Chương 3. NGHỆ THUẬT TRUYỆN NGẮN CỦA RAYMOND CARVER
3.1.1. Đa dạng hóa các kiểu cốt truyện: cốt truyện song song, cốt truyện đứt đoạn phi lôgic, cốt truyện phân mảnh
R.Carver khá linh hoạt trong việc xây dựng các dạng thức cốt truyện.
Cốt truyện của ông không “đóng khung” trong một kiểu nhất định, mà tùy thuộc nội dung từng truyện, có sự biến hóa phù hợp. Ba kiểu cơ bản nhất trong truyện ngắn R.Carver là cốt truyện song song, cốt truyện đứt đoạn phi lôgic và cốt truyện phân mảnh. Đây đều là những biểu hiện của lối viết hiện đại, so với kiểu cốt truyện tuyến tính chiếm ưu thế trong văn chương thế kỷ XIX.
Cốt truyện đa tầng song song được hiểu là một truyện có nhiều cốt truyện, các cốt truyện cùng tồn tại song song với nhau. Các tầng bậc cốt truyện ngang bằng nhau về chức năng, vai trò. Những tuyến nhánh tồn tại bên cạnh tuyến chủ đạo trong mạch truyện kể, nhưng sau đó, tuyến truyện nhánh này có khả năng giữ vai trò trung tâm tương đương với tuyến truyện chủ đạo ban đầu, và cốt truyện ban đầu giữ vai trò trung tâm thì sau đó lại trở thành cốt truyện phụ, làm đường viền cho cốt truyện nhánh.
Khảo sát truyện ngắn của R.Carver, chúng tôi nhận thấy có nhiều truyện có cốt truyện được tổ chức theo hình thức này, bao gồm: Kính ngắm, Tôi thấy được những thứ nhỏ nhặt nhất, Túi quà, Điều tốt lành nho nhỏ, Chuyện thứ ba giết chết cha tôi, Thanh thản, Mình nói chuyện gì khi mình nói chuyện tình,… (tập Mình nói chuyện gì khi bọn mình nói chuyện tình); Béo, Hàng xóm, Ý tưởng, Có phải anh là bác sĩ, Thử đặt anh vào địa vị tôi, Xe đạp, cơ bắp và thuốc lá,… (tập Em làm ơn im đi được không?); Những chiếc lông chim, Cơn sốt, Bảo quản, Chuyến tàu,… (tập Thánh đường). Ví dụ như truyện Những chiếc lông chim, truyện ngắn này bao gồm hai tuyến truyện tương đương với hai câu chuyện: chuyện về vợ chồng Bud - Olla, và chuyện về vợ chồng Jack - Fran. Theo mạch kể của Jack, hai cốt truyện này đan xen vào
nhau, được diễn ra song song, đồng thời. Ở cốt truyện thứ nhất, trước khi lấy Bud, Olla đã lấy chồng là một gã đàn ông nghiện rượu. Bud kéo Olla ra khỏi cuộc hôn nhân tệ hại ấy và họ đến với nhau. Đến thời điểm họ mời vợ chồng Jack đến ăn tối, họ đã có cậu con trai được tám tháng, họ sống bình yên, hạnh phúc. Mỗi khi gặp mặt, Bud luôn kể về vợ con với tất cả niềm tự hào. Còn ở câu chuyện thứ hai, vợ chồng Jack luôn ước có ô tô mới, thích những chuyến du lịch và tuyệt nhiên không thích đến trẻ con. Sau bữa tối ở nhà Bud, nhìn thấy cảnh sống bình dị mà ấm áp hạnh phúc của vợ chồng Bud - Olla, vợ chồng Jack đã thay đổi suy nghĩ và quyết định có con. Đứa con của vợ chồng Jack “có cái thói quỷ quyệt trong máu” còn hai vợ chồng họ thì “ngày càng ít nói chuyện”. Hai câu chuyện tương ứng với hai tuyến truyện đan lồng vào nhau, khả năng tương tác và đan bện chúng là hệ quả tất yếu của sự phân mảnh cốt truyện, một biện pháp đặc trưng trong lối viết của R.Carver. Sử dụng kiểu cốt truyện đa tầng và và song song, nhà văn tạo ra một bức tranh lắp ghép về những mảnh đời, những số phận nhân vật mà ở đó, mỗi cá nhân đóng vai trò là một trung tâm. Nếu miếng ghép về bức tranh cuộc đời của Bud và Olla hay Jack và Fran bị gỡ xuống thì ngay lập tức bức tranh ấy trở nên vô nghĩa.
