Chương 1. TRUYỆN NGẮN RAYMOND CARVER TRONG NỀN VĂN XUÔI MỸ HIỆN ĐẠI
1.1. Khái lược về truyện ngắn Mỹ hiện đại
1.1.2. Vài phác thảo về truyện ngắn Mỹ hiện đại
Truyện ngắn được xem là một thể loại văn học “xung kích” của đời sống văn học, một thể loại có tính chất “thuốc thử” đối với hầu hết nhà văn trên con đường sáng tạo nghệ thuật đầy cam go. Đây là một thể loại có đặc trưng loại biệt nhưng trong tiến trình phát triển chung của văn học, tính loại biệt của đặc trưng truyện ngắn không làm cho truyện ngắn xa rời, đứng biệt lập riêng một cõi, mà chính sự tác động qua lại rất mạnh mẽ giữa các loại hình, thể loại đã làm cho thể loại truyện ngắn ngày càng trở nên hoàn hảo và ngày càng gắn bó chặt chẽ với các thể loại khác. Tính chất có vẻ “nghịch lý”
này của thể loại truyện ngắn chính là bí ẩn kỳ diệu của thể loại mà ta cần đi sâu tìm hiểu.
Thể loại truyện ngắn tuy không khởi phát trên đất Mỹ, nhưng nhờ Mỹ mà thể loại này ngày một phát triển không ngừng. Mỹ hầu như chẳng có được một cây bút hoành tráng, đồ sộ về dung lượng để viết tiểu thuyết, kiểu Balzac hay Tolstoi… nhưng họ lại có những cây bút phi thường kiểu khác, viết ngắn, viết ít nhưng chi phối nhiều đến lối viết văn chương của nhân loại. Truyện ngắn trong văn học Mỹ được định hình vào thế kỷ XIX, với bậc tiền bối là Edgar Allan Poe (1809-1849), sau đó là sự nối tiếp của những Mark Twain (1835-1910), Ernest Hemingway (1899-1961), Donald Barthelme (1931- 1989), R.Carver (1938-1988)… Thế giới biết đến văn học Mỹ như một mảnh đất giàu tiềm năng, là cái nôi nuôi dưỡng những tài năng đầy nhiệt huyết.
Một số ý kiến coi Twice-Told Tales xuất bản năm 1837 của Nathaniel Hawthorne là điểm bắt đầu của truyện ngắn hiện đại Mỹ. Khi Edgar Allan Poe đọc Hawthorne, ông đã có bài phân tích đầu tiên về sự khác nhau giữa truyện ngắn và tiểu thuyết với định nghĩa, truyện ngắn đơn giản là lối trần thuật khiến “độc giả có thể đọc liền một mạch”. Sự định danh đầu tiên của truyện ngắn này hoàn toàn không sơ sài như ban đầu nhiều người nghĩ.
Điều Poe muốn nhấn mạnh là hiệu quả đặc biệt của truyện ngắn, cái mà ông nhận thấy một cách mạnh mẽ từ hình thức "tất cả trong một" của thể loại này.
Truyện ngắn thường mang lại những âm vang dài và rộng hơn khuôn khổ chật hẹp về mặt hình thức của nó. Điều này có thể được chứng minh bằng chính những truyện ngắn của Poe như The Fall of the House of Usher.
Thế kỷ XX, truyện ngắn Mỹ chiếm vị trí số một trên văn đàn nhân loại.
Hàng chục cây bút truyện ngắn xứng đáng được xếp vào vị trí bất hủ của thể loại. Dưới áp lực của khoa học công nghệ và đặc biệt là của xã hội tiêu dùng, tiêu chí “ngắn” lên ngôi và truyện ngắn trở thành tâm điểm chú ý của những tín đồ sách. Sự bùng nổ báo giấy trong những thập niên cuối thế kỷ XIX đến khoảng giữa thế kỷ XX, và sau đó gắn với báo mạng, đã nhanh chóng thúc đẩy việc thưởng thức ấn phẩm nghệ thuật ngắn được “đọc một mạch” (theo lối nói của Poe), nhu cầu công chúng là đòn bẩy để các nhà sáng tác chú trọng hơn nữa đến chất lượng truyện. Nghệ sỹ nỗ lực không ngừng để đổi mới thể loại. Nhiều cách tân lối viết độc đáo nối tiếp nhau ra đời đã khiến diện mạo truyện ngắn Mỹ trở nên đa dạng bậc nhất. Đương nhiên là cách đọc cũng phải thay đổi theo. Có thể nói nhờ sự năng động trong lối viết mà truyện ngắn Mỹ đã đề xuất những cách đọc mới, làm phong phú vượt bậc đời sống thẩm mỹ của con người.
