai là một bức tranh toàn cảnh Trong đó,

bộ giáo dục và đào tạo trờng đại học vinh

vi thị hơng

đặc điểm truyện ngắn Chu lai sau năm 1975

hệ thứ hai của những ngời chiến sĩ viết văn” Trong sự nghiệp cầm bút, ChuLai sáng tác nhiều thể loại khác nhau: tiểu thuyết, truyện ngắn, kịch, hồi

ký, bút ký… Trong đó, truyện ngắn của Chu Lai là một bức tranh toàn cảnh Trong đó, truyện ngắn của Chu Lai là một bức tranh toàn cảnhgồm nhiều tầng nhiều mảng khác nhau của hiện thực đời sống, có nhiều đặc

điểm mới lạ cả về phơng diện nội dung và nghệ thuật Có thể nói cùng vớitất cả những cuốn tiểu thuyết để lại ấn tợng trong lòng ngời đọc thì truyệnngắn Chu Lai là một thành công mới, khẳng định tài năng, phong cách và vịtrí của ông trong đời sống văn học

1.2 Khi nghiên cứu về Chu Lai, ngời ta chú ý nhiều đến tiểu thuyết.Truyện ngắn của ông cũng có những đóng góp nhng cha đợc quan tõmnhiều, cha có những công trình chuyên sâu nghiên cứu truyện ngắn của ông

ở cả hai phơng diện nội dung và hình thức nghệ thuật Đây là vấn đề đòi hỏicần có sự quan tâm nhiều hơn nữa của các nhà khoa học đối với Chu Lai.Bằng sự nhạy cảm của một cây bút tài năng, bằng sự trải nghiệm của ngờilính, cùng với xu trào đổi mới văn học sau 1975, Chu Lai đã phát hiện ranhiều vấn đề mới xuất hiện của cuộc sống Ông đã làm mới chính mình đểtạo một phong cách truyện ngắn độc đáo Cú thể núi Chu Lai là một trongnhững gương mặt sỏng giỏ của nền văn học sau 1975, được ghi nhận là đó

cú đúng gúp cho sự nghiệp phỏt triển văn học Sự đúng gúp của Chu Laitrước hết thể hiện ở việc cỏch chõn thật, sinh động những vấn đề chiếntranh và số phận người lớnh cũng như sự vận động, phỏt triển của đất nướcnhững năm sau chiến tranh theo một cỏch nhỡn mới Cựng với việc tỏi tạolại cuộc sống đầy gian khổ ỏc liệt thời chiến tranh, ụng cũn nỗ lực trongviệc cỏch tõn nghệ thuật í thức luụn làm mới mỡnh đó khiến cho Chu Laitrở thành một tỏc giả sung sức và cỏc sỏng tỏc của ụng đem đến điều mới

lạ, bất ngờ cho độc giả

1.3 Trong chơng trình Ngữ văn Trung học phổ thông, truyện ngắn làmột trong những thể loại đợc đa vào giảng dạy với khỏ nhiều tác phẩm Mỗitác phẩm lại biểu hiện những nội dung và nghệ thuật đặc sắc khác nhau.Nghiên cứu đề tài này trước hết giỳp ớch cho bản thõn tụi trong cụng tỏcgiảng dạy

Từ những lý do trên, chúng tôi thực hiện đề tài Đặc điểm truyện“

ngắn Chu Lai sau năm 1975".

2 Lịch sử vấn đề

Năm 1963, báo Độc lập đăng tác phẩm đầu tay của Chu Lai, truyện ngắn có tên Hũ muối ngời Mơ Nông Đến năm 1978, tập truyện Ngời im lặng (Văn học, 1979) ra mắt thì ông mới tạo đợc ấn tợng trong lòng bạn đọc

và mới đợc các nhà nghiên cứu, phê bình quan tâm nhiều Năm 1992, lànăm Chu Lai đợc xuất hiện nhiều trong các bài phê bình, bình luận đăngtrên các báo, tạp chí Các nhà nghiên cứu đã đa ra nhiều ý kiến về các tácphẩm của ông trên một số phơng diện nh: đề tài, bút pháp, kết cấu truyện

ngắn, xây dựng nhân vật, đặc điểm ngôn ngữ, nghệ thuật viết văn… Trong đó, truyện ngắn của Chu Lai là một bức tranh toàn cảnh Chỳngtụi chia cỏc bài nghiờn cứu về Chu Lai theo cỏc nhúm sau:

Nhúm 1: Cỏc bài viết, phờ bỡnh, cụng trỡnh khoa học đỏnh giỏ và

nghiờn cứu về đề tài, nhõn vật, cảm hứng trong sỏng tỏc của Chu Lai

Đa số các ý kiến cho rằng Chu Lai viết hay về đề tài chiến tranh vàngười lớnh Tác giả bài viết “Nhà văn Chu Lai - viết để neo tâm hồn vào

cuộc đời”, http//coinguon.com (6/4/2004) nhận xét: “với anh chiến tranh là

một siêu đề tài, hình ảnh ngời lính là một siêu nhân vật, đề tài chiến tranh

nh một mỏ quặng, càng đào sâu, càng màu mỡ”

Bùi Việt Thắng đa ra ý kiến về nhân vật trong truyện ngắn Chu Lai:

“truyện ngắn Chu Lai phần lớn viết về những chiến sĩ đặc công ” (Bình luận truyện ngắn, Nxb Văn học, Hà Nội) “Nhân vật Chu Lai thể hiện nh

những con ngời tâm linh, họ sống bởi những ám ảnh của ảo giác, hối thúc

bởi sự sám hối, luôn tìm kiếm sự giải thoát ” (Một đề tài không cạn kiệt,

Văn nghê Quân đội).

Nhận xét về đề tài truyện ngắn Chu Lai, Hồng Diệu khẳng định: “ChuLai là một nhà văn thuỷ chung với đề tài chiến tranh, anh có nhiều tác phẩmviết về đề tài ngời lính trên cả ba mặt trận: văn học - sân khấu - điện ảnh”[15, 56]

Còn Lý Hoài Thu viết: “với t cách là ngời từng tham chiến, vốn sốngchiến trờng gần nh tạo thế chủ động hay hơn thế nữa, đủ để cho ngòi bútcủa anh thả sức tung hoành trong biên độ ít giới hạn của đề tài chiến tranh.Mời năm cầm súng giúp anh nhận thức đợc cái giá đẫm máu của nhữngcuộc đụng độ lịch sự Vì vậy trớc đề tài chiến tranh, anh không chỉ là viết,

là tiếp cận mà là sống, là day dứt, vật vã bằng tâm linh và máu thịt củachớnh mình” [67, 94] Lý Hoài Thu đi vào lý giải các vấn đề về xây dựngnhân vật của Chu Lai: “nếu nh trớc kia các nhân vật của anh đợc miêu tả ởcốt cách anh hùng trận mạc thì hiện nay, cụ thể là trong tập truyện mới này,Chu Lai tập trung khai thác quãng đời thứ hai: quãng đời phía sau chiếntrận của ngời lính” [67, 94]

Nhúm 2: Cỏc bài viết, phờ bỡnh, cụng trỡnh khoa học đỏnh giỏ và

nghiờn cứu về phương diện nghệ thuật trong sỏng tỏc của Chu Lai

Khi nhận xét về bút pháp sáng tạo của Chu Lai, nhà phê bình văn học

Lý Hoài Thu đánh giá: “về bút pháp, Chu Lai đã sáng tạo ra đợc sự đa dạng

về màu sắc thẩm mỹ, đa chiều về thời gian, không gian, đa thanh về giọng

điệu, âm hởng Bên cạnh sắc thái trữ tình của Phố vắng, Dòng sông yên ả là

những xung đột gắt gao, là tiết tấu đồn dập đầy kịch tính của Phố nhà binh.

Bên cạch dòng tâm tởng triền miên của Ngời không đi qua hoàng cung là

những lời lẽ sâu sắc mà thấm thía của Ngời cha nhu nhợc… Trong đó, truyện ngắn của Chu Lai là một bức tranh toàn cảnh “Văn Chu”; Lai gất gần với ngụn ngữ điện ảnh Cú cảm giỏc như ngũi bỳt của anhcũng “lướt”, cũng “lia” từ nhiều gúc độ, cũng tiến cận cảnh, cũng lựi xavĩnh viễn cảnh như ống kớnh của người quay phim…Văn Chu Lai vỡ thếgõn guốc, khoẻ khoắn… Về kết cấu, anh vận dụng nhiều thủ phỏp đồnghiện và coi đú là một trục chớnh, là mối giao lưu giữa quỏ khứ và hiện tại”[67, 95]

Bùi Việt Thắng viết: “Dờng nh Chu Lai nghiêng về bút pháp nghiêmnhặt trong cách thể hiện đời sống của ngời chiến sĩ Bút pháp này tạo nêntính sâu sắc trong truyện ngắn của anh” [63, 102]

Lê Tất Cứ cho rằng: “Chu Lai xây dựng đợc cốt truyện hấp dẫn phùhợp với ý đồ t tởng mà anh muốn gửi tới ngời đọc” [10, 6]

Ngoài ra còn có những luận văn, luận án nghiên cứu về Chu Lai núichung và truyện ngắn Chu Lai nói riêng Nhng những luận văn, luận ánnghiên cứu truyện ngắn Chu Lai cha nhiều chỉ dừng lại ở một số khía cạnhnào đó chứ cha có tính bao quát

Luận văn Thạc sĩ của Cao Xuân Hải đi vào nghiên cứu Cỏc hành động ngôn ngữ qua lời thoại nhõn vật trong truyện ngắn Chu Lai [17].

Luận văn Thạc sĩ của Nguyễn Thuý Huệ đi vào nghiên cứu Đặc điểm ngôn ngữ truyện ngắn Chu Lai [20].

Gần đây có Luận văn Thạc sĩ của Trần Thị Lan Anh nghiên cứu Hành

động nhận xét qua lời thoại nhân vật Nam và nhân vật Nữ trong truyện ngắn Chu Lai [2].

Nhúm 3: Cỏc bài viết, bài nói chuyện, trả lời phỏng vấn của nhà văn

Chu Lai trên các phơng tiện thông tin đại chúng nh báo viết, báo hình, báo

điện tử

Những năm gần đây cũng xuất hiện nhiều bài nói chuyện, trả lời phỏngvấn của nhà văn Chu Lai trên các phơng tiện thông tin đại chúng nh báoviết, báo hình, báo điện tử

Chu Lai trao đổi với bạn đọc những trăn trở, suy t về nghề viết: “Nhà văn

Chu Lai hớng văn chơng đến độc giả trẻ”, http://hoahuyen.vnwblogs.com

(1/6/2005) “Nhà văn Chu Lai và những ám ảnh của nghiệp viết”,

http://vnexpress.net (12/12/2003); “Đại tỏ - nhà văn Chu Lai cụng phỏ vào đạo lớ dõn tộc nghĩa là ngũi bỳt đó chết”, http://VietNamNet.vnn.vn.

Trả lời cõu hỏi của bạn chỏt trờn trang http://VietNamNet.vnn.vn.