Tương tự như vậy, truyện Cơn sốt có hai tầng cốt truyện. Tầng thứ nhất là câu chuyện về những bài học hội họa trên lớp của ông thầy Carlyle, bài học từ việc đọc sách của vợ Carlyle và bài học từ trải nghiệm cuộc sống liên quan đến bà Webster. Tầng thứ hai là câu chuyện về những biến đổi trong đời sống tinh thần của Carlyle từ sau khi vợ anh bỏ đi cùng người đàn ông khác. Hai cốt truyện diễn ra song hành cùng nhau, cốt truyện thứ nhất làm nền cho cốt truyện thứ hai. Những giờ học trên lớp của Carlyle, những kinh nghiệm từ việc đọc sách của vợ Carlyle, những trải nghiệm,… luôn song hành cùng sự thay đổi trong suy nghĩ của Carlyle. Từ chỗ đau thương, căm giận khi vợ bỏ đi, đến trạng thái dám đối diện với hiện thực và chấp nhận để người vợ bước
ra khỏi đời mình. Với hai tầng cốt truyện trên, độc giả rất khó để xác định mức độ quan trọng thuộc về tầng cốt truyện nào. Chúng vừa có khả năng tương tác, đan bện, đồng thời chúng cũng có khả năng tồn tại độc lập như những mảnh vỡ nằm bên cạnh nhau.
Ở một dạng thức khác, nhiều truyện ngắn của R.Carver có kiểu cốt truyện đứt gãy, không liền mạch, các chi tiết sự kiện được sắp xếp đứt đoạn, phi logic. Nghĩa là R.Carver đã phá bỏ kiểu trật tự tuyến tính của sự kiện, thay vào đó bằng kiểu cốt truyện đứt đoạn, gián cách. Dạng này ta có thể bắt gặp ở nhiều truyện ngắn như: Sao không nhảy đi?, Vọng lâu, Biết bao nhiêu nước ở ngay gần nhà, Mọi thứ dính vào ông, Một cuộc nói chuyện nghiêm túc, Ngôi nhà của Chef, Mình đang gọi từ đâu, Vitamin, Không ai nói gì, Em làm ơn im đi được không?.
Một trong những truyện ngắn tiêu biểu nhất trong số những truyện có cốt truyện được tổ chức theo dạng này là Biết bao nhiêu nước ở ngay gần nhà. Truyện được kết nối bởi những đoạn truyện đứt mạch, có thể hình dung mạch truyện được kể theo trình tự như sau:
Đoạn 1: Từ đầu truyện cho đến “anh nghển đầu như vẫn lắng tai.
Nhưng ngoài ra không có cử động nào khác. Cũng chẳng buồn nghĩ lại”. Nội dung đoạn truyện kể chuyện nhân vật người chồng có những biểu hiện khác lạ như “vừa nhai vừa đăm đăm ngó về phía cuối phòng. Thi thoảng anh liếc nhìn tôi rồi lại ngoảnh đi ngay. Anh lấy khăn bàn chùi mồm,…”. Trước những biểu hiện của chồng, nhân vật người vợ tỏ ý nghi ngờ chồng có liên quan đến cái chết của một cô gái, còn người chồng thì tỏ ra tức giận khi bị vợ nghi ngờ.
Đoạn 2: Bắt đầu từ “Anh và Gordon Johnson, Mel Dorn và Vern Williams thường chơi bài Poker…” đến “Họ nói họ sẽ chờ khi có người tới để chỉ dẫn cụ thể và ghi lời khai của họ”. Đoạn này kể chuyện về nhóm bạn của người chồng đi câu cá và bắt gặp cái xác cô gái ở gần chỗ dựng lều trại. Họ
vẫn tiếp tục vui vẻ ăn uống, vui chơi, phớt lờ xác chết kia và trên đường về mới gọi điện báo cảnh sát.