Với nền văn học đa dạng và năng động bậc nhất thế giới bây giờ, cộng với nhu cầu cách tân, diễn đàn văn học Mỹ đang hiện diện vô vàn khuynh hướng, vô vàn cách nhìn nhận, cắt nghĩa khác nhau về hiện thực. Hiện tại, với chính sách khuyến khích lưu giữ văn hóa bản địa của từng dân tộc, Mỹ là quốc gia hội tụ nhiều nền văn hóa, hội tụ nhiều kiểu ngôn ngữ, nhiều “tiếng nói” bậc nhất của nhân loại. Đương nhiên, trên cái phông văn hóa, ngôn từ đa dạng ấy, một nền văn chương tiên tiến thực sự đã hiện diện. Truyện ngắn Mỹ thế kỷ XX được đặc trưng bởi tâm lý hoài niệm quá khứ, nó được xây dựng bằng các kỹ thuật dòng ý thức, truyện ngắn phác thảo. Đến E.Hemingway,
truyện ngắn Mỹ hiện đại đã đạt tới tầm cao của nghệ thuật đối thoại, kỹ thuật dòng ý thức và nghệ thuật phác thảo. Hemingway và các nhà văn thế hệ kế tiếp, trong đó đặc biệt phải kể đến cái tên R.Carver đã làm cho truyện ngắn Mỹ hiện đại nổi bật bởi cái nhìn trần thuật hướng nội, khách quan hóa giọng điệu, sử dụng nhiều hình ảnh tượng trưng và thời gian đồng hiện.
Nền văn học Mỹ nói chung, truyện ngắn Mỹ nói riêng, đang có sự thay đổi với tốc độ “chóng mặt” của sáng tác văn chương dựa trên đặc tính: đó là tính đa trị, tính dân chủ, tính trò chơi, tự do trong tự sự, trong việc thể hiện cái tôi cũng như cái nhìn đa diện và nhân ái của con người trước cuộc đời. Sẽ không có bất kỳ giới hạn nào trong việc thể hiện cuộc sống trong văn chương đương đại Mỹ. Nghệ sỹ có thể thả sức đi hết con đường sáng tạo, miễn là anh ta có tài năng và tác phẩm của anh ta có người đọc.
Các tác giả truyện ngắn Mỹ ngày càng có xu hướng “cực hạn” hơn trong việc bộc lộ cái tôi chủ thể sáng tạo. Họ hào hứng với những đề tài mới như khung cảnh nhà hàng ăn nhanh, khung cảnh tàu điện ngầm, siêu thị,…
những không gian không hoành tráng, mang tính chất đời thường, nơi con người được khắc họa qua nỗi cô đơn, qua canh bạc cuộc đời mà họ tham dự, qua sự hoài nghi và cả tin tưởng vào những giá trị vừa được xác lập đã phải vội phủ nhận. Thế giới đương đại trong văn chương Mỹ thể hiện sự bất an vô hạn của con người. Dấu ấn của nạn khủng bố, của cuộc chiến tranh Iraq, đại dịch AIDS, nhà nước Hồi giáo cực đoan IS, thảm họa Ebola, của sự bất ổn kinh tế hiện tại,… là nền tảng cho bầu không khí văn chương. Nhưng văn chương Mỹ vẫn luôn có những ước mơ đẹp, ngay cả khi nhà văn chỉ bình thản kể lại những thảm họa bi thiết nhất của số phận con người.
Tại quốc gia có đến cả ngàn người viết truyện ngắn thì việc được chú ý cũng đã đáng ghi nhận, đằng này lại được tôn vinh là bậc thầy thì thật là cao quý. E.Poe (1809 - 1849) được xem là nhà văn thuộc thế hệ đầu tiên của văn
học hiện đại Mỹ. Nhiều truyện ngắn của Poe còn được coi là tiền thân của những thể loại văn học rất phổ biến thời nay: truyện khoa học, truyện rùng rợn và kỳ dị. Truyện ngắn của ông là một sự pha trộn tài tình. Trong một truyện trinh thám người ta có thế thấy những yếu tố kinh dị đan xen những tình tiết hài hước. Trong một truyện kinh dị người ta lại thấy những ý tưởng ngộ nghĩnh của nhân vật hoặc giọng văn đôi chỗ rất hóm hỉnh. Ngoài ra bạn đọc còn thấy những tình tiết hé lộ những ý tưởng rất thực tiễn về khoa học, cụ thể hơn là y học. Lại có truyện có vẻ như thuần túy hài hước nhưng lại bộc lộ khá rõ tình trạng thần kinh không bình thường của nhân vật chính. Chính vì thế, phân loại truyện ngắn của Poe là một công việc rất khó khăn bởi vì chúng luôn vượt quá khuôn khổ nội dung của một câu chuyện thông thường, chúng luôn hướng tới sự độc đáo và gây nên những ấn tượng rất mạnh mẽ cho bạn đọc.