(22/12/2003) “Điều gỡ khiến anh thoả món nhất khi cầm bỳt viết về chiếntranh?” Chu Lai cho rằng “là được đi đến tận cựng, bước vào chiến tranh, conngười ta bộc lộ tất cả tớnh cỏch, chiến tranh giống như một loại dung dịch đặcbiệt khiến cho tất cả những gỡ chạm tới đều phải lờn hết màu, hết nột, từ sự giảdối thấp hốn đến cao thượng, thỏnh thiện Chớnh vỡ thế, trong chiến tranh, cỏc

số phận nhõn vật cú quyền đẩy lờn tận cựng của mọi buồn vui”

Qua tìm hiểu và phân tích một số ý kiến của các nhà nghiên cứu đi

tr-ớc, chúng tôi nhận thấy, những ý kiến trên mới chỉ dừng lại ở những nhìnnhận ban đầu v à đỏnh giỏ truyện ngắn dưới gúc độ ngụn ngữ chứ cha cómột công trình quy mô nào nghiên cứu bao quát hệ thống về đặc điểm nộidung và nghệ thuật trong truyện ngắn của Chu Lai Tuy nhiên, những cụngtrỡnh đi trước là những định hớng quý báu cho sự nghiên cứu đề tài củachúng tôi

3 Đối tợng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tợng nghiên cứu

Đối tượng nghiờn cứu của luận văn là: Đặc điểm truyện ngắn Chu Lai

sau năm 1975 (trên cả hai phơng diện nội dung và nghệ thuật)

3.2 Phạm vi nghiờn cứu

Trong phạm vi đề tài này, chỳng tụi khụng cú điều kiện để khảo sỏttoàn bộ sỏng tỏc của nhà văn Chu Lai mà chỉ tập trung tỡm hiểu, nghiờn cứuđặc điểm truyện ngắn Chu Lai (trờn cả hai phương diện nội dung và nghệ

thuật) qua 26 truyện ngắn tiờu biểu in trong tập “Truyện ngắn Chu Lai ” (tái

bản) do Nhà xuất bản Văn học tuyển chọn và giới thiệu năm 2003 Trong

trờng hợp cần thiết để làm rừ thờm vấn đề, chúng tôi có thể mở rộng diệnkhảo sỏt sang một số tiểu thuyết của Chu Lai

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

Đề tài hớng đến 3 nhiệm vụ sau:

- Khái quát về những đóng góp của truyện ngắn Chu Lai trong bối

cảnh đổi mới của truyện ngắn Việt Nam sau 1975

- Tỡm hiểu đặc điểm truyện ngắn Chu Lai trên phơng diện lựa chọn đề

6 Đóng góp mới của đề tài

Đây là đề tài đầu tiên tìm hiểu, nghiên cứu một cách tơng đối đầy đủ

và toàn diện về đặc điểm nội dung và nghệ thuật truyện ngắn Chu Lai Qua

đú khẳng định sự đa dạng về nội dung và hỡnh thức văn học của thể loạitruyện ngắn Việt Nam hiện đại

của truyện ngắn Việt Nam sau 1975

1.1 TruyÖn ngắn v à ưu thế của thể loại

1.1.1 Truyện ngắn

Thuật ngữ truyện ngắn (tiếng Pháp: Nouvelle; tiếng Anh: Short Story;tiếng Trung Quốc: đoản thiên tiểu thuyết) hiện nay vẫn tồn tại nhiều cáchnhìn, quan niệm khác nhau về truyện ngắn tuỳ theo chỗ đứng và quan niệmcủa người nghiên cứu

Bàn về sự biến đổi khôn cùng của truyện ngắn, giáo sư văn học ngườiPháp D.Grônôpki viết: “Truyện ngắn là một thể loại muôn hình muôn vẻbiến đổi không cùng Nó là một vật biến hoá như quả chanh của Lọ Lem.Biến hoá về khuôn khổ: ba dòng hoặc ba mươi trang Biến hoá về kiểu loạitính chất, trào phúng, kỳ ảo, hướng về biến cố thật hay tưởng tượng, hiệnthực hoặc phóng túng Biến hoá về nội dung: thay đổi vô cùng vô tận.Muốn có chất liệu để kể, cần có một cái gì đó xẩy ra, dù đó chỉ là một sựthay đổi chút xíu về sự cân bằng, về các mối quan hệ Trong thế giới củatruyện ngắn, cái gì cũng thành biến cố Thậm chí sự thiếu vắng tình tiếtdiễn biến cũng gây hiệu quả vì nó làm cho sự chờ đợi bị hẫng hụt” [26, 79].Nhìn truyện ngắn như một trạng thái đặc biệt, đột xuất của cuộc sốnghàng ngày, nhà văn người Nga Pautôpxki khi bàn về truyện ngắn đã đặt câuhỏi “Thực chất truyện ngắn là gì? Tôi nghĩ rằng truyện ngắn là một truyện viếtngắn gọn, trong đó cái không bình thường hiện ra như một cái bình thường vàcái bình thường hiện ra như một cái không bình thường” [62, 63]

Ở Việt Nam, nhà văn Nguyễn Công Hoan đưa ra khái niệm truyệnngắn như sau: “Trước hết ta nên phân biệt thế nào là truyện ngắn, thế nào làtruyện dài Loại truyện ngắn viết bằng văn xuôi theo nghệ thuật Tây Âu làloại mới có trong văn học Việt Nam, từ ngày ta chịu ảnh hưởng của vănhọc Pháp Ngày xưa ta chỉ có truyện kể bằng miệng hoặc viết bằng văn

vần Những truyện: Muỗi nhà, muỗi đồng; Hai ông phật cãi nhau trong Thánh tông di thảo không phải là lịch sử - tiểu thuyết Cho nên loại truyện

này viết theo nghệ thuật Tây Âu, ta theo Trung Quốc mà gọi là tiểu thuyết,

và cái nào viết trong năm trang gọi chung là trung thiên tiểu thuyết, cái nàoviết hàng trăm trang gọi là trường thiên tiểu thuyết… Năm 1932, báoPhong Hoá dịch đoản thiên tiểu thuyết ra tiếng ta gọi là truyện ngắn Rồi từ

đó trường thiên tiểu thuyết gọi là truyện dài, trung thiên tiểu thuyết gọi làtruyện vừa” [24, 279]

Khi quan tâm nhấn mạnh truyện ngắn ở yếu tố tình huống, NguyễnKiên viết: “Tôi nghĩ rằng truyện ngắn là một trường hợp trong quan hệ giữacon người và đời sống có những khoảnh khắc nào đó, một mối quan hệ nào

đó được bộc lộ Truyện ngắn phải nắm bắt được trường hợp ấy Trườnghợp ở đây có khi là một màn kịch chớp nhoáng Có khi là một trạng tháitâm lý, một biến chuyển tình cảm… Nhưng nhìn chung có thể gọi truyệnngắn là một trường hợp”

Từ góc độ đối sánh truyện ngắn với tiểu thuyết, nhà văn Nguyên Ngọc

đã quan niệm: “Truyện ngắn là một bộ phận của truyện nói chung Khôngnhất thiết phải trói buộc truyện ngắn vào những khuôn khổ gò bó Truyệnngắn có nhiều vẻ, có truyện viết về cả một đời người, lại có truyện chỉ ghilại một vài giây phút thoáng qua” [71]

Theo “Từ điển văn học” thì “Truyện ngắn là hình thức tự sự cỡ nhỏ.

Truyện ngắn khác truyện vừa ở dung lượng nhỏ hơn, tập trung mô tả mộtmảnh của cuộc sống hay mô tả vài biến cố xảy ra trong một giai đoạn nào

đó của cuộc sống nhân vật, biểu hiện một mặt nào đó của tính cách nhânvật, thể hiện khía cạnh nào đó của vấn đề xã hội Cốt truyện của truyệnngắn thường diễn ra trong một không gian và thời gian hạn chế Kết cấucủa truyện ngắn không chia thành nhiều tuyến phức tạp Truyện ngắn đượcviết ra để đọc liền một mạch, đọc một hơi không nghỉ nên đặc điểm củatruyện ngắn là ngắn gọn Để thể hiện nổi bật tư tưởng, chủ đề, khắc hoạ néttính cách của nhân vật đòi hỏi nhà văn viết truyện ngắn phải có trình độđiêu luyện” [7]

Trong “150 thuật ngữ văn học” các tác giả coi truyÖn ngắn là: “Một

thể loại của tác phẩm tự sự cỡ nhỏ, thường được viết bằng văn xuôi, đề cậphầu hết các phương diện của đời sống con người và xã hội Nét nổi bật củatruyện ngắn là sự giới hạn về dung lượng; tác phẩm truyện ngắn thích hợpvới người tiếp nhận (độc giả) đọc nó liền một mạch không nghỉ” [3]

Tuy nhiên, mức độ dài ngắn chưa phải là đặc điểm chủ yếu để phânbiệt truyện ngắn với tác phẩm tự sự khác Trong văn học hiện đại có rấtnhiều tác phẩm rất ngắn nhưng thực chất là những truyện dài viết ngắn lại.Truyện ngắn thời trung đại cũng ngắn nhưng cũng rất gần với truyện vừa.Các hình thức truyện kể về dân gian ngắn gọn như cổ tích, truyện cười, giaithoại… lại càng không phải là truyện ngắn

Truyện ngắn hiện đại là một kiểu tư duy mới, một cái nhìn cuộc đời,một cách nắm bắt đời sống rất riêng mang tính đặc thù thể loại Cho nêntruyện ngắn đích thực xuất hiện tương đối muộn trong lịch sử văn học.Khác với tiểu thuyết là thể loại chiếm lĩnh đời sống trong toàn bộ sự đầyđặn và toàn vẹn của nó, truyện ngắn thường hướng tới việc khắc hoạ mộthiện tượng, phát hiện một nét bản chất, quan hệ nhân sinh trong đời sốngcon người Vì thế truyện ngắn thường ít nhân vật, ít sự kiện phức tạp Vànếu mỗi nhân vật của tiểu thuyết là một thế giới, thì nhân vật của truyệnngắn là mảnh nhỏ của thế giới ấy Truyện ngắn không nhằm hướng tớinhững tính cách điển hình đầy đặn, nhiều mặt trong tương quan với hoàncảnh Nhân vật của truyện ngắn thường là hiện thân cho một quan hệ xãhội, ý thức xã hội hoặc trạng thái tồn tại của con người

Cốt truyện của truyện ngắn thường tự giới hạn về không gian, thờigian, nó có chức năng nhận ra một điều gì sâu sắc về cuộc đời con người.Kết cấu truyện ngắn không bao gồm nhiều tầng tuyến mà thường đượcdựng theo lối tương phản hoặc liên tưởng

Chi tiết và lời văn là những yếu tố quan trọng trong nghệ thuật viếttruyện ngắn Lời kể và cách kể là những điều được người viết truyện ngắn đặcbiệt chú ý khai thác và xử lý, nhằm đạt hiệu quả như mong muốn” [19, 370].

Từ những định nghĩa và phân tích trên chúng tôi rút ra những đặcđiểm chính của thể loại truyện ngắn như sau:

Một là, đó là một thể tài tự sự cỡ nhỏ Nhỏ có nghĩa là từ vài trang đếnvài chục trang Một câu truyện được kể nghệ thuật nhưng không được phép

kể dài dòng Câu truyện đó phải có sức ám ảnh, tạo ấn tượng duy nhất,mạnh mẽ đồng thời tạo liên tưởng ở người đọc

Hai là, tính quy định về dung lượng và cốt truyện của truyện ngắn tậptrung vào một vài biến cố, một mặt nào đó của đời sống, các sự kiện đượctập trung trong một không gian nhất định

Ba là, nhân vật của truyện ngắn thường được làm sáng tỏ, thể hiện mộttrạng thái tâm thế con người thời đại

Bốn là, chi tiết và lời văn là những yếu tố đóng vai trò quan trọng Đặcbiệt là chi tiết bởi nó có tính biểu tượng

Như vậy, truyện ngắn là một thể loại được khá nhiều nhà văn sử dụngtrong tạo dựng sự nghiệp văn chương của mình Và cũng chính thể loạitruyện ngắn đã góp phần làm nên sự phong phú, đa dạng về thể loại củavăn học Việt Nam

1.1.2 Ưu thế của thể loại truyện ngắn

Truyện ngắn nằm trong hệ thống chung của thể loại văn tự sự Truyệnngắn cũng mang những nét đặc trưng chung của thể loại truyện, nhưngtruyện ngắn cũng có một số đặc trưng riêng Truyện ngắn trong xã hội hiệnđại có những ưu thế riêng Nhà nghiên cứu M Bakhtin đã nói: “Mỗi thểloại thể hiện một thái độ thẫm mĩ đối với hiện thực, một cách cảm thụ, nhìnnhận, giải minh thế giới và con người Truyện ngắn cũng là một thể loạinhư thế, đặc biệt là trong xã hội hiện đại Vì thế, nó thu hút được sự quantâm của người sáng tác, nghiên cứu và người đọc” [58, 67] Truyện ngắn là

một thể loại văn học rất nhạy cảm với những biến đổi của đời sống xã hội.với hình thức gọn nhẹ, truyện ngắn luôn bắt kịp những vận động của xã hội

và tái hiện được mọi biến thái của đời sống vật chất cũng như tinh thần củacon người Tính chất năng động của thể loại truyện ngắn đã đáp ứng đượcnhững đòi hỏi ngày càng cao của cuộc sống “Truyện ngắn tự nó đã hàmchứa cái thú vị của những điều sâu sắc trong mọi hình thức nhỏ gọn vàtruyền dẫn cực nhanh những thông tin mới mẻ Đây là thể loại văn học cónội khí “một lời mà thiên cổ, một gợi mà trăm suy” [73, 293]