Đoạn 3: Bắt đầu từ “”Khi Stuart về đến nhà,…” đến “Bấy giờ anh bèn kể cho tôi nghe những gì tôi vừa kể lại với các bạn”. Đoạn này tập trung kể chuyện người vợ thấy chồng khác thường khi có chuông điện thoại, và anh kể cho người vợ nghe câu chuyện. Thực ra câu chuyện mà người chồng kể thì tác giả đã để cho người vợ kể lại từ đoạn liền kề phía trước. Nghĩa là trật tự sự kiện bị đảo lộn, chuyện xảy ra sau kể trước.
Đoạn 4: Từ chỗ “Tôi dọn chỗ bát đĩa vỡ rồi ra ngoài” đến “anh thừa biết”. Đoạn này người chồng rủ vợ đi dạo bằng ô tô. Người vợ kể lại vụ giết người cô được biết hồi bé, mà những tên giết người cứ khẳng định mình vô tội. Câu chuyện này khiến anh chồng phát cáu.
Đoạn 5: Từ “Stuart ngỡ rằng anh đã để tôi ngủ sáng nay” đến “rồi gọi điện dành một ghế ở tiệm làm đầu”. Đoạn này người vợ giả vờ ngủ không dậy. Người chồng đi làm, còn người vợ chuẩn bị đến tiệm làm đầu.
Đoạn 6: Từ “Tôi ngồi dưới chiếc máy sấy tóc” đến “không biết có gạch nối ở giữa không nhỉ?”. Đoạn này kể chuyện người vợ chuẩn bị đi dự đám tang.
Đoạn 7: Từ “Tôi lái xe về vùng nông thôn” đến “anh chỉ muốn giúp cưng thôi mà”. Nội dung đoạn này kể chuyện người vợ về vùng nông thôn và bị một chiếc xe tải nhỏ màu xanh bám theo.
Đoạn 8: Bắt đầu là “Quan tài đã đậy nắp” đến “vừa xem ti vi vừa ăn”:
người vợ chứng kiến tang lễ và được nghe một bà thông báo đã “họ tóm được nó rồi”.
Đoạn 9: Đoạn còn lại trong văn bản truyện. Nội dung kể chuyện người vợ sau khi đi đám tang về nhà, thấy chồng ngồi với một li whiskey trước mặt.
Cô để cho chồng cởi áo của mình, người chồng nói “cái gì trước làm trước”, người vợ khẳng định “đúng thế” và giục “nhanh lên”, và cảm giác không
nghe rõ được điều gì nữa bởi “làm sao tôi có thể nghe được cái gì khác khi mà tai tôi bao nhiêu nước chảy?”.
Hệ thống lại mạch truyện theo trình tự các đoạn trong văn bản tác phẩm như trên, một lần nữa, người đọc phát hiện ra có độ “vênh” giữa trật tự trên so với trật tự tuyến tính nhẽ ra câu chuyện phải được kể theo diễn biến các sự kiện đã diễn ra.
Nếu theo trật tự tuyến tính thì mạch truyện lẽ ra phải là: đoạn 3 -> đoạn 2 -> đoạn 1 -> đoạn 4 -> đoạn 5 -> đoạn 6 -> đoạn 7 -> đoạn 8 -> đoạn 9.
Thay vì trật tự logic này, nhà văn bắt đầu bằng đoạn 1, gắn với cốt truyện trung tâm hướng về những mối nghi hoặc của người vợ sau sự kiện cái chết của cô gái liên quan đến việc đi câu cá của chồng cùng đám bạn. Và cốt truyện này theo suốt câu chuyện trở thành chủ đạo bên cạnh cốt truyện trung tâm đương nhiên đang được chú ý là câu chuyện về người chồng và đám bạn đi câu bắt gặp xác chết cô gái. Nếu câu chuyện được kể theo trật tự tuyến tính như trên, thì chỉ có duy nhất một cốt truyện xoay quanh người chồng, giữ vai trò trung tâm. Nhưng ở đây R.Carver đã đảo lộn một cách… khéo léo, sắp xếp lại trật tự sự kiện, tạo ra mạch truyện bị đứt gãy phi logic, khơi gợi trí tò mò cho người đọc, khiến người đọc phải lắp ghép các sự kiện để tìm ra mạch truyện, và cũng vì thế tác giả đã tạo ra hai cốt truyện có vai trò ngang bằng nhau, tạo cho câu chuyện những chiều sâu ý nghĩa mà người đọc phải cố công tìm hiểu mới cắt nghĩa được.