Sherwood Anderson và Scott Fitzgerald là hai cây bút truyện ngắn nổi bật. Đến họ, giới nghiên cứu mới thực sự xem truyện ngắn hiện đại Mỹ bắt đầu. Lối viết của hai nhà văn đều tinh tế. Họ khai thác những ấn tượng tinh thần, truyền vào đó cảm xúc vừa đủ để hình thành độ cộng hưởng nhất định từ người đọc. Điểm chung giữa họ là thôi không còn tin vào những gì tốt đẹp trong thế giới người. Đây là nét khác biệt rất lớn giữa họ với O.Henry và J.London. Lối viết hiện đại không tập trung vào xung đột bên ngoài mà chủ yếu xoáy sâu vào nhận thức của chính nhân vật với cảnh ngộ họ đối diện. Dễ nhận thấy ở phong cách hiện đại là người viết luôn để nhân vật chạm trán với những thử thách, tai họa để cuối cùng là nhằm để khẳng định tính nhân văn ở nhân vật và niềm tin vào con người.
Tiếp đến là hai cây bút truyện ngắn hiện đại E.Hemingway (1899- 1961) nằm ở nửa chặng đầu của thế kỷ XX và R.Carver (1938-1988) ở nửa cuối. Cả hai đều ghi dấu ấn ở thể loại truyện ngắn vốn rất được ưa chuộng ở Mỹ vì tính cập nhật, tính trí tuệ và thực dụng của nó.
Ở E.Hemingway, truyện ngắn của ông là kiểu “truyện ngắn đối thoại”
theo cả nghĩa đen lẫn nghĩa bóng. Là người sáng tác trong sự vận động không ngừng của lịch sử và thể loại, E.Hemingway đồng thời tạo ra điểm nhấn lẫn những cách tân vượt qua các điểm nhấn đó. Ông viết không nhiều nhưng truyện của ông đa phần cho thấy diện mạo mới mẻ và độc đáo. Nhiều truyện của E.Hemingway mang trong nó đặc tính cụ thể của lối viết hậu hiện đại.
Tuy nhiên, nhìn chung, sáng tác của ông vẫn chỉ nằm trong “chỉ giới” hiện đại, bởi tâm thức hiện đại của ông khá rõ nét.
Ngoài Hemingway, R.Carver còn rất ngưỡng mộ J.London (1876- 1916), tác giả của tập truyện nổi tiếng Nhóm lửa.
Có thể nói, ở thời nào, người Mỹ cũng tạo ra được những dấu ấn văn hóa, đặc biệt là ở thể loại truyện ngắn. Vốn đề cao tính sáng tạo, nên truyện ngắn Mỹ không bao giờ “đứng yên” mà luôn vận động, tìm cách thể hiện mới.
Vì lẽ đó mà truyện ngắn hiện đại Mỹ ra đời. Nhiều cây bút Mỹ và truyện của họ đã “bành trướng” ra nước ngoài, tạo nên một lối viết mới và cả một đội ngũ độc giả mới. Trên tiến trình sáng tạo nghệ thuật đó, dường như không có giới hạn cuối cùng cho nghệ thuật. Thành tựu lớn nhất của kể chuyện hiện đại là đề cao vai trò của người đọc. Người kể dân chủ hơn trong tự sự bởi họ biết rằng mọi cực đoan đều dẫn đến việc tự biến mình thành trò cười cho thiên hạ.
Mọi ranh giới đúng sai đều có những hạn chế nhất định. Vấn đề không phải ở chỗ tiếng nói cuối cùng thuộc về ai mà là ai sẽ đồng hành cùng tiếng nói đó.
“Nghĩa” của ngôn từ không còn thuộc về nó mà lại thuộc về người sử dụng trong những hoàn cảnh cụ thể.
Như vậy, truyện ngắn Mỹ đã có một chỗ đứng đàng hoàng trong hệ thống truyện ngắn hiện đại thế giới, nếu không muốn nói là thực sự nổi bật.
Những đóng góp của các tác giả, từ buổi đầu hình thành nền văn học độc lập cho đến nay đã cho thấy những nỗ lực không mệt mỏi của các nhà văn trong
việc khẳng định mình, từ đó, khẳng định giá trị của nền văn học Mỹ. Trong bầu khí quyển thực sự thuận lợi ấy, R.Carver cũng đã tìm đến truyện ngắn.
Ông đã có công nối dài thêm sức ảnh hưởng của văn xuôi Mỹ trên văn đàn thế giới, ông tiếp thêm nguồn cảm hứng để đọc truyện, khi mà xu hướng của độc giả thời ông sống đã có những dấu hiệu không còn mặn mà với văn chương.