Truyện ngắn hôm nay đang vươn tới cái nhìn toàn diện về cuộc sốngnên nó thật sự gần gũi với đời thường, với những vấn đề chủ yếu về mốiquan hệ giữa cá nhân và cộng đồng, vấn đề đạo đức và nhân cách Truyệnngắn có những ưu thế nổi bật “Truyện ngắn có khả năng chớp lấy sự thậtnếu không quá chăm chú vào cái đặc biệt nổi lên như một hiện tượng đờisống Sự thật ấy tiềm tàng trong cái bình thường, trong những sự kiện hoàntoàn có thực bởi sự “truyền ngôn” chứ không phải “truyền thuyết” để đem lạicho truyện ngắn những con người thực và sự thực về con người” [73, 297].Truyện ngắn mặc dù bị hạn chế về hiện thực được phản ánh, hạn chế

về những vấn đề nhân sinh, hạn chế về số trang, số chữ, thời gian tiếp nhậntác phẩm nhưng truyện ngắn lại có những ưu thế trong việc xoáy sâu vàomột điểm quan trọng trong cuộc đời nhân vật để làm sáng rõ tính cách củanhân vật, từ đó làm bật lên một vấn đề nào đó của hiện thực “Bản chất đặctrưng thể loại của truyện ngắn cho phép nó và buộc nó phải vượt qua sự mô

tả, kể lể dài dòng, nhanh chóng dồn nén lại, đúc đến đặc sệt và nhọn hoắt

nh hiện thực” [60, 65]

Truyện ngắn mô tả cuộc sống như thực tại đang diễn ra Ở truyện ngắncác thành phần cơ bản của tự sự như: cốt truyện, kết cấu, nhân vật, nghệthuật trần thuật đều được hiện đại hoá Toàn bộ thế giới nghệ thuật của tácphẩm đều được tạo dựng bằng những chi tiết mang đậm hơi thở của đời

sống và cá tính sáng tạo của nhà văn Vì vậy, trong cuộc sống hiện đại,truyện ngắn là một thể tài chiếm ưu thế trong việc phát hiện mọi vấn đề củacuộc sống Raymond Carer đã ghi nhận: “ngày nay, các tác phẩm hay nhất,tác phẩm hấp dẫn và thoả mãn nhất về nhiều mặt, thậm chí tác phẩm có cơhội lớn nhất để trường tồn, chính là những tác phẩm viết đưới dạng truyệnngắn” Vì thế, nó là trung tâm thu hút sức sáng tạo của nhiều thế hệ cầmbút Yếu tố quan trọng bậc nhất của truyện ngắn là ngắn, những chi tiết,yếu tố cô đúc có dung lượng lớn và lối hành văn nhiều ẩn ý, tạo cho tácphẩm chiều sâu chưa nói hết Truyện ngắn là thể loại gần gũi với đời sốnghàng ngày, thường gắn với các hoạt động báo chí Do đó có tác động kịpthời trong đời sống Đã có rất nhiều các công trình, bài viết đã có nhữngđánh giá cao đóng góp của truyện ngắn trong việc phản ánh hiện thực đời

sống xã hội Phạm Xuân Nguyên trong bài viết Truyện ngắn và cuộc sống

hôm nay đã đánh giá: “Truyện ngắn hôm nay tiếp xúc, xới lật các mảng

hiện thực ở cả hai chiều quá khứ và hiện tại để mong góp một tiếng nóiđịnh vị cho người đọc, một thái độ nhìn nhận, đánh giá những việc, nhữngngười như bây giờ, nơi đây” [52]

Truyện ngắn thường nêu ra các vấn đề của nhân sinh để người đọc tựsuy ngẫm, lí giải theo quan niệm của riêng mình Khai thác sự đồng sángtạo từ phía người tiếp nhận không những tạo nên tính dân chủ trong tiếpnhận mà còn tăng sức nặng của những vấn đề được đặt ra Những vấn đềnhà văn chỉ nêu lên sẽ lớn dần trong sự tiếp nhận Người đọc không đơngiản là người tiếp nhận một cách thụ động mà còn là người tích cực chủđộng tham gia cùng nhà văn vào việc nhìn nhận về con người, bổ sungnhững quan niệm của mình Chính vì thế, hình tượng nghệ thuật nói chung

và quan niệm nghệ thuật về con người nói riêng trong truyện ngắn trở nênphong phú và sâu sắc hơn

Nằm trong mạch vận động chung của văn xuôi Việt Nam sau 1986,truyện ngắn có ưu thế nhỏ gọn của hình thức, sự chuyển tải nhanh nhạy

những vấn đề bức xỳc của cuộc đời sống xó hội đang cú nhiều khởi sắc.Bàn về văn xuụi sau 1975, Nguyờn Ngọc nhận định: “đến đõy bỗng thấymột quy luật rất thỳ vị về sự phỏt triển của thể loại văn học Truyện ngắnbỗng nổi bật lờn hàng đầu Những năm trước truyện ngắn gần như lịm đi, bị

đố bẹp dưới sức nặng của tiểu thuyết dó chiến ngồn ngộn Bõy giờ len qua

kẽ hở của vụ số tiểu thuyết ngổn ngang kia, nú ngoi lờn và bừng nở Tụi cúcảm giỏc chỳng ta đang đứng trước một vụ được mựa truyện ngắn Truyệnngắn đụng, nhiều và thực sự cú một số truyện ngắn hay” [53] Cú thể núichưa bao giờ truyện ngắn lại phỏt triển phong phỳ về số lượng lẫn hiệu quảnghệ thuật như thời kỳ này

Đó cú rất nhiều thế hệ nhà văn thành cụng với thể loại truyện ngắnnhư: Nam Cao, Nguyễn Cụng Hoan, Tụ Hoài… Cỏc nhà văn thế hệ saunhư: Nguyễn Khải, Nguyễn Minh Chõu, Nguyễn Huy Thiệp… Chớnh là sựtiếp nối giữa cỏc thế hệ sỏng tỏc đó khụng ngừng cỏch tõn truyện ngắn đểcho truyện ngắn ngày càng mới mẻ và phong phỳ hơn

1.2 Bối cảnh lịch sử - xó hội, văn hoá và những đổi mới của truyện ngắn Việt Nam sau 1975

1.2.1 Bối cảnh lịch sử - xã hội, văn hoá

Đại thắng mựa xuõn năm 1975 đó kết thỳc cuộc khỏng chiến chốngquõn xõm lược trờn toàn đất nước Chiến tranh kết thỳc, hai miền thốngnhất trong khỳc ca khải hoàn Thế nhưng niềm vui chiến thắng chưa trọnvẹn thỡ dõn tộc ta phải đối mặt với bao nhiờu khú khăn thử thỏch: Đất nướcđứng trước đống đổ nỏt hoang tàn, vết thương trờn mỡnh đất nước và cảtrong lũng người khụng dễ gỡ ngày một ngày hai cú thể khắc phục được,núi như nhà văn Chu Lai: “Chiến tranh vẫn hiện diện khắp non sụng, giọtnước mắt đau thương của người mẹ vẫn chảy, bước chõn của những người

vợ thấp thỏm đi tỡm hài cốt chồng và đụi nạng gỗ vẫn cụ đơn gừ trờn nhữngnẻo đường nẻo khuất” [9] Đất nước vừa ra khỏi chiến tranh với bao thươngtớch lại oằn mỡnh bước vào cụng cuộc kiến thiết thời hậu chiến đầy khú

khăn Đời sống kinh tế vô cùng phức tạp Những mặt trái của xã hội khôngngừng bộc lộ, nhiều tiêu cực của cơ chế quản lý bao cấp đã góp phần tạonên sự trì truệ Tâm lý con người xuất hiện những hoang mang lo lắng khiđối diện với những biến động khủng hoảng của xã hội Đại hội VI củaĐảng (10-1986) tạo ra một bước ngoặc mới trong lịch sử phát triển của dântộc Tại Đại hội Đảng đã phát động công cuộc đổi mới trên mọi lĩnh vực.Đường lối chính sách của Đảng tại Đại hội VI đã tác động tích cực đến tất

cả các lĩnh vực kinh tế, văn hoá, giáo dục… Đặc biệt đã mở ra một cánhcửa lớn cho văn học nghệ thuật Từ Đại hội lần thứ VI, tầng lớp văn nghệ sĩđược “cởi trói” Họ có thể nói và viết những điều chỉ thuộc về văn chương

Họ được làm điều mình muốn, viết điều mình nghĩ, được “sống trong mọivấn đề tìm kiếm và thiết lập những giá trị phong phú của tinh thần conngười” [59] Cảm quan nghệ thuật của những nhà văn lúc này là: “đổi mới

tư duy, đổi mới cách nghĩ cách làm”, “Nhìn thẳng vào sự thật, nói đúng sựthật”, “tự do sáng tạo phải đi đôi với tự do phê bình”… Đó cũng là nhữngkhẩu hiệu thường gặp trong các cuộc thảo luận, tranh luận về văn học lúcbấy giờ Nếu như trước đây trong cảm quan nghệ thuật của các nhà vănvắng bóng cái tôi cá nhân, cá thể chỉ có tiếng nói và sức mạnh của tập thể,của cộng đồng, thì giờ đây văn học phản ánh cả những cuộc đấu tranh trongchính bản thân của mỗi con người giữa cái cao cả - thấp hèn, thiện - ác.Hay nói cách khác con người từ hướng ngoại chuyển thành hướng nội; sốphận con người cá nhân cần được quan tâm từ chiều sâu tâm linh, nhữngkhát khao thầm kín về tình yêu, hạnh phúc gia đình, về những gì là bản thểcủa con người Độc giả hơn ai hết là những người có quyền đòi hỏi nhà văncủa mình giải quyết những vấn đề mà họ quan tâm tìm hiểu Đòi hỏi từphía người tiếp nhận, sự tự ý thức phải thay đổi từ phía người sáng tạo cộngvới đường lối chính sách thông thoáng đã tạo đà cho văn học Việt Namchuyển mình mạnh mẽ

Như vậy, cựng với sự thay đổi của lịch sử - xó hội là sự chuyển đổi tưduy nghệ thuật và cảm hứng sỏng tạo Văn xuụi núi chung và truyện ngắnsau 1975 núi riờng đó bổ sung một mảng hiện thực to lớn trong đời sốngvăn học mà trước đõy hầu như đó bị bỏ quờn Chớnh vỡ vậy hiện thực cuộcsống trong cỏc trang văn đầy đủ hơn, phong phỳ hơn, gần với hiện thựcđang tồn tại Bởi thế mà văn học lỳc này “đời hơn”, “thực hơn”.

1.2.2 Những đổi mới của truyện ngắn

- Đổi mới quan niệm về hiện thực và con người

Hiện thực cuộc sống luụn là một đối tượng phản ỏnh quan trọng củavăn học Mỗi một giai đoạn văn học cỏc nhà văn lại cú một quan niệm vềhiện thực riờng Bởi thế cỏi nhỡn về hiện thực khụng đơn giản, xuụi chiều

mà rất phong phỳ và đa dạng

Trước 1975, trong văn học quan niệm về cuộc sống chịu sự chi phốicủa khuynh hướng sử thi và cảm hứng lóng mạn Trong hoàn cảnh chiếntranh, vận mệnh dõn tộc được đặt lờn hàng đầu Như vậy, nền văn học cỏchmạng đó hoàn thành xuất sắc sứ mệnh thiờng liờng của nú Đú là một nềnvăn học mà mỗi tỏc phẩm là một mũi tờn, viờn đạn “nhằm thẳng quõn thự

mà bắn” (Nguyễn Viết Xuõn) Phẩm chất chiến sĩ được xem là phẩm chấthàng đầu của người nghệ sĩ Văn học giai đoạn này gắn bú mật thiết với đờisống xó hội, theo sỏt từng biến cố lịch sử, từng bước phỏt triển của cỏchmạng Xỏc định văn học là vũ khớ cỏch mạng, cỏc nhà văn tự đặt cho mỡnhnhiệm vụ phải làm cho người đọc nhận thức được mỡnh trong cuộc đổi đờicỏch mạng Họ cần cú những tỏc phẩm mang hơi thở của thời đại, thể hiệnđược sự hào sảng trầm hựng của khụng khớ chiến trận Họ cần cú nhữngtrang viết thể hiện lý tưởng cỏch mạng, phản ỏnh được sự quật cường anhdũng và cả sự hy sinh mất mỏt của nhõn dõn

Từ sau 1975, đổi mới khụng chỉ là nhu cầu cấp thiết của xó hội mà núcũn được ý thức như là tớnh tất yếu của văn học Đõy là thời kỡ đổi mới củavăn học Việt Nam trong tinh thần đổi mới tư duy và nhỡn thẳng vào sự thật,

tạo điều kiện cho người nghệ sĩ phát huy tột độ khả năng sáng tạo củamình Ở giao đoạn này, nhu cầu được nói thật, được suy tư, chiêm nghiệm,được định giá lại các giá trị cuộc sống một cách khách quan và trung thực