Kiểu cốt truyện phân mảnh lại xuất hiện dưới hai dạng phổ biến. Trước hết là dạng cốt truyện phân mảnh theo hình thức chèn vào chỗ trống, ở đấy, R.Carver tổ chức truyện theo hình thức phân mảnh cốt truyện chủ đạo bằng những khoảng trống, và ông đã chèn vào những khoảng trống ấy một cốt truyện nhánh khác. Tiêu biểu cho dạng này là truyện ngắn Không ai nói gì.
Truyện ngắn này mở đầu bằng chuyện hai đứa trẻ (cậu anh xưng Tôi và đứa
em tên George) giả vờ ngủ, lén nghe bố mẹ cãi nhau. Sáng dậy, Tôi giả vờ kêu mệt và không đi học. Ở nhà, Tôi đọc sách rồi sang phòng bố mẹ nhưng không thấy gì. Sau đó Tôi ra suối Birch để câu cá. Tôi câu được một con cá hồi màu xanh lá cây đầu thép mà nó chưa bao giờ từng thấy, và trở về nhà với thái độ hết sức vui sướng. Tôi hồ hởi khoe với bố mẹ: “Bố mẹ không tin con bắt được gì ở suối Birch đâu. Hãy nhìn. Nhìn đây. Nhìn cái này. Nhìn xem con bắt được gi”. Nhưng đúng lúc đó, bố mẹ Tôi lại đang cãi nhau, mẹ sợ hãi, còn bố bực dọc, họ bảo “con cá hồi” Tôi câu được là rắn và yêu cầu Tôi vứt vào thùng rác. Niềm vui sướng của Tôi bỗng bị thay thế bởi sự hụt hẫng và tuyệt vọng. Nhìn lại mạch truyện ta sẽ thấy truyện ngắn này được chia làm ba phần. Phần đầu kể về cuộc sống ngột ngạt trong gia đình nhân vật Tôi. Mở đầu là cảnh bố mẹ cãi nhau, bố quát mắng, mẹ khóc, hai anh em giải vờ ngủ để lén nghe bố mẹ cãi nhau. Phần thứ hai kể chuyện nhân vật Tôi đi câu cá. Phần này chiếm dung lượng hơn hai phần ba truyện. Phần thứ ba trở lại kể chuyện bố mẹ cãi nhau. Xâu chuỗi lại thì hóa ra truyện có hai cốt truyện. Cốt truyện thứ nhất theo lối khép kín, mở đầu và kết thúc đều là cảnh bố mẹ cãi nhau. Cốt truyện ấy bị gián đoạn rất lâu, tạo ra khoảng trống ở giữa. Tác giả đã khéo léo chèn vào khoảng trống ấy một cốt truyện khác - cốt truyện kể chuyện nhân vật Tôi đi câu cá. Thật khó để xác định trong hai cốt truyện (cốt truyện về cuộc sống gia đình và quan hệ vợ chồng của bố mẹ Tôi, hay cốt truyện về chuyến đi câu cá), cốt truyện nào giữ vai trò chủ đạo. Với lối phân mảnh cốt truyện như vậy, R.Carver đã khéo léo phi trung tâm cốt truyện, và điều đó có quan hệ biện chứng với tính đa chủ đề trong truyện ngắn của R.Carver.