đã trở thành một nhu cầu chính đáng của người nghệ sĩ “Các nhà văn đang

cố nắm bắt không những cái thực mà còn cả cái hư ảo của đời sống, khôngnhững nắm bắt hiện thực mà còn muốn nắm bắt cái bóng của hiện thực vàcái đó mới chính là cái hiện thực đích thực” [6, 175] Văn xuôi Việt Namsau năm 1975 đã thực sự có nhiều cách tân đáng kể về cách phản ánh hiệnthực so với giai đoạn trước năm 1975, không chỉ là sự thay đổi từ trongquan niệm của mỗi nhà văn mà còn đổi mới trong cả thực tiễn sáng tác của

họ Nhà văn Nguyễn Khải đã đưa ra quan niệm của mình về hiện thực: “Tôithích cái hôm nay, cái hôm nay ngổn ngang, bề bộn, bóng tối và ánh sáng,màu đỏ với màu đen, đầy rẫy những biến động, những bất ngờ mới thật làmột mảnh đất phì nhiêu cho các cây bút thả sức khai vỡ” Các nhà văn lúcnày đã: “Viết sao cho chạm được vào các tầng sâu, vào tận đáy sâu những

sự thật về quê hương đất nước, dân tộc mình” để tác phẩm “tiếp giáp lá càđời sống, xông vào những chốn gai góc thâm u của cuộc đời” [54, 10]

Từ sự đổi mới quan niệm về hiện thực đã kéo theo sự ®ổi mới văn họcthời kỳ này Có một xu hướng chung, các nhà văn không thần thánh hoávăn chương, không đặt vào đó quá nhiều kỳ vọng cao siêu Văn chươngcũng như một hiện tượng của đời sống “Văn chương sẽ sống cái sức sống

tự nhiên của nó Nhưng như tất cả mọi sự việc trên đời này, văn chươngcũng có giới hạn, có sự sáng lên, sự mất đi, có cả cái cao cả và cái bìnhthường” [61] “Với tôi văn chương là một tôn giáo, nó không mang mộtmàu sắc chính trị nào cả Nó là nỗi đau là khát vọng của con người” [61].Với Phạm Thị Hoài văn chương là “một trò chơi vô tăm tích và viết văn làmột phép ứng xử, trước hết là ứng xử với bản thân mình sau là ứng xử vớimôi trường và môi trường ở đây là toàn bộ những gì mà tự nhiên và conngười tạo ra, kể cả những di sản quá khứ và những tín hiệu mơ hồ về tương

lai” [23] Rõ ràng cách nhìn văn học như một công cụ tinh thần, một vũ khítuyên truyền về cơ bản đã được giải toả Văn học đã được nhìn nhận trongbản chất đặc thù của nghệ thuật ngôn từ, xuất phát từ quan niệm mang tính

cá thể của người cầm bút Từ đó chúng ta thấy nhà văn đã có một thế giớimới, một vị thế mới, chủ động hơn và tự do hơn trong sáng tạo Cùng với

sự thay đổi quan niệm về hiện thực các nhà văn đã có sự thay đổi quanniệm về con người Trước năm 1975, con người chủ yếu được nhìn nhận ở

tư cách công dân, con người chính trị, con người giai cấp Cá nhân tựnguyện hoà tan trong cộng đồng Nhà văn muốn thông qua con người đểbiểu hiện lịch sử, con người trở thành phương tiện để khám phá lịch sử.Trong hoàn cảnh chiến tranh, văn học lúc này mang chức năng tuyêntruyền Văn học nói nhiều về cái tốt, cái đẹp, việc lý tưởng hoá con người

để nêu gương là cần thiết Sau 1975, sự thức tỉnh ý thức cá nhân diễn ramạnh mẽ khi giá trị cá nhân được coi trọng Văn xuôi thời kì đổi mới ngàycàng quan tâm toàn vẹn và sâu sắc hơn về con người Con người được nhìn

ở nhiều vị thế và trong nhiều mối quan hệ khác nhau: con người với xã hội,con người với lịch sử, con người với gia đình, con người với tự nhiên, vớinhững người xung quanh và với chính mình Lịch sử văn học là lịch sửcủa những quan niệm khác nhau về con người Văn học chiến tranh đã tạodựng thành công kiểu con người sử thi, biểu trưng cho cộng đồng Cuộckháng chiến đã đem lại cho con người vẻ đẹp lí tưởng mà nói như A.Niculin, nhân vật được "tắm rửa sạch sẽ và bao bọc trong bầu không khí vôtrùng" (nhân vật của Nguyễn Minh Châu) Nhân vật luôn trùng khít với địa

vị xã hội của mình và luôn ở trạng thái đơn trị, nhất phiến

Văn học sau 1975 hướng đến khám phá và tạo dựng con người thế sự đời tư, con người cá nhân với những phức tạp và bí ẩn của nó Nhà văn cắtnghĩa sự tồn tại của con người không phải ở vị thế nhà đạo đức, nhà tuyênhuấn mà là nhà triết học, nhà tư tưởng Con người được nhìn ngắm từ nhiều

-toạ độ nên nhiều chiều, đa nhân cách, vừa có "rồng phượng lẫn rắn rít,thiên thần và ác quỷ" và nhìn chung, nó toàn diện và sâu sắc hơn.

Nhiều truyện ngắn đã hướng tới miêu tả số phận những con ngườibình thường với những bi kịch của đời họ: bi kịch giữa khát vọng và thựctrạng, giữa nhân bản và phi nhân bản Vấn đề con người cá thể được đặt ramột cách bức xúc, mạnh mẽ trong cảm hứng sáng tạo của các nhà văn Bêncạnh đó nhà văn còn đi sâu vào khám phá thế giới nội tâm để nhận diện conngười Sự xuất hiện con người tâm linh biểu hiện sự đổi mới trong quanniệm nghệ thuật về con người

- §æi míi c¶m høng

Trong văn học thời kì chiến tranh, cảm hứng sử thi đã trở thành cảmhứng chủ đạo và chi phối sáng tác của các nhà văn Nhưng sau 1975, sựchuyển đổi cảm hứng từ sử thi sang cảm hứng thế sự đời tư đã đem đến chovăn xuôi thời kỳ đổi mới nói chung và truyện ngắn nói riêng nhiều thayđổi Không còn sự ngợi ca một chiều đầy nhiệt tình hào sảng như trước nữa

mà lắng lại những suy tư chiêm nghiệm Bằng sự trải nghiệm của riêngmình, các nhà văn đã cho người đọc thấy rằng đời sống là một “kết cấu của

cả cái tốt lẫn cái xấu, cái thiện và cái ác” Các nhà văn có thể viết về mọiđiều, kể cả những điều trước kia cần phải né tránh Sự đổi mới lớn nhấttrong tư duy cảm hứng là ở những năm 80 do nhu cầu thẩm mỹ mới củabạn đọc, và được sự khuyến khích của Đảng, văn học đã bắt đầu có sự cáchtân Đây là thời kỳ văn xuôi có sự chuyển mình “trở dạ” Nghị quyết 05 vềvăn hoá Việt Nam đã mở ra được đời sống văn nghệ một cơ chế quản lý,tạo điều kiện cho văn học nói chung, văn xuôi nói riêng phát triển vớinhững tố chất mới so với thời kỳ trước đó, thời kỳ mà những tác phẩm haynhất là những tác phẩm viết về đề tài chiến tranh Ở đó là thế giới của cáicao cả, cái đẹp đang vươn lên trên sự tàn phá huỷ diệt của bom đạn, là thếgiới của lòng dũng cảm, sự thuỷ chung Nhưng khi những biến động của xã

hội luôn tác động đến cuộc sống, số phận con người đổi thay, những vấn đềthế sự và nhân sinh luôn đặt ra những câu hỏi dày vò lương tâm của mỗicon người, thì người viết cũng đã có những suy nghĩ và thái độ thích hợp.Nếu trước đây con người là đối tượng chỉ để ngợi ca và phê phán thì bâygiờ nó được nhà văn đi sâu vào phản ánh thế giới nội tâm, đi vào số phận

cụ thể, đời thường mà vẫn mang ý nghĩa nhân văn sâu sắc

Quả là khi hoàn cảnh lịch sử xã hội thay đổi, thị hiếu thẩm mỹ thayđổi, thưởng thức của độc giả cũng thay đổi Buộc nhà văn phải có sự đổimới trong tư duy cảm hứng Một thực tế sau 1975 cũng dễ nhận thấy làtrong cái tưng bừng, hồ hởi của niềm vui chiến thắng con người đang đứngtrước vận mệnh mới với bao nhiêu ngổn ngang phức tạp của cơ chế thịtrường, nhiều cơ hội nhưng cũng đầy thử thách, đó là cuộc đấu tranh trongchính bản thân của mỗi con người giữa cái cao cả - thấp hèn, thiện - ác…Hay nói cách khác con người từ hướng ngoại chuyển sang hướng nội; sốphận mỗi cá nhân cần được quan tâm từ chiều sâu tâm linh, những khátkhao thầm kín về tình yêu, hạnh phúc gia đình, về những gì là bản thể củacon người Độc giả, hơn ai hết là những người có quyền được đòi hỏi cácnhà văn của mình giải quyết những vấn đề mà họ quan tâm tìm hiểu Vănhọc sau những năm đầu giải phóng vẫn trượt theo một quán tính, vẫn mangtrong mình hơi hướng sử thi với cảm hứng ngợi ca một chiều, không phùhợp với cuộc sống xô bồ hiện tại Do đó, người đọc khó chấp nhận nhữngtác phẩm có ý đồ ngợi ca dễ dãi, chỉ khai thác một khía cạnh của con ngườihoặc cực tốt hoặc cực xấu, hoặc biến cuộc chiến đấu thành một cuộc sốnglãng mạn, nên thơ với những tình yêu, những cuộc gặp gỡ thi vị Độc giảmong đợi nhiều tác phẩm vươn tới sự phát hiện toàn vẹn về cuộc sống, làcái nhìn đa chiều, phức tạp hơn về hiện thực cuộc sống và số phận conngười

Một trong những biểu hiện chuyển mình mạnh mẽ của văn xuôi nóichung và truyện ngắn Việt Nam nói riêng là sự phong phú trong cảm hứngsáng tạo Ở giai đoạn này, văn học chuyển từ tư duy sử thi sang tư duy tiểuthuyết Đối tượng quan tâm của nhà văn không chỉ là hiện thực đấu tranhcách mạng và xây dựng chủ nghĩa xã hội, mà là toàn bộ đời sống hậu chiếnvới bao bộn bề lo toan Hướng tới cuộc sống đời thường, đến con người đời

tư, văn học đã chuyển từ cảm hứng ngợi ca hào hùng sang cảm hứng thế sự.Trong nguồn cảm hứng đời tư - thế sự, nhà văn có thể phê phán có thể ngợi

ca, có thể chiêm nghiệm quá khứ hay trăn trở với thân phận con người

- §æi míi h×nh thøc nghÖ thuËt

Khi nói đến sự đổi mới về hình thức nghệ thuật trong truyện ngắn sau

1975, trước hết chúng ta phải nói đến sự đổi mới về cốt truyện Nếu nhưtrước đây, cốt truyện thường đóng vai trò chủ yếu trong truyện ngắn thìtruyện ngắn hôm nay cốt truyện không còn đóng vai trò độc tôn, chủ đạonữa Thậm chí người viết không cần đến cốt truyện Chi tiết, sự kiện và tâm

lý nhân vật lên ngôi Truyện ngắn ở thời kì đổi mới thường viết theo dòngsuy tưởng, có lối viết phân mảnh rời rạc và lộn xộn một cách có chủ ý, lốiviết của các nhà văn hướng về đời sống riêng tư và các uẩn khúc nội tâmcủa con người

Truyện ngắn sau 1975, đã không ngừng tìm tòi cách viết, lối viết linhhoạt hơn trong bút pháp sáng tạo Bút pháp tả thực được vận dụng trongsáng tác truyện ngắn thời kì này đã có nhiều thay đổi trong quan niệm sovới trước đây Bút pháp tả thực được sử dụng để soi chiếu hiện thực ởnhiều phương diện, nhiều góc độ khác nhau để bảo đảm tính chân thực vàtoàn diện Bút pháp phúng dụ, huyền thoại được rất nhiều nhà văn ở thời kìđổi mới sử dụng Khi sử dụng bút pháp phúng dụ, huyền thoại bên cạnh bútpháp tả thực sẽ giúp cho nhà văn nhìn sâu hơn vào thế giới, đồng thời tạo ra

sự lạ hoá để thu hút người đọc Văn học sau 1975 sử dụng rất thành côngbút pháp trào lộng giễu nhại, bút pháp tượng trưng trong các tác phẩm

Chính sự đa dạng trong bút pháp sáng tạo đã tạo nên sự đa dạng trong hìnhthức truyện Truyện ngắn Việt Nan sau 1986 đã thực sự khẳng định được vịtrí trong các thể loại khi đáp ứng được nhu cầu của độc giả, khi nó tỏ ra làthể loại có nhiều ưu thế trong chiếm lĩnh và phản ánh đời sống.

1.3 Nhìn chung về những đóng góp của truyện ngắn Chu Lai sau 1975

1.3.1 V i nét v ài nét v ề tiểu sử Chu Lai

Nhà văn Chu Lai tên khai sinh là Chu Ân Lai, sinh ngày 05-02-1946.Quê gốc của ông ở thôn Tam Nông, xã Hưng Đạo, huyện Tiên Lữ, tỉnhHưng Yên Ông sinh trưởng trong một gia đình có truyền thống văn họcnghệ thuật Cha ông là nhà viết kịch nổi tiếng Học Phi Ông sớm có điềukiện tiếp xúc với sách vở và văn học nghệ thuật, ông yêu văn học từ nhỏ.Bản thân ông cũng sớm bộc lộ năng khiếu nghệ thuật Sau đó gia đình ôngchuyển lên Hà Nội sinh sống từ những ngày ông còn nhỏ Vùng quê yên ả,ngọt ngào đã cho ông ký ức đẹp về quê hương, làng mạc, còn Hà Nộihuyên náo đã tạo cho ông cốt cách lịch lãm, tài hoa của người con đất kinhthành

Tốt nghiệp phổ thông, Chu Lai thi đỗ vào đại học, đang học năm thứnhất đại học, cũng giống như bao thanh niên khác, khi hoàn cảnh đất nướcđang chìm trong khói lửa của cuộc kháng chiến chống Mĩ cứu nước, ChuLai tình nguyện lên đường nhập ngũ Thời kỳ đầu của quân ngũ, Chu Laiđược điều về làm diễn viên Đoàn kịch nói Tổng cục Chính trị Khuôn mặtđặc biệt thích hợp để đóng những vai phản diện đã khiến chàng trai trẻ lịchlãm của chốn Hà thành không toại nguyện Khoác áo lính chàng trai trẻ đãxin ra chiến trường trực tiếp cầm súng chiến đấu Sau này, Chu Lai chuyển

về đơn vị đặc công chiến đấu ở vùng ven Sài Gòn trong những ngày giankhổ ác liệt nhất của cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước Có thể nóinhững năm ở chiến trường là tiền đề, cơ sở để sau này ông tạo nên nhiềutác phẩm tiểu thuyết cũng như truyện ngắn Đã có lần ông tâm sự với độcgiả, trong khoảng thời gian làm người chiến sĩ đặc công ngang dọc vùng

ven sông Săi Gòn, ông đê viết văn như viết nhật ký, trong ông lúc đó có sựđam mí, tình yíu thương, lòng thù hận thôi thúc, để rồi những tâc phẩmchắt lọc từ cuộc chiến đấu được bỏ văo thùng đạn đại liín đem dấu xuốngđây sông Săi Gòn Những ngăy thâng văo sinh ra tử ở chiến trường đê đểlại những dấu ấn sđu sắc trong tđm hồn Chu Lai vă chính nơi đđy cho ôngvốn sống phong phú về cuộc sống vă số phận con người ở nơi mă ranh giớigiữa sự sống vă câi chết chỉ lă gang tấc Môi trường chiến đấu giúp ChuLai thănh công khi viết về đề tăi chiến tranh vă những người lính Từng lănlộn ở chiến trường nín hơn ai hết Chu Lai hiểu rất rõ cuộc sống của ngườilính Đđy chính lă những kinh nghiệm xương mâu cho nghiệp viết văn mẵng theo đuổi Những nhđn vật trong truyện ngắn của Chu Lai có vẻ giốngông, lă những người lính phố phường ra đi khâng chiến, nhưng cũng rấtbặm trợn mă hăo hoa, gan lì mă can đảm.

Những năm ở đơn vị đặc công, ông từng giữ trọng trâch đại đội trưởngđại đội trinh sât chiến đấu cho đến ngăy giải phóng Miền Nam, thống nhấtđất nước Sau 1975, ông về lăm trợ lý tuyín huấn Quđn khu VII Cuối năm

1976, ông về trại sâng tâc văn học Tổng cục Chính trị, sau đó đi học lớpkhoâ I của Trường Viết văn Nguyễn Du Tốt nghiệp trường viết văn, ông

về công tâc tại tạp chí Văn nghệ Quđn đội cho đến khi về hưu.

Tố chất văn chương, nghiệp nhă cùng với vốn sống, vốn chiến đấu lănlộn mười năm ở chiến trường đê giúp ông tích luỹ được những kinh nghiệmdăy dạn vă vốn sống phong phú Những tâc phẩm của ông lă sản phẩm củatăi năng vă thực tế trải nghiệm Ông đê cho ra mắt độc giả một khối lượngtâc phẩm khâ đồ sộ vă gặt hâi được những thănh công đâng kể, thu hút sựquan tđm rộng rêi của công chúng Những cuốn tiểu thuyết vă truyện ngắn

đê được độc giả đón nhận một câch nồng nhiệt vă gđy được tiếng vang

trong lòng độc giả như Ăn măy dĩ vêng (giải A của Hội đồng Văn học về đề

tăi chiến tranh câch mạng vă lực lượng vũ trang Hội Nhă văn năm 1993,

giải thưởng Văn học Bộ Quốc phòng năm 1994); Cuộc đời dăi lắm (Giải

thưởng Hội Nhà văn 2001)… Những tác phẩm của Chu Lai đã có nhiều đổimới trong quan niệm về hiện thực và con người.

Chu Lai là nhà văn không chỉ viết thành công trong thời khói lửa màcòn xuất sắc với những sáng tác vào những năm 1990 và sang cả thế kỷXXI Với sức sáng tạo mạnh mẽ, dồi dào, Chu Lai đã vươn lên thành mộtcây bút tiêu biểu và trở thành gương mặt sáng giá trong những cây bút viết

về đề tài chiến tranh và cuộc sống của người lính thời hậu chiến Đối vớinghiệp văn, Chu Lai là người nghiêm túc, thậm chí khắt khe Ông cho rằngviết văn là nghề khổ luyện, “nghề tự ăn óc mình”

Những năm gần đây Chu Lai xuất hiện nhiều trên báo chí và truyềnhình và đặc biệt là trong các cuộc hội thảo về văn học

Với những thành tựu đã đạt được, Chu Lai đã khẳng định được tàinăng sáng tạo của mình và xứng đáng là một trong những cây bút tiêu biểucủa nền văn xuôi đương đại Việt Nam

1.3.2 Quá trình sáng tác của Chu Lai

Chu Lai sáng tác từ rất sớm Năm 17 tuổi ông đã cho ra đời một truyện

ngắn đầu tay “Hũ muối người Mơ Nông”, đăng trên báo Độc lập năm 1963.

Đây là tác phẩm được hoàn thành trong những năm tháng chiến đấu giankhổ tại đơn vị đặc công ở vùng sâu Sài Gòn Tác phẩn viết theo kiểu nêugương người tốt việc tốt, ca ngợi khí tiết người Tây Nguyên Sự ra đời củatác phẩm chưa thực sự gây được tiếng vang Phải đến những năm sau 1975,

sự nghiệp sáng tác của Chu Lai bắt đầu được khẳng định với sự ra đời của

các truyện ngắn: Kỷ niệm vùng ven, Lửa mắt được đăng trên báo Văn nghệ,

Anh Hai Đởm đăng trên báo Văn nghệ năm 1976… Những tác phẩm này sau này được tập hợp trong tập truyện “Truyện ngắn Chu Lai” Cũng từ đây

tên tuổi của Chu Lai mới được chú ý

Sau 1975, Chu Lai đã cho ra mắt bạn đọc một loạt các tác phẩm như:

Nắng đồng bằng (tiểu thuyết, 1978), Vùng đất xa xăm (tập truyện ngắn,

1983), Út Teng (tiểu thuyết, 1983)… Từ những tác phẩm đầu tay cho đến

các tác phẩm sau này, dù đã có nhiều đổi mới nhưng Chu Lai luôn trungthành với đề tài chiến tranh và người lính Trong sáng tác của ông mảng đềtài này luôn được thể hiện một cách trung thực, dung dị với âm hưởng chủđạo là ngợi ca Những tác phẩm ra đời từ sau 1975, với những truyện ngắn

như: Cái tát sau cánh gà, Phố nhà binh, Mất, Con tôi đi lính… Giai đoạn

này ngòi bút Chu Lai đã thực sự có nhiều thay đổi và gặt hái được nhiềuthành công trong sự nghiệp văn học của mình Giai đoạn này ngòi bút ChuLai đã đánh dấu một giai đoạn đổi mới trong bút pháp, Chu Lai thường thểhiện cách nhìn nhận phân tích vấn đề sâu sắc hơn, văn phong đằm thắmhơn, đặc biệt là khả năng suy nghẫm, triết lí sâu xa, tâm huyết hơn Lúc nàyngòi bút Chu Lai thường hướng đến nhiều vấn đề của đời sống nhưng xoayquanh cuộc sống của người lính trở về sau chiến tranh Những tác phẩm rađời sau 1975 đã có nhiều đổi mới trong quan niệm hiện thực và con người.Chu Lai đã dần dần thoát khỏi cảm hứng sử thi, đi sâu khám phá cuộc sốngđời tư với những nỗi niềm thật nhất, con người nhất

Những tác phẩm gần đây như: Khúc bi tráng cuối cùng (2004), Chỉ còn một lần (2006)… ngòi bút Chu Lai hướng về cuộc sống thường nhật

của những con người bình thường và của những người lính trong thời bình.Những chi tiết, những cảnh đời thực, những câu truyện phố sá, gia đìnhthường nhật trong kinh tế thời mở cửa, được ông xây dựng khá sinh động,đầy tính triết lí dự báo sâu sắc

Nhiều tác phẩm của Chu Lai có được sức sống lâu bền trong lòngngười đọc bởi ông đã dồn nhiều tâm huyết cho những tác phẩm của mình

và có sự tìm tòi đổi mới trong cách viết Trong sáng tác ông mượn nhữngcâu truyện bất ngờ, với những chi tiết li kỳ ngoạn mục để khắc hoạ, tái hiệnđến tận cùng hiện thực chiến tranh và cuộc sống, đồng thời những tác phẩmnày cũng mang đậm tính triết lí sâu sắc Những tìm tòi trong hình thức kể

chuyện với những tỡnh huống gay cấn li kỡ đó tạo nờn sức hấp dẫn trongsỏng tỏc của ụng núi chung và truyện ngắn của ụng núi riờng.

Chu Lai là cõy bỳt viết khoẻ, cú sự đam mờ và tõm huyết Chớnh vỡvậy ụng đó cú được những thành cụng và đúng gúp nhất định vào văn xuụiđương đại Việt Nam

1.3.3 Nhìn chung vế những đóng góp của truyện ngắn Chu Lai

Chu Lai sỏng tỏc ở nhiều thể loại khỏc nhau: truyện ngắn, tiểu thuyết,bỳt ký, kịch… Chu Lai sỏng tỏc từ khi cũn rất trẻ và bền bỉ cho đến tận bõygiờ Sự miệt mài của Chu Lai đó cho ra đời nhiều tỏc phẩm cú giỏ trị Cúthể kể đến một số tỏc phẩm chớnh như sau:

- Người im lặng (truyện ngắn – 1976)

- Nắng đồng bằng (tiểu thuyết – 1977)

- Đụi ngả thời gian (truyện ngắn – 1979)

- Vựng đất xa xăm (truyện ngắn – 1981)

- Sụng xa (tiểu thuyết – 1982)

- Út Teng (truyện thiếu nhi– 1983)

- Giú khụng thổi từ biển (tiểu thuyết – 1985)

- Vũng trũn bội bạc (tiểu thuyết – 1990)

- Bói bờ hoang lạnh (tiểu thuyết – 1990)

- Ăn mày dĩ vóng (tiểu thuyết – 1992)

- Phố nhà binh (truyện ngắn – 1992)

- Nhà lao cõy dừa (Ký sự - 1992)

- Phố (tiểu thuyết – 1993)

- Truyện ngắn Chu Lai (2003)