Dạng thứ hai là cốt truyện phân mảnh theo hình thức kết nối tự do và ngẫu nhiên. Có khá nhiều truyện của R.Carver thuộc loại này. Tiêu biểu là truyện ngắn Ngài cà phê và Ngài sửa chữa. Lần theo mạch văn bản có thể lược lại cốt truyện của truyện ngắn này như sau: Nhân vật tôi đến nhà mẹ và
có ý định ở lại vài đêm. Khi vừa bước lên đầu cầu thang, Tôi nhìn thấy cảnh bà mẹ đã sáu mươi lăm tuổi của mình cùng gã tình nhân đang hôn nhau trên ghế sofa. Cảnh tượng đó vô tình gợi cho Tôi nhớ và kể lại câu chuyện vợ mình ngoại tình. “Giờ mọi thứ ổn hơn. Nhưng hồi đó, khi mẹ tôi hứng tình, tôi thất nghiệp. Con tôi điên, và vợ tôi điên. Nàng cũng hứng tình. Gã được hưởng tình là một kỹ sư hàng không thất nghiệp”. Nhắc đến chuyện vợ ngoại tình, Tôi lại nhớ đến gã tình nhân của vợ. “Hắn tên là Ross và có sáu con. Hắn đi khập khiễng vì bị thương sau phát súng cô vợ đầu của hắn tặng cho”. Tiếp đó, truyện kể về cô vợ thứ hai của Ross - người đẩy Ross vào tù, Myrna vợ của Tôi đóng tiền bảo lãnh cho Ross. Melody - con gái của Tôi và Myrna không thích thú gì Ross vì khi mẹ nó đổ tiền cho Ross thì tiền dành cho nó cũng bị cắt giảm. Tiếp nữa, kể chuyện Ross thất nghiệp, chỉ làm mấy việc vụn vặt như sửa tivi và các thứ đồ dùng. Vì thế nhân vật tôi gọi Ross là “ngài sửa chữa”. Đang kể về Ross, Tôi quay sang kể chuyện Myrna và Ross gặp nhau và cặp với nhau, trở thành đôi tình nhân. Sau đó, nhân vật Tôi - người kể chuyện - mới cho người đọc biết: “Tất cả những chuyện này xảy ra cách đây không lâu lắm, khoảng ba năm”. Tưởng như truyện đến đó là kết thúc thì tác giả lại để cho nhân vật Tôi trở lại kể chuyện hiện tại: Tôi bỏ ý định ở lại nhà mẹ và chạy xe lòng vòng rồi trở về nhà, gặp vợ. Đang kể chuyện hiện tại ở nhà mình, Tôi lại nhớ về cái chết của cha mình trong quá khứ. Kết thúc truyện, nhân vật Tôi trở lại hiện tại, anh ta nói với vợ: “Mình ôm nhau một lúc rồi em dọn cho mình một bữa tối thật ngon nhé”. Myrna đáp: “Anh rửa tay đi”.
Nhiều tuyến truyện cùng hiện diện trong truyện ngắn này: chuyện về người mẹ, về vợ, về nhân tình của vợ, về con gái, về tôi, cha tôi. Trật tự chuyện về các nhân vật được kể không theo logic nhân quả, không tuân thủ một trật tự nào mà cứ rời rạc một cách tự do, ngẫu nhiên, đi về giữa quá khứ và hiện tại theo hồi tưởng đứt nối của nhân vật Tôi. Anh ta nhớ gì kể nấy,
đang chuyện nọ lại xọ chuyện kia khiến cho người đọc rất khó để nắm bắt mạch truyện.
Cũng ở dạng này, truyện ngắn Chuyến tàu bao gồm nhiều cốt truyện được kết nối tự do và ngẫu nhiên. Đang kể chuyện về cô Dent, lại nhảy cóc sang chuyện về cặp đôi trên sân ga, rồi lại tiếp đến chuyện về một con bé tội nghiệp nào đó đang “một thân một mình trong căn nhà đầy lũ ngu si hiểm ác”,… Điểm chung duy nhất có thể kết nối các câu chuyện này là tất cả cuộc đời họ đều chất chứa những âu lo, mỏi mệt. Tất cả những mảng đời ấy đều được đẩy lên trên chuyến tàu lúc nửa đêm “lao qua vùng quê đầy bóng tối”.
Đến đây có thể nói, R.Carver có khả năng đa dạng hóa các loại cốt truyện trong truyện ngắn của mình. Điều đó cho thấy những tìm tòi, sáng tạo của nhà văn trong quá trình sáng tác. Nó cũng cho thấy cái nhìn đa chiều về hiện thực. Ta khó thấy được sự hiện diện của lý thuyết “nhân vật điển hình trong hoàn cảnh điển hình” vốn “làm mưa làm gió” trong văn học thế kỷ trước đó, nhưng lại thấy được quan điểm nghệ thuật của R.Carver là, bất kỳ mảnh đời nào cũng có khả năng khơi gợi muôn vàn ý nghĩa, mà những nghĩa ấy có khi gần nhau, có khi không liên quan đến nhau, tùy thuộc vào cách đọc, cách xâu chuỗi và kết nối của độc giả hiện đại. Thách thức ấy đã làm độc giả vừa khó chịu, vừa thích thú.