Những tỏc phẩm của Chu Lai đó gặt hỏi được một số thành cụng đỏng

kể Như: Ăn mày dĩ vóng (giải A của Hội đồng Văn học về đề tài chiến

tranh cỏch mạng và lực lượng vũ trang Hội Nhà văn năm 1993, giải

thưởng Văn học Bộ Quốc phũng năm 1994); Cuộc đời dài lắm (Giải

thưởng Hội Nhà văn 2001)…

Sự xuất hiện hàng loạt tác phẩm của Chu Lai đã nhanh chóng xác địnhtrong lòng độc giả tên tuổi của một chiến sĩ - nhà văn góp phần không nhỏlàm nên bức tranh phong phú của truyện ngắn Việt Nam sau 1975 Chu Lailuôn thể hiện sự nỗ lực cách tân nghệ thuật, bởi ý thức làm mới nghệ thuậtcũng là làm mới chính mình Chu Lai đã có những cách thể hiện mới vềnhững vấn đề hiện thực cuộc sống, con người, nhân vật, đề tài, tạo dựngtình huống… tạo nên sự phong phú, đa dạng về sắc thái cho diện mạochung của truyện ngắn hiện đại Qua khảo sát các truyện ngắn của Chu Lai,chúng tôi thấy những cách tân nghệ thuật của ông chủ yếu ở mảng đề tàichiến tranh, người lính và cuộc sống đời thường của người lính thời hậuchiến Đặc biệt truyện ngắn của Chu Lai thời kỳ sau 1975 thường xoáy sâuvào một đề tài chủ lực là người lính thời bình, mối quan hệ đa chiều của họvới các lĩnh vực phức tạp của cuộc sống hiện nay Chưa có nhà văn nàoviết nhiều truyện ngắn chuyên về đề tài người lính thời hậu chiến với sốlượng lớn như Chu Lai Chu Lai cũng đem đến cho truyện ngắn thời kì đổimới cái nhìn mới về thời hậu chiến với những bình diện, gam màu tối –sáng khác nhau, đó là: sự máy móc, hẹp hòi, sai lầm của một số lãnh đạo;

sự tha hoá, tham ô, hối lộ; sự xuống cấp của các quan hệ nghĩa tình vốnthiêng liêng, bền chặt trong chiến tranh

Chu Lai đã xây dựng trong truyện ngắn của mình một hệ thống nhânvật khá phong phú và đa dạng, đủ mọi thành phần, lứa tuổi ngành nghề: kỹ

sư, bác sĩ, bộ đội, công nhân, nhà văn, nhà báo, nhà thơ… Nhân vật trungtâm của Chu Lai thường là hai kiểu nhân vật Đó là nhân vật mang cốt cáchanh hùng trận mạc với nhiều chi tiết ly kỳ và nhân vật là những người línhmang bi kịch của cuộc sống đời thường Nhiều truyện ngắn của Chu Lai,

nhân vật mang cốt cách anh hùng trận mạc: Mười, Ba Liên (Kỷ niệm vùng ven), Đởm (Anh Hai Đởm), Việt (Lửa mắt)…

Việt (Lửa mắt) là một chiến sỹ trinh sát trong một lần điều tra đồn

giặc, bị kẹt, buộc phải nằm lại giữa ban ngày ngay sát hàng rào đồn địch

Anh rơi vào một tình thế hiển nguy nhất khi phải đối mặt với tên lính nguỵ,

sự sống của anh lúc này thật là mong manh Anh đã dùng sức mạnh củachính nghĩa, thể hiện qua ánh sáng đôi mắt để đánh bại kẻ thù: “Hai ánhmắt bắn vào nhau Ánh mắt xanh của cặp mắt sáng vang lên như hai lưỡigươm chém nát tia mắt trắng dã” Chính kẻ thù sau đó cũng phải thú nhận:

“Con mắt của anh làm tôi sợ”

Ba Liên (Kỷ niệm vùng ven) một người con gái nhỏ nhắn, xinh đẹp

nhưng gan dạ vô cùng Một mình chị giữa vòng vây của giặc, dám tỉnh bơcặp bồ với một thiếu tá giặc ra thoát, rồi “xỉa dao găm vô bụng người tìnhngọt xớt”

Nếu như những tác phẩm trước 1975 trực tiếp viết về đề tài chiếntranh, các nhân vật được Chu Lai xây dựng mang cốt cách anh hùng trậnmạc thì những tác phẩm sau 1975 khi đất nước chuyển sang thời kỳ xâydựng, nhân vật của nhà văn Chu Lai lại là những con người luôn gặp phảinhững bi kịch giữa cuộc sống đời thường Họ sống với những mặc cảm

như: Lưu An (Bức chân dung của người đàn bà lạ), Tuân (Dòng sông yên ả), Thẩm (Phố nhà binh) Họ là những người đã từng trải qua quân ngũ,

từng sông pha trận mạc, từ chỉ huy đến binh sỹ khi trở về với cuộc sống đờithường đều vấp phải những bi kịch, đều ám ảnh bởi quá khứ

Chu Lai đã đi vào ngóc ngách của đời sống tâm linh con người Ông

đã làm cho người đọc bất ngờ bằng những khám phá nghệ thuật của mình.Chu Lai nhìn chiến tranh qua số phận con người, cảm hứng thế sự dầndần thay thế cho cảm hứng sử thi, cảm hứng nhân bản, càm hứng bi kịch vànhu cầu thể hiện nỗi buồn đã trở thành cảm hứng chủ đạo của nhiều truyệnngắn Chu Lai

Chu Lai là nhà văn rất thành công trong việc tạo lập các lớp ngôn ngữtrong tác phẩm của mình Chu Lai là nhà văn sớm tham gia hoạt động cáchmạng và từng là lính lăn lộn ở nhiều chiến trường miền Nam nên chất lính

đã thấm sâu vào con người ông, văn ông Trong truyện ngắn của mình Chu

Lai thường xây dựng ngôn ngữ mang đậm chất lính, mộc mạc, dân giãnhưng cũng sâu sắc, đằm thắm, giàu chất triết lý.

Ngôn ngữ trong truyện ngắn Chu Lai thường mang đậm chất lính Ông

sử dụng lớp từ gắn với chiến tranh như: vũ khí, đạn dược, chiến trường,mặt trận… Chất lính trong Chu Lai còn thể hiện ở lớp từ xưng hô rất đặctrưng Đó là những lớp từ quân đội như: lính, thủ trưởng, đồng chí…

Chủ đề xuyên suốt trong tác phẩm của Chu Lai là lí giải về sức mạnh

và vẻ đẹp kì lạ của người cầm súng Nên trong truyện ngắn của Chu Lai,những người lính có rất nhiều vẻ đẹp đáng ngợi ca Đó là sự dũng cảm,chấp nhận hi sinh vì đất nước, gác tình cảm riêng để tham gia chiến đấu.Khi nói tới những đóng góp của Chu Lai ở phương diện nghệ thuật,nhà phê bình văn học Lý Hoài Thu nhận xét: “về bút pháp, Chu Lai đã tạo

ra được sự đa dạng về màu sắc thẩm mỹ, đa chiều về thời gian, không gian,

đa thanh về giọng điệu, âm hưởng Bên cạnh sắc thái trữ tình của Phố vắng, Dòng sông yên ả là những xung đột gắt gao, là tiết tấu dồn dập đầy kịch tính của Phố nhà binh Bên cạch dòng tâm tưởng triền miên của

Người không đi qua hoàng cung là những lời lẽ sâu sắc mà thấm thía của

Người cha nhu nhược… ”; “văn Chu Lai gất gần với ngôn ngữ điện ảnh.

Có cảm giác như ngòi bút của anh cũng “lướt”, cũng “lia” từ nhiều góc độ,cũng tiến cận cảnh, cũng lùi xa viễn cảnh như ống kính của người quayphim… Văn Chu Lai vì thế gân guốc, khoẻ khoắn… ” “Về kết cấu, anh vậndụng nhiều thủ pháp đồng hiện và coi đó là một trục chính, là mối giao lưugiữa quá khứ và hiện tại” [67, 95]

Chu Lai là một trong những gương mặt sáng giá của nền văn học giaiđoạn sau 1975, được ghi nhận là có những đóng góp cho sự nghiệp pháttriển của văn học Sự đóng góp của Chu Lai không chỉ ở việc ông đã thểhiện được một cách chân thật, sinh động những vấn đề chiến tranh và sốphận người lính cũng như sự vận động, phát triển của đất nước những nămsau chiến tranh theo một cách nhìn mới Và qua việc tái tạo cuộc sống đầy

gian khổ ác liệt đó, ông đã cho thấy sự nỗ lực của chính mình trong việccách tân nghệ thuật Ý thức luôn làm mới mình đã khiến cho Chu Lai trởthành một tác giả sung sức và các sáng tác của ông đem đến nhiều điều mới

lạ, bất ngờ cho độc giả

Chương 2

đặc điểm truyện ngắn chu lai trên phơng diện

lựa chọn đề tài và cảm hứng sáng tạo

2.1 Đề tài trong truyện ngắn Chu Lai

2.1.1 Đề tài chiến tranh

Chiến tranh quả là một đề tài lớn đối với cỏc thế hệ cầm bỳt, nhất là ởmột đất nước tiếng sỳng mới lắng xuống chưa lõu, chiến tranh dự đó đi quanhưng vẫn cũn đú những nỗi đau hiện hữu ỏm ảnh và day dứt lũng người

Vỡ vậy nú vẫn luụn là một “vựng đất giàu hiện thực”, “càng lật xới càngmàu mỡ” của cỏc nhà văn, đặc biệt là cỏc nhà văn mặc ỏo lớnh Đề tài chiếntranh là nguồn mạch phong phỳ khụng bao giờ vơi cạn của văn học ViệtNam từ khi hỡnh thành cho đến nay Trước 1975, đề tài chiến tranh đượckhai thỏc ở phương diện tinh thần chiến đấu anh dũng, kiờn cường của quõn

ta và sự tàn ỏc dó man của kẻ thự Cỏc nhà văn đó miờu tả chiến tranh vớilũng tự hào về mỗi chiến cụng của quõn và dõn ta trong cỏc cuộc khỏngchiến Sau 1975, chiến tranh được nhỡn ở nhiều chiều hơn, cả ở hai phớahào hựng và bi thương, cả ở chiến cụng lẫn mất mỏt, ở cả chiến thắng vàthất bại Trong văn học sau 1975, chiến tranh đó được “nhận thức lại” từ sựtỏc động ghờ gớm của nú đến tớnh cỏch và số phận của con người với baonhiờu nỗi ộo le, bi kịch xút xa, nỗi buồn dai dẳng Tớnh chất khốc liệt củachiến tranh khụng chỉ thể hiện qua những đau thương tang túc mà cũn đượcthể hiện qua những di chứng tinh thần của con người thời hậu chiến Đú lànhững vấn đề được cỏc nhà văn quan tõm thể hiện trong nhiều tỏc phẩm.Bởi thế những trang văn viết về chiến tranh vẫn tiếp tục ra đời và đạt đượcnhững thành tựu mới

Là một nhà văn trưởng thành trong khúi lửa của cuộc khỏng chiến,Chu Lai nổi lờn với những sỏng tỏc vào những năm 1990 của thế kỷ XX vàvắt sang cả thế kỷ XXI Trong quỏ trỡnh đổi mới văn học, so với cỏc nhàvăn quõn đội cựng thời, với sức sỏng tạo mạnh mẽ, dồi dào, Chu lai đó

vươn lên thành một cây bút tiêu biểu và trở thành gương mặt sáng giá trongnhững cây bút viết về đề tài chiến tranh Dường như các sáng tác chủ yếucủa Chu Lai đều bị thu hút vào “cái vòng cương toả của những cảm xúcchiến trận” Với Chu Lai “nghệ thuật phải lấy cảm hứng từ niềm tự tôn dântộc” và với những người đã từng trải qua chiến tranh thì niềm tự tôn đóchính là “ngọn gió trận mạc” Hơn mười năm trên chiến trường đã giúpChu Lai nhận thức được cái giá đẫm máu của những cuộc đụng độ lịch sửnên ông thoả sức tung hoành trong biên độ ít giới hạn của đề tài này Vìthế, ông trở thành nhà văn độc đáo khi trong toàn bộ tác phẩm của mình dù

là tiểu thuyết hay truyện ngắn, dù viết về thời chiến hay thời bình ông chỉlấy duy nhất một niềm cảm hứng, một đề tài đó là viết về chiến tranh Vớigần ba chục truyện ngắn xuất bản thì đã có tới ngót nửa số lượng tác phẩm

là viết về đề tài chiến tranh Ông vẫn thuỷ chung son sắt với đề tài chiếntranh cách mạng và người lính “Sự nhất quán trong tư duy sẽ hình thànhnhân cách, sự nhất quán trong sáng tạo sẽ hình thành tài năng” Chu Lailuôn nhất quán trong sáng tạo ở đề tài chiến tranh cách mạng và người línhđồng thời đề tài đó trở thành “nghệ thuật đích thực”, là kết tinh tâm huyết

và tài năng của Chu Lai

Truyện ngắn Chu Lai đã khắc hoạ đậm nét số phận người lính từ thờichiến vắt qua thời bình Truyện ngắn ông đặt ra nhiều vấn đề mang ý nghĩanhân văn sâu sắc, như vấn đề nhìn lại cuộc chiến, vấn đề đời sống tâm linhcủa những con người một thời hiến dâng xương máu cho tổ quốc Đề tàichiến tranh cách mạng và người lính trong mỗi trang viết của Chu Lai đềuđược phản ánh với nhiều góc độ, nhiều gam màu khác nhau

Từ những truyện ngắn đầu tay của Chu Lai cho đến những truyệnngắn gần đây nhất dù đứng ở góc độ nào, trực tiếp hay gián tiếp vẫn hiệnlên trong những trang văn của ông là hiện thực về chiến tranh Là “bộ mặtgớm ghiếc của chiến tranh với những móng vuốt sắc nhọn của nó” Với tưcách là người từng tham chiến, vốn sống ở chiến trường đủ để Chu Lai tái

hiện hiện thực chiến tranh với tất cả hình hài đặc thù của nó Khi viết vềhiện thực chiến tranh nhà văn Chu Lai đã đi sâu vào phản ánh sự tàn khốccủa chiến tranh Mỗi nhà văn có cái nhìn nhận khác nhau về sự tàn khốccủa chiến tranh Bảo Ninh đứng từ góc độ nhân tính để nhìn thấy hậu quảcủa nó đối với sự duy trì nòi giống: “Chiến tranh là cõi không nhà, khôngcửa, lang thang khốn khổ và phiêu bạt vĩ đại, là cõi không đàn ông, khôngđàn bà, là thế giới bạt sầu vô cảm và tuyệt tự khủng khiếp nhất của giònggiống con người” [48, 33] Còn với Chu Lai chiến tranh được gói gọn trongmột định nghĩa mộc mạc nhưng lại bao hàm được bản chất tàn phá, huỷ diệt,

đó là “ngày nào cũng nhìn thấy người chết, ngày nào cũng chôn người chết

mà vẫn chưa đến lượt mình” [36, 43] Chiến tranh với những cảnh tượngđau lòng “một cảnh tượng đau lòng hiện ra: cả căn nhà ba tầng sụp đổ ụp,

từ trong đống vụn nát, khói vẫn khét lẹt bay ra Không cần một lời hô hoán,người ta lao vào khuân vác, đào bới đưa những người bị vùi ra xe, ra chỗthoáng Có người còn thoi thóp, có người đã chết mắt mở kinh hoàng” [35,

215] Trong truyện ngắn Đêm nghe gà đập chuông Chu Lai luôn để cho

người đọc phải day dứt, suy nghĩ về sự đau thương mất mát của những sốphận người lính trong chiến tranh “chết lúc nào thì chết, chết ở đâu cũngđược, trước sau gì rồi chả chết, nhưng xin đừng ngã xuống với thân xácbầm dập vết đạn thù ở đây, giữa khói hương tĩnh lặng thế này” [35, 326]

Để gia tăng tính hiện thực cho mỗi trang văn khi viết về chiến tranh, trongcác truyện ngắn của mình, Chu Lai miêu tả những cái chết rất thương tâm

Liên trong truyện ngắn Kỷ niệm vùng ven là một nữ chi uỷ viên chi bộ quân

y đang cùng đồng đội hành quân, vào lúc ít ngờ nhất thì Liên bị trúng đạn

“Một tràng pháo sáng bay ú ú… rồi treo lơ lửng trên đầu, cây cỏ bị phá tantận gốc Thôi rồi! Liên bị rồi; Tôi nhào tới ôm xốc cô lên Liên thở khókhăn, mắt nhắm thiếp Từ ngực phải Liên, máu đang sủi bọt, đùn ra nhưmuội nước ướt đẫm áo, nhuộm móng tay tôi” [35, 173] Những trang văncủa Chu Lai thường đào sâu lý giải về sự sống và cái chết, về thực trạng

đau thương đang diễn ra trên chiến trường Những day dứt, trăn trở về sự

hy sinh, mất mát luôn trở lại nhiều trong văn Chu Lai Nhân vật Mười trong

truyện ngắn Kỷ niệm vùng ven trước cái chết của Liên người con gái mình

yêu thương đã phải thốt lên rằng: “Trong đời chiến đấu đã bao lần bịthương và bao lần băng bó vết thương cho đồng đội, nhưng sao lần này tôithấy cào xé tim gan!” [35, 174] Trên chiến trường mức độ khủng khiếpcủa chiến tranh gây ám ảnh cho người còn sống Ông Hoán trong truyện

ngắn Người không đi qua hoàng cung tới giờ luôn trăn trở: “Cả một đời

trận mạc nhọc nhằn, cứ mỗi lần có việc ra nghĩa trang là trong ông lạichoáng ngợp cái ý nghĩ này Sống nặng nề mà sao chết lặng như tờ đếnthế” [35, 61]

Nhưng những thương tích và cái chết của người lính không phải từphía kẻ thù mà từ chính những người đồng đội hoặc trực tiếp hoặc giántiếp, hoặc cố tình hoặc vô ý gây ra Cái chết đau thương của Tùng trong

truyện ngắn Người không đi qua hoàng cung thật xót xa và đau đớn Chỉ

còn hai ngày nữa thôi là đã được rút quân rồi vậy mà Tùng bị thương nặng

và chết do quyết định sai lầm của thủ trưởng Hoán Hoán phải thốt lêntrong hối hận trước cái chết của Tùng “tin rằng ông sẽ áy náy suốt đời”

Để rồi khi đến nghĩa trang thăm mộ Tùng “từ nghĩa trang đó đi ra, ông thấynhư tan rã cả người” [35, 76] Đôi khi cái chết đến với người lính chỉ là sự vôtình của họ “đã có không ít người bị chết vì đá phải chính trái mìn mình gàirồi” [35, 111] Chiến tranh quả là tàn khốc và đau thương Tuệ trong truyện

ngắn Anh Hai Đởm chỉ vì tham sống sợ chết mà định bỏ hàng ngũ chạy

sang bên kia chiến tuyến của kẻ thù đã phải hứng chịu một cái chết thậtthảm thương “Chua xót thiệt! Thằng phản bội tính chạy về nương bóng kẻthù lại bị chính mìn bẫy kẻ thù sát hại” [35, 124]

Trong những truyện ngắn của Chu Lai, người đọc nhận thấy sinhmệnh con người thật nhỏ nhoi giữa khói lửa của chiến tranh Cái chếtkhông trừ bất kỳ ai, dù người đó ở chiến tuyến nào Người lính ngoài chiến

trường phải đón nhận cái chết dưới muôn nghìn dạng thái khác nhau Chiếntranh sự sống và cái chết luôn cận kề trong gang tấc, luôn rình rập conngười Ngay cả lúc mà ít ngờ nhất thì cái chết lại đã ở sát bên, đó là lúc bamươi tết “nói cho cùng, chiến tranh làm gì có tết Quần nhau liên miên,ngày nào cũng có người đi vào lòng đất, đến khái niệm về gia đình, về hậuphương, về tình yêu với người con gái ở lại cũng bị nhoà đi huống chi làkhái niệm về một cái tết” [35, 325] Chu Lai thật tài tình khi chọn một chitiết đắt giá để làm nổi bật lên tính chất tàn khốc của chiến tranh Tả khôngkhí tết của người lính mà chẳng hề có tết, tết đối với những người lính cũngchỉ là những ký ức xa xăm còn cái hiện hữu trong những ngày tết của họ là

đau thương, mất mát là cái chết gần kề Truyện ngắn Đêm nghe gà đập

chuông đã tái hiện một cái tết qua suy nghĩ của một trinh sát “năm đầu tiên

mũi đặc công được xé lẻ xuống bám trụ vùng ven, mạn Lái Thiêu - ThủĐức, chúng tôi mới có dịp được sống lại một mùi - vị của tết Nhưng oáioăm thay, lại là cái tết suýt lìa bỏ cuộc đời… Tối ba mươi, đêm giao thừa,biết rằng cái chết đang rình rập đâu đây mà sao đầu óc cứ tan chảy vào nỗixốn xang thăm thẳm thế này” [35, 325] Tết trong chiến tranh lại trở thànhnhững giây phút cam go nhất mà người lính phải gồng mình lên mà gánhchịu “kẻ thù cứ nhè mấy ngày xuân ngưng bắn hai bên mà nhe nanh ra rình

rập cắn càn” (Tiếng Hà Nội) [35, 261] Những giờ khắc thiêng liêng của

không khí đón xuân trên chiến trường của người lính mở ra trước mắt họlại là “Đã nhác thấy máu me đỏ lòm ở đâu đây Cả xương xẩu, ruột gan

phòi phọt ra nữa” (Đêm nghe gà đập chuông) Chiến tranh không phải trò

đùa nhưng sự khốc liệt của nó là có thật; mỗi người phải gồng mình lên đểchịu những thử thách Chiến tranh đối với bất cứ dân tộc nào cũng là điềubất đắc dĩ, chiến tranh không những có cái hùng mà còn có cả cái bi, cóniềm vui, nỗi buồn, có tình thương lòng dũng cảm; tính nhu nhược đớnhèn, có lòng trung thành và cả những giây phút dao động… Nói chung là

nó mang hai gam màu: dữ dội đến tận cùng nhưng cũng lãng mạn đến tậncùng.

Tuy đứng giữa cơn lốc chiến tranh, từng chịu đựng những dữ dội khốcliệt của nó, ngòi bút Chu Lai dấn sâu đến tận cùng hiện thực chiến tranh, táihiện lại khuôn mặt chiến tranh đúng như nó vốn có Cuộc sống chiến tranhkhông phải là tấm gương phản chiếu bằng phẳng mà có những khoảng lồilõm, có cả những mặt khuất lấp, những cảnh ngộ đáng thương tâm Chiếntranh có thể làm cho nhân cách của con người tốt đẹp hơn, cũng có thể làmcho nhân cách con người xấu xa hơn, cùng với những trạng thái ấy là quan

niệm sống, là lẽ sống, là lý tưởng của họ Đọc Anh Hai Đởm chúng ta có

thể nhận thấy chỉ có ba người Hai Đởm, Tuệ, Hồng trên cùng một chiếntuyến đang làm nhiện vụ áp sát để tiêu hao sinh lực định, trong hoàn cảnhhiểm nguy mỗi người đã có một lẽ sống, một lý tưởng riêng Trong lúc Mỹphản kích “Giết hết! Đốt hết! Ủi phá hết! Tận diệt màu xanh - chỗ ẩn náucủa lòng yêu nước” [38, 109] thì Hai Đởm đang ra sức làm những trái đạn

“Đởm làm cành cạch không nương tay… Cách cấu tạo trái công phu, tỉ mỉ,thông minh lạ lùng của anh Nó không do sách vở nào tạo nên, mà là kếtquả của những bài học xương máu, của sự cọ sát giữa cái sống và cái chết,của lòng căm thù và ý chí tiêu diệt địch, bảo vệ mình” [35, 110] Trước giờxung trận Đởm đã nói với đồng đội “Thằng Đởm này không bỏ bạn bè đâu.Còn một người cũng bám công sự Có chết thì chết tại công sự này mớingon” Còn Tuệ lại để lộ ra cái phầm khuất lấp đen tối trong đầu mình,

“Tuệ vừa rờ rẫm cái cửa hầm vừa than vãn: Chết! Chết! Chết! Đởm ơi!”Trong phút chốc Tuệ kéo Hồng bỏ trốn để chạy sang bên kia với kẻ thù.Lời Tuệ thuyết phục Hồng đã phơi bày bản chất đớn hèn của Tuệ “nhưng

em thử tính coi, mình chỉ loe ngoe có mấy mống, làm sao chống lại họ?Không sớm quay lại thì chỉ có chết dần, chết mòn, chết phơi xác trong rừngcho kỳ đà rỉa thịt thôi Trước cứ tưởng ngày một ngày hai đâu vào đó, ai dè

càng ngày nó càng mù tịt Ớn lắm rồi… Hồng nè, bây giờ mình trốn chuitrốn lủi riết cũng tiêu Chi bằng theo phứt một bên và phải theo bên mạnh thìmới bảo toàn được tính mạng và có tiền sài” [35, 123] Trước những lời lẽ vôliêm sỉ đó của Tuệ, Hồng đã phản ứng “Anh Tuệ! Làm vậy nhục lắm Anhdẫn tôi trở lại rừng, hay bắn chết tôi đi đã” Khi Tuệ bị Đởm bắt được thìTuệ đã để lộ rõ sự đớn hèn và vô liêm sĩ của mình “Anh Hai tha tội choem… Hồng xin giùm tôi đi… Tôi biết anh Hai nghe em nhiều” Thừa lúcĐởm sơ ý Tuệ đã đấm vào ngực Đởm rồi bỏ chạy Tuệ đã phải đánh đổi sựngu xuẩn của mình bằng một cái chết thê thảm “Đột nhiên một tiếng nổchoáng óc… một cảnh tượng thương tâm diễn ra trước mắt: Trong cái mùipha tạp khét lẹt, tanh tưởi của thuốc nổ của cây lá, của máu tươi… một thânxác đang vặn vẹo… Thằng phản bội tính chạy về nương bóng kẻ thù lại bịchính mìn bẫy của kẻ thù sát hại”.

Có một chủ đề xuyên suốt trong nhiều tác phẩm của nhà văn Chu Lai

là lý giải sức mạnh và vẻ đẹp kỳ lạ của người cầm súng Vì thế, trong nhiềutruyện ngắn của Chu Lai, nhân vật được xây dựng như những cốt cách anhhùng trận mạc, là những người lính có phẩm chất tốt đẹp: Mười, Ba Liên

(Kỷ niệm vùng biên), Đởm (Anh Hai Đởm), Việt (Lửa mắt), Thân (Một khái niệm tình yêu), Khương (Gió nơi ấy màu xanh)…

Việt (Lửa mắt) là một người trinh sát trong một lần điều tra đồn giặc,

bị kẹt, buộc phải nằm lại giữa ban ngày sát hàng rào đồn địch Anh rơi vàomột tình thế hiểm nguy khi sát mặt với tên lính ngụy, sự sống của anh lúcnày thật là mong manh Anh đã dùng sức mạnh của chính nghĩa, thể hiệnqua ánh sáng đôi mắt để đánh bại kẻ thù: “hai ánh mắt bắn vào nhau Ánhmắt xanh của cặp mắt sáng vang lên như hai lưỡi gươm chém nát tia mắttrắng dã, quấn lấy, đẩy nó thụt trở lại tròng mắt thằng lính… ngón tay nólẩy bẩy trong sự buốt cao độ, không ngoẹo lẫy cò được nữa” Chính kẻ thù

sau đó cũng phải thú nhận: “Con mắt của ông làm tôi sợ… tôi thấy ôngmạnh quá”.

Ba Liên (Kỷ niệm vùng ven) một nữ quân y nhỏ nhắn, xinh đẹp nhưng

gan dạ vô cùng Một mình chị giữa vòng vây của giặc, dám tỉnh bơ cặp bồvới một thiếu tá giặc ra thoát, rồi “xỉa dao găm vô bụng người tình ngọt xớt

để thoát thân”

Anh Hai Đởm (Anh Hai Đởm), một võ trang địa phương danh nổi như

cồn, quanh năm bận chiếc quần cụt, lại có “ngón” gài trái rất độc Mộtmình anh đã từng leo tuốt lên ngọn cây vừa đẩy B40 vừa la xung phong ápđảo cả một đại đội biệt động quân địch

Thân (Một khái niệm tình yêu), một con người mảnh khảnh có vẻ như

yếu đuối nhưng lại rất anh dũng kiên cường và cũng có những khả năng màngười khác không thể làm được Gặp tình thế khó khăn, bằng trí tuệ vàlòng dũng cảm anh đã đưa hai chiếc xe vượt qua cây cầu gãy như một tròxiếc trong sự thán phục của mọi người

Truyện ngắn của Chu Lai thường đặt ra nhiều vấn đề đáng quan tâmtrên đề tài chiến tranh Trong chiến tranh, mặt tốt, mặt xấu, kể cả nhữnggóc khuất khó nhận biết nhất vẫn được Chu Lai viết với những điều sâusắc, chân thật nhất Và cũng như chính Chu Lai tâm niệm: “hễ động đếnchiến tranh và người lính là động đến những tình cảm sâu xa mang tínhtrầm tích của xã hội” [13] Chu Lai đã từng tâm sự: “nếu viết về chiến tranh

mà chỉ là những trận đánh kinh hoàng và chết chóc thì không ai đọc cả…

nó phải dựa trên nền tảng của tình thương yêu” Có lẽ vì thế mà nhà vănNga M.Gorki đã từng nói: “Cuộc sống thiếu tình yêu không phải là cuộcsống mà là sự tồn tại Không thể sống thiếu tình yêu vì con người sinh ra cómột tâm hồn chính là để yêu” Cũng như các nhà văn khác trong tác phẩmcủa mình, Chu Lai đặc biệt quan tâm đến vấn tình yêu Đặc biệt là tình yêucủa người lính, tình yêu trong chiến tranh

Phần lớn những tác phẩm viết về chiến tranh nói chung và truyện ngắnviết về chiến tranh của Chu Lai đều tồn tại một giai điệu thứ hai đó là tìnhyêu, tình bạn, tình đồng chí Nhà văn quan niệm: “Viết về đề tài nào cũngđược nhưng nếu không có một nền tình yêu chắc chắn thì cuốn sách ấy đổ.

Dĩ nhiên tình yêu trong chiến tranh có đặc thù riêng Trong chiến tranh tìnhyêu mạnh hơn bình thường gấp nghìn lần” Qua những truyện ngắn củaChu Lai, tình yêu của những người lính được hiện lên với rất nhiều cungbậc khác nhau: tình yêu đơn phương, thầm kín của Hai Đởm với Hồng, tìnhyêu sâu sắc, đầy đam mê của Lâm và Tuân, tình yêu trong sáng tinh khiếtcủa Ba Liên và Mười… Trong chiến tranh tình yêu được miêu tả ở nhiềugóc độ Có những thứ tình yêu đầy chua chát và nghịch lý Trong truyệnngắn của Chu Lai đa phần đề cập đến tình yêu của người lính đứng trongchiến tranh ở nhiều trạng thái của những diễn biến tâm trang: bất hạnh đaukhổ, lầm lạc hối hận, hạnh phúc tràn trề, tin yêu mãnh liệt… Chiến tranh làđồng nghĩa với những hy sinh, hy sinh cả những điều danh giá nhất của conngười, hy sinh cả những tình cảm thiêng liêng Tình yêu được sử dụng như

là một chiến lược thoát thù Ba Liên (Kỷ niệm vùng ven) một nữ quân y nhỏ

nhắn, xinh đẹp nhưng gan dạ vô cùng Một mình chị giữa vòng vây củagiặc, dám tỉnh bơ cặp bồ với một thiếu tá giặc ra thoát, rồi “xỉa dao găm vôbụng người tình ngọt xớt để thoát thân” Có những lúc tình yêu như tônthêm sức mạnh để con người vượt qua khó khăn trong cuộc sống cũng như

chiến đấu Tùng (Người không đi qua hoàng cung) yêu mãnh liệt Đalin Sáp

một cô gái biên giới Campuchia nơi đơn vị Tùng đóng quân Cuộc đời binhnghiệp của Tùng đã đi nhiều nơi, anh đã gặp nhiều người, nhiều cô gái mặnmòi, trẻ đẹp, nhưng trong trái tim phóng khoáng của anh, anh chưa lưu giữmột ai, một hình ảnh nào Vậy mà giờ đây gặp cô gái tội tình vào đơn vịlánh nạn anh đem lòng yêu thương “Phải chăng cái vẻ đẹp tội tình kia từđịa ngục trở về, cái hình hài duyên dáng và cổ sơ kia mang sắc màu rêuphong của Bayon, Ăngco thăm thẳm nhân tình đã gặp chất hồn nhiên pha

chút hoang dại trong anh để chỉ chờ có thế là bùng lên thành lửa” Khi bịchỉ huy ban can ngăn và bị điều đi mặt trận khác Tùng đã thoảng thốt mànói rằng: “Thưa đồng chí sư đoàn trưởng Nếu không có cô ấy, cuộc chiếnđấu và mọi gian lao đối với tôi có thể chẳng có nghĩa gì nữa!” [38, 69].Tùng đã quyết liệt đấu tranh để giành giữ tình yêu của mình, Tùng dám làm

và dám chịu để bảo vệ tình yêu của mình Có những tình yêu được nảy nởngay trong hoàn cảnh cam go trong chiến trường Đó là tình yêu của hoạ sỹ

Lưu An với cô gái giao liên (Bức chân dung của người đàn bà lạ), họ quen

nhau trong một đên mưa rừng rơi không rứt, gió lạnh Trong lán chỉ có haingười: một hoạ sỹ trẻ mới từ nước ngoài trở về tình nguyện xin vào chiếntrường và cô gái giao liên đang trên đường dẫn hoạ sỹ đến binh trạm Quần

áo hai người ướt sũng, ánh lửa không đủ sức ấm để sưởi ấm cho hai người.Nhìn khuôn mặt xanh sao như tàu lá một dòng cảm xúc ngậm ngùi choángngợp Thân thể cường tráng nơi ông thổn thức, tình cảm dấy lên họ đã traocho nhau tất cả những gì thiêng liêng nhất Đây không phải là sống gấp, làtranh thủ hưởng thụ mà là một ý nghĩ rất đời thường, mang tính nhân vănkhi đặt nó vào hoàn cảnh cuộc chiến đấu kéo dài và con người luôn bị đặttrước ranh giới của sự sống và cái chết “Rừng đêm… Mưa gió… Chiếntranh… Chết chóc… đời con gái gian nan… Ngày mai cái gì sẽ xảy ra vớicô? Liệu có còn gặp lại nhau một lần” [35, 235] Trong truyện ngắn củaChu Lai ngoài những trang văn miêu tả những tình yêu nồng nàn mãnh liệtcòn có cả những nỗi đau đớn bất hạnh trong tình yêu Tình yêu đầu đời của

An giành cho Thái (Phố vắng) thật là nồng nàn da diết với bao ước hẹn cao

đẹp “anh đi, em không giữ được anh… sau này trở về nếu anh có què cụtchân tay, em sẽ làm lụng nuôi anh suốt đời” Vậy mà chỉ một năm sau An

đã phải đau đớn khi biết tin Thái đã đi lấy chồng Cái tin đó chỉ làm Annhói đau một tí rồi qua ngay “Cuộc sống của người lính ở chiến trườngnghiệt ngã quá! Đồng đội mất mát đi quá nhiều! đối với An một cái mất xavời vợi ấy nào có nghĩa gì Ngày mai cuộc chiến đấu sẽ còn ác liệt hơn và

bản thân anh, viên đạn kẻ thù bất cứ lúc nào cũng có thể tìm đến” [35,211] An quên ngay không phải vì tình yêu trong anh nguội lạnh mà vì một

lẽ anh lại nghĩ cho người mình yêu dù là người đã phản bội mình An đã tựxoa dịu nỗi đau của mình bằng ý nghĩ: viên đạn của kẻ thù bất cứ lúc nàocũng có thể tìm đến anh và người anh yêu sẽ trở thành gái nhỡ nhân duyên

Dù tự tìm một lý do để an ủi mình như vậy nhưng mỗi đêm về, sau mộttrận đánh, An lại thoáng buồn Những chuyện tình của người lính trongtruyện ngắn Chu lai thường mộc mạc, chân tình, yêu hết mình nhưng cũngrất tự nhiên, thánh thiện mà cao cả Việc miêu tả tình yêu trong chiến tranhcũng là cách để nhà văn Chu Lai lột tả đến tận cùng hiện thực về chiếntranh Trong chiến tranh, mặt tốt, mặt xấu, kể cả những góc khuất khó nhậnbiết nhất vẫn được Chu Lai viết với những điều sâu sắc, chân thực nhất.Chu Lai liên tục khám phá những bí ẩn của chiến tranh và người lính Tất

cả đều được viết với cảm hứng ngợi ca và bút pháp dung dị, chân thật Hiệnthực chiến tranh và cuộc sống được nhà văn khắc hoạ, tái hiện qua nhữngcâu chuyện bất ngờ, với những chi tiết chân thật, độc đáo Sự trần trụi củachiến tranh được thể hiện đến tận cùng, với những số phận cá nhân cũngđược đẩy đến tận cùng Tác phẩm của ông đạt đến chiều sâu triết lí: khôngthể từ chối nhưng ngược lại cũng không thể ôm khư khư mãi quá khứ.Những tìm tòi trong hình thức kể chuyện, thủ pháp đan xen đồng hiện thờigian với những tình huống gay cấn li kì đã tạo được sức hấp dẫn trongtruyện ngắn của ông

Vì vậy đối với nhà văn, chiến tranh với tất cả chất nhân bản muôn đờicủa nó đã và sẽ là cảm hứng chủ đạo trong sáng tác của Chu Lai

2.1.2 Đề tài cuộc sống đời thường thời mở của

Chu Lai không chỉ thành công với đề tài chiến tranh mà còn thànhcông ở đề tài cuộc sống đời thường thời mở cửa Cũng như các nhà vănkhác trong thời kỳ mở cửa, Chu Lai không hề ngần ngại để phơi bày nhữngmặt trái của xã hội trong nền kinh tế thị trường Cuộc sống thời bình ngày